سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: "در میان تاریکی" عنوان کتابی است که چندی پیش در نشر هرمس منتشر شد. علی اسدی و مهراد بذرگر گردآورندگان این کتاب، دست به گزینش داستانهایی موجز از ادب فارسی زدهاند، که همگی دارای خصیصه ایجاز و عناصر مینی مالیستی است. آنها "طوطینامه"، "عجایب المخلوقات و غرایب الموجودات"، "سندبادنامه"، "قابوس نامه"، "چهار مقاله"، "گلستان سعدی"، "مرزبان نامه"، "اسرار التوحید"، "جوامع الحکایات و لوامع الروایات"، "سیاست نامه"، " نوروزنامه"، "فرج بعد از شدت" و "امثال و حکم" علی اکبر دهخدا بوده را منابع این کتاب قرار دادهاند و با آوردن قطعاتی مینی مال سعی کردهاند را بطه گسسته مخاطب فارسی با ادبیات کلاسیک را تا حدودی بهبود ببخشند. آنها معتقدند:" همیشه این تصور از ادبیات کلاسیک وجود داشته که آثاری سخت خوان و به دور از جذابیت را در اختیار مخاطب قرار میدهند. از پدربزرگها که می پرسیم از کلیله و دمنه فقط کتک و فلک مکتبشان را به یاد دارند و آنهایی که کتک را به جان خریدهاند و کتاب را خواندهاند فقط از تمثیل ها و اندرزها میگویند. "گفتوگوی ما با علی اسدی و مهراد بذرگر در هنرآنلاین را بخوانید.
چه شد که به گردآوری و گزینش آثار کلاسیک فارسی دست زدید؟
به طور کلی میتوان گفت جایگاه و اهمیت این متون و در عین حال دورافتادگی مخاطب از این آثار ، دو عامل و انگیزه اصلی برای انجام این تحقیق در آثار کلاسیک ادبیات فارسی بود. این متون شناسنامه ادبیات ایران هستند. سرگذشت و غنای ادبی ما از این آثار نشات میگیرد. مثل سرچشمهای میماند که اگر کور شود یا مسیرش را برای حرکت هموار نسازی، به پایین دستها نمیرسد و قطعا به خشکسالی میانجامد. متاسفانه امروز شاهد چنین وضعیتی هستیم. عوامل تاریخی، اجتماعی و سیاسی مختلفی در ایجاد این بحران موثر بودهاند به طوری که امروز نه تنها مخاطبین عام ارتباطی با این متون برقرار نکردهاند، بلکه از مخاطبین خاص هم شمار اندکی توانستهاند با آثار کلاسیک ارتباطی موثر و درست برقرار کنند. متاسفانه دورافتادگی مخاطب در متون نثر نسبت به متون نظم نیز شدت بیشتری گرفته است. حتی کم نبودهاند دست اندرکاران ادبی معاصری که ضرورت مطالعه این متون را انکار کردهاند. اما از طرف دیگر هم بودهاند کسانی که برای این متون زحمت کشیدهاند و با تصحیح و کوشش و مقایسه نسخ موجود این متون را از فراموشی مطلق نجات دادهاند. اخیرا هم تلاشهای قابل تقدیری در بازنگری این متون صورت گرفته است. اما انتخاب قالب گردآوری و گزینش آثار در کتاب "در میان تاریکی" در واقع پیامد انگیزهای متفاوت بوده است. در این کتاب صرف نظر از چارچوب تحقیق و پلان اجرایی کار، مجموعهای از جذابیتهای متون کهن به نمایش گذاشته شده است. این جذابیتها در لابهلای این متون دیده نشده یا بهدرستی ارائه نشدهاند و از این جهت برای ما ضرورت بازنگری به این متون را قابل اهمیت مینمودند.
