سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین : دو رمان از ولادیمیر ناباکوف و فرانسواز ساگان و دو فیلم "سگ کشی" و "مظنونین همیشگی" چهار ستون‌ این نوشته هستند. هیچ کدام از این کتاب‌ها و فیلم‌ها، هیچ گونه وجه شباهتی در هیچ وجهی با همدیگر ندارند. البته نه به غلظت این 3 تا "هیچ" جمله قبلی، در واقع آنچه باعث شد این عناوین در یک جا جمع شوند یک شباهت ضمنی است.

شنیده‌اید می‌گویند:"بازیت داد بیچاره!" مصداق بارز این گزاره را در تمامی این آثار می‌توانید ببینید. در تمامی این آثار یک نفر دارد، یک نفر دیگر یا چند نفر دیگر را بازی می‌دهد. اگر او دست مخاطب بیفتد، خواننده یا خفه‌اش می‌کند یا آن‌قدر به چشم‌هایش زل می‌زند تا آن شخصیت مرموز خجالت بکشد. به نظر من در چهار کاراکتر اصلی و مرموز این آثار دو نفر مستوجب خفه شدن هستند، یک نفر مستوجب نگاه خیره ما و یک نفر را هم نمی‌دانم باید چه کارش کرد.

لازم نیست بنویسم که به شمار این فیلم‌ها و رمان‌ها، شما هم می‌توانید چیزی اضافه کنید، مثلا فیلم "بازی" از دیوید فینچر.

یک/ دختری که هیچ کس نفهمید چه آتشی سوزاند

"نمی‌دانم آیا می‌توانم به احساس مجهولی که ملال و در عین حال لطفش مرا آزار می‌دهد نام زیبا و با شکوه غم را بدهم؟" این نخستین جمله رمان "سلام بر غم" اثر نویسنده فرانسوی فرانسواز ساگان است که آن را در 18 سالگی نوشت. اتفاقا راوی این رمان نیز دختری است به نام سسیل که داستانی از 17 سالگی‌اش برای ما تعریف می‌کند. به جمله اول این رمان کار نداشته باشید؛ "سسیل"، راوی این داستان کاراکتری نیست که برایش دل بسوزانید.

حالا قصه از چه قرار است؟ سسیل 17 ساله، پدری 40 ساله دارد که 15 سال پیش از مادرش جدا شده. پدر سسیل آدم عیاش و دون ژوانی است که همراه با نامزد جدیدش "الزا" و دخترش به تفریحات و استراحت می‌رود. سسیل تعریف می‌کند که خودش هم با عیاشی‌های پدرش مشکل ندارد، چون پدرش اهل دل است و هوای او را هم دارد. خود"سسیل" هم در این تفریحات با پسری به نام سیریل آشنا می‌شود که دوست دارد بخش عمده وقتش را با او سر کند. همه چیز تا اینجای داستان در آرامش و خوشی سپری می‌شود تا اینکه "آن لارسن" رفیق سابق مادر خانواده، به پیشنهاد پدر سسیل به آن‌ها می‌پیوندد. از اینجا داستان چرخشی صد و هشتاد درجه‌ای پیدا می‌کند. در وهله اول سسیل می‌بیند که پدرش چطور تدریجا به آن لارسن دل می‌بندد. ریموند کمی بعد عذر نامزدش، الزا را هم می‌خواهد و اعلام می‌کند که می‌خواهد با آن لارسن ازدواج کند. از طرفی آن لارسن رابطه سسیل با دوستش سیریل را هم کم رنگ و در نهایت قطع می‌کند و اجازه نمی‌دهد که این دو نفر با هم باشند. خلاصه اینکه حضور آن لارسن در این تعطیلات باعث می‌شود که پدر سسیل از الزا جدا شود و تصمیم به ازدواج با آن لارسن بگیرد، رابطه سسیل و سیریل قطع شود و سسیل مجبور می‌شود دوباره سر از کتاب و درس دربیاورد. سسیل که آرامش و خوشی زندگی عیاشی‌شان را در خطر آن لارسن و عقاید جدی‌اش درباره زندگی می‌بیند دست به کار می‌شود. بازی از اینجا شروع می‌شود و کارگردان این بازی کسی نیست جز سسیل؛ کسی که اول داستان از احساسی به نام غم حرف می‌زند.

