سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: روزنامه‌نگاری شاید برخلاف خیلی از مظاهر زندگی مدرن در کشور ما حداقل از منظر عنوان و شکل ظاهری آن وام گرفته از غرب نباشد و ما خودمان در این زمینه سبقه‌ای داریم و دستی بر آتش. چطور؟ این طور که واژه روزنامه در زبان فارسی دری ریشه دارد و به کاغذی گفته می‌شد که دربرگیرنده اخبار مربوط به دربار و خصوصا شخص پادشاه بوده‌است. حتی در دوران فتحعلی‌شاه، محمدشاه و اوایل ناصرالدین شاه، اصطلاح «کاغذ اخبار» (که می‌توان آن را مرادف newpaper فرنگی‌ها دانست و بررسی کرد که ما این واژه را از آنان قرض گرفته‌ایم یا آنها از ما) مورد استفاده بوده‌است.

البته نباید فراموش کرد که بعدها بسیاری از فنون روزنامه‌نگاری از اروپا به جامعه ما سرازیر شد. عده‌ای برای تحصیل می‌رفتند و برخی از همین‌ها اقدام به راه‌اندازی روزنامه یا تدریس شیوه‌های آن می‌کردند. یکی از آنها میرزا صالح شیرازی کازرونی بود که دوره آموزش روزنامه‌نگاری را در انگلستان گذارنده بود و یکی از نخستین نشریات کشور را منتشر کرد.

از دهه 20تا50 چه خبر بود؟

سید فرید قاسمی، پژوهشگر مطبوعات درباره نخستین دوره‌های آموزش روزنامه‌نگاری در ایران و سیر آن در دهه‌های بعدی می‌گوید: " در سال ۱۳۱۷دوره آموزش روزنامه‌نگاری به شکل آکادمیک در ایران نخستین بار توسط روزنامه اطلاعات و دانشکده حقوق و مدیریت دانشگاه تهران برگزار شد. ...بنگاه روزنامه‌نگاری به عنوان اولین مرکز آموزش روزنامه نگاری، پس از برگزاری یک دوره و به دنبال رویدادهای شهریور ۱۳۲۰ برچیده شد. دهه ۲۰ نیز بیشتر به هم‌اندیشی صنفی سیاسی گذشت تا به آموزش. دهه ۳۰ رقابت مطبوعاتی سبب توجه به مقوله آموزش روزنامه‌نگاری شد. مدیر وقت کیهان به همراه مدیر اتحاد ملل و دیگران به فکر برگزاری دوره‌هایی در دانشگاه تهران افتادند و مدیر روزنامه اطلاعات هم ۳ دوره کارآموزی ۲ ماهه برای جذب نیروهای مستعد برگزار کرد.کوشش دانشگاهی آموزشی به دانشگاه تهران و موسسه عالی مطبوعات و روابط عمومی در دهه ۴۰ ختم می‌شود. بیشترین دوره‌های کوتاه مدت را در آن دهه روزنامه اطلاعات و مجله توفیق برگزار کردند. در دهه ۵۰ دانشکده علوم ارتباطات اجتماعی متولی دانشگاهی آموزش بود و وزارت اطلاعات و جهانگردی بیشتر دوره‌های کوتاه مدت را برگزار کرد."

اینترنت و کپی پیست؛ بلای جان یا آرام جان

روزنامه‌های اولیه با آن شمایل عجیب شان که بیشتر به کتاب‌های خطی قدیمی شباهت داشتند یک پروسه حدودا 200ساله را تا امروز طی کرده‌اند. حالا نه‌تنها از لحاظ شکل و شمایل، بلکه استایل‌های کاری در قالب‌های مختلف و تنوع نشریات و شاخه‌های مختلف روزنامه‌نگاری همه چیز با آن روزها خیلی فرق کرده است. نه‌تنها با آن روزها بلکه حتی با همین 20 سال گذشته که پای اینترنت به مطبوعات باز شد و شکل‌های جدیدی از روزنامه نگاری، مثل خبرگزاری‌ها و روزنامه‌نگاری آنلاین را به وجود آورد و در کار روزنامه‌های کاغذی هم تغییرات عمده‌ای را پدید آورد. پدیده‌ای به نام "خبرنگاری نشسته" که حاصل راحت‌تر شدن همه چیز در زندگی امروز است.

قاسمی این دوران جدید را که به لطف یا حیله حضور اینترنت ایجاد شده، این طور توصیف می کند: "امروز هدف برگزاری دوره‌های آموزشی چیست؟ مراکز آموزش روزنامه‌نگاری کوتاه‌مدت باید چه کنند تا پاسخگوی نیاز مطبوعات امروز ایران باشند. با توجه به درهم‌تنیدگی روزنامه‌نگاری نوشتاری، دیداری و شنیداری ماموریت جدید مراکز آموزشی کوتاه‌مدت چه باید باشد؟ آیا همه مشکل روزنامه‌نگاری ما خبرنویسی، تیترنگاری، درست‌نویسی، شیوه‌های تهیه و تنظیم مصاحبه و گزارش، ویراستاری و مدیریت اخبار، شرح عکس‌نویسی، گرافیک خبری، صفحه‌آرایی و نظایر این‌هاست؟ یا افزون بر آنچه گفته شد مشکل روزنامه‌نگاری امروز روزنامه‌نگاری نشسته است. امروز می‌توان فرهنگ اصطلاحات منسوخ مطبوعات را که دربردارنده‌ها صدها واژه و اصطلاح است تدوین کرد. چرا از خبرزنی و خبرخوری خبری نیست؟ و کپی‌ پی‌س جماعت را به روزگار بی‌رقابتی که سرانجامش بی‌انگیزگی کشانده است."

نسل آینده روزنامه‌‏نگاری

اما به نظر می‌رسد با ظهور یک رقیب جدید و باانگیزه این فضا در سال‌های اخیر کمی دستخوش تغییر شده باشد؛ شهروندخبرنگاران. کسانی که با استفاده از ابزارهای زندگی دیجیتال امروز می‌توانند به راحتی از هر اتفاقی که در محیط زندگی شان می‌افتد فیلم، عکس یا نوشته تهیه کنند و در میلیون‌ها سایت و وبلاگ و در معرض دید هزاران مخاطب قرار دهند. به نظر می‌رسد این رقیبان با انرژی و انگیزه که برای به دست آوردن مخاطب با یکدیگر و رسانه‌ها رقابت می‌کنند رقیب سرسختی برای رسانه‌ها از جمله روزنامه‌ها و نشریات باشند. آنها دیگر بیشتر علاقه مندند به جای این که مخاطب رسانه‌ها باشند، خودشان مخاطب داشته باشند یا به جای خواندن نقد و تحلیل نشریات روی مسائل مختلف، خودشان در شبکه‌های اجتماعی به بحث و نقد و تبادل نظر امور جاری بپردازند. شاید انگیزه و هیجان این قشر به خاطر سهیم شدن در اتفاقات جامعه‌ای که خود عضوی از آن هستند و وقایع آن را درک می‌کنند باعث شود در این کار موفق باشند اما باید دید این قشر که نه تحصیلات آکادمیکی دارند و نه عموما یا لزوما آموزش فنون خبرنگاری را دیده اند و صرفا از روی تجربه دست به این کار می‌زنند در آینده تا چه حد می‌توانند به رقیبی جدی برای نشریات و دیگر رسانه‌ها تبدیل شوند.

انتهای پیام/

ندا رضا حسینی