ادبیات کلاسیک ما از چه نظر برای شما جالب است؟
از نظر جذابیتهای داستانی. همان چیزی که همواره پشت پند و اندرزها ، زبان دشوار، و ظاهر شکلی پیچیده این متون ، فراموش شده و هرگز دیده نشده است. همیشه این تصور از ادبیات کلاسیک وجود داشته که آثاری سخت خوان و به دور از جذابیت را در اختیار مخاطب قرار میدهند. از پدربزرگها که میپرسیم از کلیله و دمنه فقط کتک و فلک مکتبشان را به یاد دارند و آنهایی که کتک را به جان خریدهاند و کتاب را خواندهاند فقط از تمثیل ها و اندرزها میگویند. در حالی که مثلا در صفحات آغازین همین کتاب تصویری از حیات انسان از زمان جنینی تا مرگ در سه چهار پاراگراف بیان شده است که بسیار تکاندهنده است. ایجاز، تشبیه و خط فکری منسجم در این تصویر هر خوانندهای را مجذوب میکند. این یک مثال بسیار جزئی از پتانسیل داستانی موجود در این متون است. گونههای مختلف جادو و جمبل، انواع شخصیت خیالی، داستانهای چندلایهای و همخوان با داستان نویسی مدرن و بسیاری از جذابیت های دیگر لابلای این متون پیدا میشود که هیچ کداممان به یاد نداریم توی مدرسهها یا دانشگاهها یادمان داده باشند. فقط کافی است پیش زمینههای ذهنیمان را عوض کنیم و به این متون نگاه دیگری بیندازیم.
چرا وقتی میخواهیم ارزش ادبیات کلاسیکمان را به رخ بکشیم، نشان یا توضیح بدهیم از دریچه تفکر غربی وارد میشویم؟ اگر بخواهم منظورم را با مثال توضیح بدهم میگویم مثلا رضا براهنی در "طلا در مس" در اشعار مولانا وجوهات سوررئالیستی میبیند و روی آن متمرکز میشود. خود شما هم در این کتاب مبنا را بر ادبیات مینیمالیستی گذاشتهاید. در پیشگفتار چند صفحهایتان از ژاک دریدا میگویید و از امبرتو اکو نقل میکنید. در صفحه 2 میخوانیم:" بسیاری از مفاهیم جدیدی که امروز راجع به آنها بحث میشود - از قبیل فیمینیسم،دموکراسی، وهمگرایی،متافیزیک و ...-در میان همان حکایتهای به اصطلاح پندآمیز پنهان است." ولی خودتان از دریچه متفکران غربی به ارزش ادبیات کلاسیکمان اشاره میکنید. اگر ادبیات ما توانایی تولید اندیشه را دارد چرا به همان متوسل نمیشویم؟
سوال بسیار خوبی است. این ادعا که ادبیات ما توانایی تولید اندیشه را دارد ادعای بیجایی نیست. اما تولید اندیشه یک مقوله است و نقد و تحلیل و مهندسی اندیشه مقولهای دیگر. بیایید به آنچه در غرب اتفاق افتاده است نگاه کنیم. متون کلاسیک پس از تولید بارها مورد نقد و تحلیل قرار گرفته است. موافقان هر متن ویژگیهای برجسته آن را را تحلیل کردهاند و مخالفان ضمن بیان ایرادات پیشنهادات خود را در قالب متنی دیگر به نمایش گذاشتهاند. متون ادبی بارها موضوع نظریه پردازی فلاسفه قرار گرفتهاند.
روانشناسان، مذهبیون، منتقدین هنری ... و خلاصه هر کسی از این سفره نانی خورده است. بعدها عدهای این متون را گردآوری و کد بندی کردهاند، با تاثیر از آنها آثار جدید پدید آوردهاند که این موضوع تا همین امروز هم ادامه داشته است. سایر محصولات فرهنگی هنری هم چنین پروسهای را پشت سر گذاشتهاند. در همین مسیر پویا بوده است که سبکها و ژانرهای گوناگون به وجود آمده و اندیشه را متحول کرده است. شاید این همان دریچهای است که شما اسمش را گذاشتهاید تفکر غربی. اما ما اینجا چه کردهایم؟! اصلا چه چیزی وجود دارد که بتوانیم به آن متوسل شویم؟! هیچ! اما نکته مهم دیگری که در این میان وجود دارد و شما به آن اشاره کردید استفاده از مفاهیم غربی نظیر"سورئالیسم" یا "مینیمالیسم" و معرفی آثار کلاسیکمان تحت این عناوین است. ما "مینیمالیسم" را به عنوان مکتبی که در قرن بیستم ظهور یافته است مثال میزنیم.