سسیل از سیریل و الزا می‌خواهد که تظاهر کنند با هم دوست شده‌اند و هر چند وقت یکبار جلوی پدرش ظاهر شوند. به اعتقاد او این کار پدرش را جری می‌کند و باعث می‌شود عطای زندگی با آن لارسن را به لقایش ببخشد. سیریل ابتدا نمی‍‌‌پذیرد اما از آنجایی که شیفته سسیل است و پدر سسیل و آن لارسن را دلیل فراق‌شان می‌داند، به حرف سسیل گوش می‌دهد. در این داستان نه تنها پدر سسیل که خیلی جدی به فکر ازدواج بود سست رای می‌شود و شاخک‌های حسادتش می‌جنبند بلکه خود سسیل هم که کارگردان قص است به رفتارهای عاشقانه سیریل و الزا حسودی می‌کند. پایان قصه این گونه رقم می‌خورد که آن لارسن متوجه ارتباط دوباره الزا و ریموند می‌شود و در عصبانیت و جنون محض با ماشینش در حالی که قصد ترک کردن آن جا را دارد تصادف می‌کند و می‌میرد. البته که ریموند، پدر سسیل هیچ وقت بویی از این داستان نمی‌برد و تنها حسرت می‌خورد که چرا به خاطر یک حس زودگذر و موقتی شانس بودن با یک زن شایسته را برای همیشه از دست داد. این حسرت البته که برای راوی این داستان هم می‌ماند؛ کسی که دیگر باید از داشتن یک زندگی معقول و شایسته برای خود و پدرش ناامید باشد. آن‌ها -هر دو- باید بازگردند به زندگی‌ای که دیگر دوستش ندارند.

این آتش را سسیل سوزاند. او در این داستان آنقدر اعصابتان را خرد نمی‌کند که بگویید دوست دارید خفه‌اش کنید، اما احتمالا بدتان نمی‌آید که آن قدر خیره نگاهش کنید که از خجالت آب شود.

سسیل! شرم بر تو!

دو/ زنی که پیرش را درآوردند

"سگ کشی" محصول سال 1379. کارگردان: بهرام بیضایی.

گلرخ کمالی نویسنده‌ای است که شوهرش را -ناصر معاصر- ترک می‌کند؛ آن هم در شرایطی که معاصر کلی پول بالا آورده و شریکش تمام سرمایه شرکت را با خودش برده آن ور آب. کمالی گمان کرده بود که شوهرش با منشی شرکت ارتباط داشته و همین باعث شد او را با کلی بدهی و بدبختی ترک کند. اما او برمی‌گردد و با باور به اینکه گمان باطلی داشته از شوهر و منشی شوهرش عذر خواهی می‌کند و قول می‌دهد شوهرش را از منجلابی که درش افتاده بیرون بکشد. گلرخ در این مسیر تحقیر می‌پذیرد، فحش می‌شنود و حتی ضرب و شتم می‌شود. او به معنای اخص کلمه بدبختی می‌کشد تا رضایت شاکیان و طلبکاران را با پرداخت 15 درصد چک‌شان بگیرد. می‌دانید برای چی؟ برای اینکه شوهرش سرکارش گذاشته بود. آخر داستان هم می‌گوید که شک گلرخ درست بوده و اتفاقا می‌خواهد با منشی شرکت یعنی نامزد جدیدش بروند سفر اروپا.

ناصر معاصر به یکی از شنیع‌ترین طرزها، زنش را بازی داده بود.

هر چند پایان ماجرای ناصر معاصر هم چندان خوشایند نبود، اما باز هم او از شخصیت‌هایی است که هر مخاطب خونسردی هم بدش نمی‌آید او را خفه کند.

سه/ مردی که ما را هم سرکار گذاشت

مظنونین همیشگی (The Usual Suspects) محصول سال 1995. کارگردان: برایان سینگر.

پنج تا خلافکارند: دین کیتون، تاد هاکنی، مک منیس، فنستر و یک چلاق ذلیل به نام وربال کیتز که کویین اسپیسی نقش‌اش را بازی کرده. این باند جنایی از شخصیت مخوفی به نام کایزر شوزه که دستوراتش را از طریق وکیلش کوبایاشی انتقال می‌دهد، دستور می‌گیرند. تمامی این کاراکترها در انفجار مهیبی در یک کشتی می‌میرند جز آن چلاق ذلیل: وربال کیتز و یک ملوان مجاری که در بیمارستان بستری است. وربال کیتز کل داستان را در مقر پلیس برای پلیس‌ها تعریف می‌کند و تمامی فیلم همین بازجویی پلیس و فلش بک‌هایی است که به میانجی‌گری راوی داستان یعنی کیتز تصویر می‌شود.

وربال هر آنچه را که باید تعریف می‌کرده، تعریف می‌کند، از مقر پلیس بیرون می‌آید، دست و پای چلاقش سالم می‌شوند، سیگاری روشن می‌کند و با وکیلش کوبایاشی می‌رود. پلیس چند دقیقه بعد می‌فهمد که جنایت‌کار مخوف؛ کایزر شوزه، تمامی این زمان را در مقر پلیس سپری کرده و در چند قدمی‌شان نشسته است.

وربال کیتز یا همان کایزر شوزه همه خلافکاران این فیلم، همه پلیس‌ها و البته ما را بازی داده بود.

این فیلم را خودتان ببینید و بعد بگویید که باید این شخصیت را خفه کرد یا نه!

چهار/لعنت به خالق این بازی

در ضرب المثل‌های ایرانی، ضرب المثلی هست که می‌گوید: هر چه بگندد نمکش می‌زنند، وای به روزی که بگندد نمک. با کمی تسامح می‌شود ولادیمیر ناباکوف را همین "نمک" ضرب المثل مزبور تلقی کرد.

