سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: آرتور شنیتسلر در ایران نویسنده‌ای شناخته‌شده‌ است. آثار بسیاری از این نویسنده اتریشی به فارسی برگردانده شده است که آخرین آنها "شهرت دیرهنگام" به ترجمه ناصر غیاثی بوده است. این کتاب را نشر چشمه در ماه‌های اخیر به انتشار رسانده و بنا به گفته مترجم اثر، در اتریش نیز برای اولین بار در تابستان سال 2013 منتشر شده است؛ قریب به هشتاد سال پس از مرگ آرتور شنیتسلر. به این مناسبت با مترجم این کتاب که سال‌هاست در آلمان ساکن است به گفت‌و‌گو نشستیم. ناصر غیاثی در این گفت‌و‌گو می‌گوید:" بیش از هر چیز طنز گزنده‌ این کتاب بود که مجذوبم کرد. شنیتسلر نشان می‌دهد که چگونه ممکن است چاپلوسی‌های دیگران ما را از راه بدر کند، چگونه ممکن است از دیگران برای خودمان به اصطلاح نردبان ترقی بسازیم و چگونه ممکن است دو کلمه‌ی خشک و خالی چنان سیلی ِ محکمی به گوش ما بزند که ما را از رویای خوشی که در آنیم بیدار کند." مشروح گفت‌و‌گوی ما چنین است:

پیش از گفت‌و‌گو درباره "شهرت دیرهنگام" درباره آرتور شنیتسلر بگویید. شنیتسلر نویسنده‌ای نیست که هر کسی به سراغ ترجمه آثارش برود. با وجود اینکه همیشه از او به عنوان یکی از نویسندگان برجسته آلمانی‌زبان یاد می‌شود، اما در ایران هرگز آنچنان که باید و شاید به او و آثارش توجه نکردند. چطور شد شما سراغ او رفتید؟

چرا معتقدید "شنیتسلر نویسنده‌ای نیست که هر کسی سراغ ترجمه‌ آثارش برود"؟ درست خلاف آن‌چه شما می‌گویید، من شنیده‌ام او نویسنده‌ محبوبی در ایران است. اما در پاسخ به پرسش شما باید بگویم، اولین عاملی که مرا متوجه‌ این کتاب کرد، نقدها و مرورهای مختلفی بود که در رسانه‌های آلمانی زبان انتشار یافت. وقتی کتاب را خواندم، از سویی طنز کتاب و از سوی دیگر آشنا بودن داستان کتاب به شدت جذبم کرد و نشستم به ترجمه‌اش.

اگر به تعداد کتاب‌هایی که از این نویسنده منتشر شده است توجه کنیم باید بگوییم نویسنده محبوبی است اما اگر به تیراژ و دفعات چاپ آن نگاه کنیم این گمان شکل می‌گیرد که ممکن است مخاطب چندانی نداشته باشد. در میان تمام ترجمه‌هایی که از این نویسنده شده است شاید فقط یکی دو مترجم از بازخورد مخاطب راضی باشند. از این نظر فکر می کنم ترجمه از این نویسنده به لحاظ فروش تا حدودی خطر پذیر است. اما مسئله دیگر اینکه در " یادداشت مترجم" نوشته‌اید که این کتاب قریب به 80 سال پس از مرگ شنیتسلر منتشر شده است. شنیتسلر در غرب همچنان مورد توجه منتقدان و عموم مخاطبان است یا نه،همچون این کتاب، گرد فراموشی روی نامش نشسته؟