در عوامل ظهور مینیمالیسم بسیار سخن رفته است. اما هیچ کسی این ادعا را نکرده و هیچ منطقی هم قبول نمیکند که متون کلاسیک ما در شکل گیری هنر مینیمال موثر بوده است. پس طرح این ادعا که مثلا ما مینیمال را زودتر از غربی ها داشتیم نه تنها امری واهی بلکه اشتباه و نابخردانه است. مینیمال در یک مسیر منطقی تاریخی پس از پایان جنگ و انقلاب صنعتی و استیلاء اندیشه اکپرسیونیسم ظهور یافته است. ظهور این مکتب در هیچ دوره تاریخی دیگر امکانپذیر نبوده است. مثلا تصور کنید در زمان قرون وسطی نقاشی چند مربع نارنجی و قرمز و زرد را روی بوم بزرگ نقاشی کند و مدعی خلق اثر هنری شود. بدون شک این نقاش به عنوان یک فرد مجنون از جامعه انسانی طرد میشود.
در حالی که نقاش چنین اثری در اواخر قرن بیستم تابلواش را به قیمتی گزاف در یک حراجی به فروش میرساند و از منزلت اجتماعی و هنری بالایی نیز برخوردار است. تابلو همان است، اما موضوع از زمین تا آسمان فرق میکند. ما هم سعی کردهایم در کتاب "درمیان تاریکی" این موضوع را روشن کنیم که این گزیدهها با داستانهای مینی مالیستی که قرنها بعد ظهور یافتهاند فقط دارای عناصری مشترک هستند. شاید اگر این داستانها نیز در سیر اندیشه تحلیل میشدند و در جهان ما به نتیجهای می رسیدند امروز به عنوان عوامل و زمینه های ایجاد یک تفکر نوظهور با اسمی مستقل و نه برگرفته از دریچه تفکر غربی تلقی می شدند که متاسفانه این اتفاق رخ نداده است.
نوشتهاید نویسندگان معاصر ایرانی " نتوانستهاند نگاه داستانی درستی را از ادبیات کلاسیک ایران به ادبیات امروز منتقل کنند..." از نظر شما نگاه داستانی درست چه جور نگاهی ست؟
ما در اینجا قصد داشتهایم به انتقال درست نگاه داستانی اشاره کنیم. بگذارید مثالی بزنم. مثلا "وهم" که اتفاقا این روزها دستمایه بسیاری از داستانها ست. خیلی از نویسندگان وقتی صحبت از وهم میشود "بورخس" را به یاد میآورند. اگر هم بورخس را نخوانده باشند متاثر از داستانهایی هستند که متاثر از بورخس یا امثال بورخس نوشته شده است. احتمالا کمتر کسی هست که بحیره استرآبادی را دیده باشد یا با وهم متون عرفانی آشنایی داشته باشد. در نتیجه "وهم" در بهترین حالتش اگر درست دربیاید نهایتاً مثل وهمی که بورخس نوشته است خوب است، اما متفاوت نیست، حرف جدیدی در جهان ادبیات امروز ندارد. اما مثلا آمریکای لاتین حرف جدید در جهان ادبیات امروز داشته است و به غنای آن افزوده است. حرف جدید در ادبیات جهان جز با شناخت همین ادبیات کلاسیک اتفاق نمیافتد . همراه بورخس و مارکز و وولف و فاکنر، نمیتوان به جهانی شدن ادبیات ایران فکر کرد . راهی جز شناخت متون کهن و بازنگری در این آثار در حوزه های مختلف وجود ندارد.