"روزی روزگاری در شهر برلین آلمان مردی زندگی می‌کرد به نام آلبینوس. او متمول و محترم و خوشبخت بود؛ یک روز همسرش را به خاطر دختری جوان ترک کرد؛ عشق ورزید؛ مورد بی مهری قرار گرفت؛ و زندگی‌اش در بدبختی و فلاکت به پایان رسید.این کل داستان است و اگر در نقل آن لذت و منفعت مادی نبود همین جا رهایش می‌کردیم، گرچه چکیده زندگی انسان را می‌توان بر سنگ قبری پوشیده از خره جا داد، نقل جزئیات همواره لطفی دیگر دارد." (خنده در تاریکی، ولادیمیر ناباکوف، امید نیک فرجام)

این شروع رمان "خنده در تاریکی" و یکی از عجیب‌ترین، جذاب‌ترین و جسورانه‌ترین آغازهای معمول در رمان‌های قرن بیستم است.

ماجرای "بازی" در این رمان به کل با سه اثر دیگر ذکر شده در این نوشته توفیر دارد. این بار "کرم از خود درخت" است؛ یعنی مولف اثر آقای ولادیمیر ناباکوف.

ناباکوف در این رمان روحیه طنازی‌اش را در جهت تخریب بدبختِ ذلیل مرده‌ای به نام آلبینوس به کار می‌برد. شخصی که قصه‌اش را همان اول تعریف می‌کند اما به زعم خودش لذت کار در نقل کامل ماجراهاست، و البته که ماجراهای این داستان جز بدبختی‌هایی که ناباکوف سر شخصیت می‌آورد نیست؛ بدبختی‌هایی که از روحیه سادیستی مولف سربرآورده است. خود ناباکوف در سمیناری که درباره سروانتس برگزار شده بود، صاحب "دن کیشوت" را، نویسنده‌ای می‌دانست که به واسطه آزار و اذیت شخصیت‌ اصلی داستانش، مخاطب را جذب داستانش کرده است. کاری که حالا خودش در "خنده در تاریکی" انجام می‌دهد.

آلبینوس ذلیل معشوقه‌اش -مارگو- می‌شود... به خاطر او تن به هر ذلتی می‌دهد... برای او آپارتمان اجاره می‌کند... زنش او را ترک می‌کند... مارگو به خانه او می‌آید... هر چه می‌خواهد را آلبینوس باید انجام بدهد... با اینکه آلبینوس به همسرش (به عبارت بهتر همسر سابقش) احترام می‌گذارد باید توهین‌های دختر 16 ساله را بشنود... و الته هر چه که می‌خواهد را برای او مهیا کند...

ناباکوف در فرازی سادیستی برای آبینوس بدبخت تصادفی را تدارک می‌بیند تا آبییونس متعاقب آن تصادف کور شود... می‌نویسم سادیستی به خاطر اینکه در این شرایط شخصیت لمپنی از راه می‌رسد به نام رکس که نقش فاسق مارگو را بازی می‌کند؛ او درست در زمانی که آلبینوس نمی‌تواند دور و برش را ببیند، پیش او و مارگو حاضر است... آلبینوس بدیهی است که نمی‌تواند او را ببیند، بنابراین از حضور فاسق مارگو هم خبر ندارد... اما ماجرا به اینجا ختم نمی‌شود... رکس هم مثل ناباکوف ویرش گرفته وُ این بار با چیزی شبیه علف دماغ آلبینوس را به خارش و قلقلک می‌اندازد... این صحنه یکی از بی بدیل‌ترین و البته سادیستی‌ترین صحنه‌های این رمان است...

درست در همین‌جاهاست که مخاطب احتمالا به خودش بگوید، بد نیست ولادیمیر ناباکوف را خفه کند... کسی که در تمام طول داستان، بدبختی به نام آلبینوس را به بازی گرفته بود...

پنج/ منو وارد بازی خودت نکن!

همان‌طور که در ابتدای این نوشته آمد، نه تنها هیچ یک از آثار برشمرده در این نوشته با هم شبیه نیستند بلکه ماهیتا نیز زمین تا آسمان تفاوت دارند. مثلا "سلام بر غم" رمانی است با مایه‌ها دراماتیک، "سگ کشی" را بدون بن مایه‌های سیاسی نمی‌توان تفسیر و واکاوی کرد، "مظنونین همیشگی" سرتاسر جنایی - تا حدودی گنگستری- و به نوعی نوآر است و به کل با دو اثر قبلی توفیر دارد، از طرفی رمان "خنده در تاریکی" هم با هیچ کدام از این 3 اثر همخوانی ندارد. اما در تمامی این آثار "بازی" یکی از مهمترین مولفه‌هاست. شما در تمامی این آثار می‌بینید که کسانی بازی می‌خورند و چطور بازی می‌خورند؛ همچنان که می‌بینید خودتان چطور می‌توانید وارد بازی دیگران شوید.

انتهای پیام/

مجتبا هوشیار محبوب

این نوشته همزمان در بخش "همه‌چیزخوان"دو هفته نامه روشن (شماره هجدهم-شهریور 94) منتشر شده است