من از توجه یا عدم توجه منتقدان و مخاطبان به شنیتسلر در کل جهان غرب بی‌خبرم. فقط می‌دانم رسانه‌ها و مطبوعات ِ آلمانی‌زبان به محض انتشار "شهرت دیرهنگام" به تفصیل به این کتاب و در نتیجه به آثار دیگر شنیتسلر پرداخته‌اند و بار دیگر توجه‌ها به این نویسنده که امروز از نویسندگان کلاسیک مدرن محسوب می‌شود، جلب شد. ضمن این‌که این کتاب پیش از این هیچ‌وقت منتشر نشده بود و هیج‌کس نمی‌دانست کجاست. داستان از این قرار بود که پس از "الحاق" اتریش به آلمان نازی، از آن‌جا که اسم شنیتسلر در لیست سیاه‌ها نازی‌ها قرار داشت، تردیدی در از بین بردن دست‌نوشته‌های او نبود. یک دانشجوی انگلیسی از طریق همسر سابق شنیستلر از این خطر باخبر می‌شود و برای نجات آن‌ها سراغ کنسول انگلیس در وین می‌رود. این کنسول در ِ اتاقی را که دست‌نوشته‌های شنیتسلر در آن بود، به مُهر دولت انگلیس مُهر و موم می‌کند تا از تطاول نازی‌ها در امان باشد. چند روز بعد تمام آن‌ها را به کتابخانه‌ دانشگاه کمبریج منتقل می‌کنند. این کتاب میان دیگر دست‌نوشته‌های شنیستلر قرار داشت تا این که چند ماه پیش برای نخستین بار کشف و به دنبال آن منتشر شد.

فکر می‌کنم شنیتسلر در "شهرت دیر هنگام" فضایی را ترسیم می‌کند که می‌تواند برای مخاطب ایرانی بسیار جالب باشد؛" ادوارد زاکسبرگر"های شاعر را می‌توان در جامعه ادبی امروزمان جست و جو کنیم، همچنان که جوانان کافه نشین این رمان را. به نظر من این تقارن در بخش‌هایی از رمان حسابی بالا می‌گیرد؛ تا جایی که مخاطب فکری می‌شود که نکند شنیتسلر دارد جامعه ادبی معاصر ما را جراحی می‌کند. نمی‌خواهم بیشتر در این باره بگویم... شما هم از این دریچه به "شهرت دیرهنگام" نگاه کرده‌اید؟

درست می‌گویید. گرچه فضایی که شنیستلر در این کتاب می‌آفریند، مال هشتاد - نود سال پیش شهر وین است، با این وصف اما آشنا می‌زند، آن هم نه فقط برای ما ایرانی‌ها که - فکر می‌کنم - برای تمام مردم اهل ادب دنیا. حکایت حکایتی‌ست مکرر، اما هم چنان جذاب. بله، وقتی کتاب را خواندم شگفت‌زده شدم از این که نویسنده‌ای در آغاز قرن بیستم و در آن سر دنیا چیزی را وصف می‌کند که برای ما در آغاز قرن بیست و یکم و این سوی دنیا ملموس است. ادوارد زاکسبرگر در ابتدای داستان دعوی شاعری ندارد. یعنی حواسش به این چیزها نیست و دارد روزگار معمولی خودش را می‌گذراند. فراموش کرده که روزی یک مجموعه شعر نوشته است. بعد "مایر" و آن گروه ادبی پیدا می‌شوند و او را هوایی می‌کنند و ... . در این میان آنچه بیشتر از همه چیز نمود دارد، وجه روانکاویک اثر است. شما روانکاوی شخصیت در این اثر آرتور شنیتسلر را چطور بررسی می‌کنید؟

اجازه بدهید، در پاسخ به این پرسش شما بخشی از نامه‌ای را نقل کنم که فروید خطاب به شنیتسلر نوشته بود: "اغلب شگفت‌زده از خودم می‌پرسیدم، شما چگونه توانسته‌اید به این یا آن درک درونی از موضوعی برسید که من با پژوهش‌هایی طاقت‌فرسا کسبش کرده‌ام. سرانجام به این نتیجه رسیدم که به ادیبی رشک می‌ورزم که تحسینش کرده‌ام. سرانجام به این نتیجه رسیدم که شما با شهود -اما درواقع به‌واسطه‌ یک خود‌نگری باریک‌بینانه‌ - تمامی آن‌ چیزهایی را می‌دانید که من با کار طاقت‌فرسا بر روی انسان‌های دیگر کشف کرده‌ام. شما در ذات خود یک پژوهش‌گر اعماق روان هستید، چنان بی‌طرف و بی‌باک که کسی به پای او نمی‌رسد."

یک بار علی اصغر حداد در گفت‌و‌گو با هنرآنلاین درباره این نویسنده گفت:"آرتور شنیتسلر درست مثل کافکا آثاری کاملا درون‌گرایانه دارد. بیشتر نقد درون می‌کند تا بیرون. او بیشتر به دنبال آن است تا کشمکش‌ها، ترس‌ها، امیدها و نگرانی‌هایی که در دل آدم‌ها وجود دارد را بررسی کند..." اگر شما بخواهید درباره این نویسنده بگویید، کدام وجه یا ویژگی‌ آثار شنیتسلر را مهم و پرجلوه تلقی می‌کنید؟

من همه‌ آثار شنیتسلر را نخوانده‌ام، بنابراین نمی‌توانم اظهار نظر قاطعی در این مورد بکنم. اما زندگی شنیستلر نشان می‌دهد که او بر تابوهای جامعه‌ عصر خودش انگشت می‌گذارد، تابوهایی که می‌توان هنوز هم در بسیاری از جوامع بشری یافت. شنیتسلر هنگام آغاز جنگ جهانی اول که هیستری جنگ‌طلبی و جنگ‌افروزی اروپا را فراگرفته بود، از معدود نویسندگانی بود که به شدت در برابر آن موضع گرفت و به همین خاطر هنگام خدمت سربازی از درجه‌ی افسری خلع درجه شد. یک بار او را به خاطر یکی از نمایشنامه‌هایش به دادگاه کشاندند. گو که او در آثارش به درون آدم‌ها نقب می‌زند و به قول آقای حداد به "کشمکش‌ها، ترس‌ها، امیدها و نگرانی‌های" آن‌ها می‌پردازد اما از نقد جامعه‌ روزگار خودش هم غافل نیست. گمان کنم، کافکا هم همین‌طور بود. گو که کافکا در نامه‌ای به نامزدش فلیسه باوئر، ضمن "کم‌وبیش عالی" خواندن کارهای نخستین شنیتسلر، آثار متاخر او را "نماینده‌ تمام عیار ادبیات بد" می‌داند و می‌نویسد: "اصلا شنیتسلر را دوست ندارم و توجه چندانی به او ندارم. البته کارهایی از دستش برمی‌آید اما به نظر من نمایشنامه‌ها و نثر عظیمش سرشار است از توده‌های لرزانی از تهوع‌آورترین نوع نوشتن."

به نظر شما چه عناصر دیگری در "شهرت دیر هنگام" موجب برجستگی آن می‌شوند؟

بیش از هر چیز طنز گزنده‌ این کتاب بود که مجذوبم کرد. شنیتسلر نشان می‌دهد که چگونه ممکن است چاپلوسی‌های دیگران ما را از راه بدر کند، چگونه ممکن است از دیگران برای خودمان به اصطلاح نردبان ترقی بسازیم و چگونه ممکن است دو کلمه‌ خشک و خالی چنان سیلی ِ محکمی به گوش ما بزند که ما را از رویای خوشی که در آنیم بیدار کند. نکته‌ دیگری که موقع خواندن نقدها و مرورهایی که بر این کتاب نوشته شده بود، متوجه شدم این است که شنیتسلر ضمن هجو بسیاری از هم‌عصران خود از هجو شخص خودش هم غافل نیست. بر اساس یادداشت‌های روزانه‌ شنیستلر در ایام نوشتن این کتاب، "کریستیان" یکی از شخصیت‌های "شهرت دیرهنگام"، کسی نیست مگر خود ِ شنیستلر.

از شنیتسلر اثر دیگری در دست ترجمه دارید؟ قصد دارید باز هم از این نویسنده ترجمه کنید؟

نخیر. نه ترجمه‌ اثر دیگری از شنیتسلر در دست ترجمه دارم و نه فعلا قصد دارم باز هم از او ترجمه کنم.

انتهای پیام/