گزیدههایی که در این کتاب میخوانیم دستکاری شده است یا عینا به همین ریخت در متون اصلی نقل شدهاند؟ حذفی صورت گرفته یا دخل و جرحی؟ اگر این گزیدهها برشی است از متنی بلند که اینک به صورت مستقل درآمدهاند، این سوال پیش میآید که آیا این داستانها به لحاظ ماهوی نیز تغییر پیدا کردهاند یا نه؟ این را از این جهت میپرسم که شما در توصیف این گزیدهها گفتهاید که مینی مالیستیاند، این گزیدهها در قالب اصلیشان هم، ماهیتی مینیمالیستی داشتند؟
در پاسخ به این سوال ذکر چند نکته حائز اهمیت است. یکی آنکه زبان متن اصلی، جمله بندی و واژگان آن دست نخورده است و عینا مطابق منابع مربوطه است. فقط در دو داستان به صورت استثناء متن اصلی با الگویی مشخص دست کاری شده که زیرنویس شده است. در خصوص سایر داستانها نیز دخل و جرحی که میفرمایید الگوی مشخصی داشته است. یعنی صحبت حذف و تلخیص نبوده است. بلکه "طرح داستان" از متن استخراج شده است. در گزیده ما "طرح ساده" عنصر مشترک در میان داستانها بوده است که با در نظر گرفتن فاکتور ایجاز با داستانهای مینیمالیستی هم همخوانی دارد. شاید به همین دلیل است که میبینید داستانهای این گزیده از جذابیت بی نظیری برخوردارند. خیلی از داستانهای دیگر نیز بدون هیچگونه حذف و تغییر عینا منتقل شده است. با اینکه در خیلی از منابع داستانهای شبه مینیمال به چشم میخورد، قصد ما این نبوده است که منابع اصلی داستانهای این گزیده را به عنوان منابعی که حاوی داستانهای شبه مینیمال هستند معرفی کنیم. قطعا چنین ادعایی بی اساس است.
اما نکتهای که باید در نظر گرفت و در مقدمه کتاب هم ذکر شده است بحث "متن" است. وقتی بخشهایی از یک متن انتخاب میشوند یا حتی بخشی از یک متن به صورت دست نخورده از متن مادر برداشته و استخراج میشود، دیگر یک متن جدید تلقی شده و "در میان تاریکی" مجموعه ای از همین متون است. ما سعی کردهایم تا جایی که امکان دارد کتاب را در قالب یک مجموعه داستان معمولی و امروزی عرضه کنیم تا صرف نظر از هرگونه بحث نظری و حاشیه ای مخاطب فقط داستان بخواند و لذت ببرد. بیان مکرر مشکلات پیرامون آثار کلاسیک خود مانعی در راه ارتباط برقرار کردن مخاطب با جذابیتهای این آثار است. به همین خاطر سعی کردیم تا حد ممکن مقدمه را کوتاه کنیم و بیشتر به خود داستانها بپردازیم.
از گنجینه متون عرفانیمان همان طور که در مقدمه هم ذکر کردید فقط به "اسرار التوحید" بسنده کردهاید. توضیح دادهاید که داستانهای عرفانی ما مبتنی بر پیش فرضهایی راجع به عرفا و ... است که در صورت ذکر آن این داستانها از حالت مینیمالیستی درمیآمدند. واقعا در تمامی متون عرفانی ما چنین مناسباتی حاکم است؟ میشود بیشتر از آنچه در پیشگفتار کتاب آمده توضیح دهید.
نه نمی شود گفت در تمام متون عرفانی چنین مناسباتی حاکم است. ممکن است محققانی بروند و از میان این متون گزیدههایی مشابه گزیده ما استخراج کنند. کتاب "در میان تاریکی" باز است. حجم اولیه این کتاب در حدود سه برابر حجم حاضر بود که ما در مرحله آخر گزینش تنگ نظرانهتری را اعمال کردیم تا کتاب به این حجم رسید. قطعا خیلی از منابع چه عرفانی و چه غیر عرفانی هم بودهاند که ما آنها را ندیدهایم. اما اصولا متون عرفانی خصوصا در بخش حکایات با الگوی مشخص و ثابتی نگاشته شدهاند و عمدتا طرح آنها مبتنی بر خرق عادت است و از این جهت چندان در قالب مینیمالیسم نمیگنجد. البته استثناء هم در این زمینه کم نیست. اسرار التوحید نیز از آنجایی که در میان متون عرفانی دارای ویژگیهای برجسته داستانی است و تصاویر بدیعی در آن به چشم میخورد به عنوان نماینده متون عرفانی در کتاب ما مورد استفاده قرار گرفته است. اما از طرفی دیگر الگوی مشخص متون عرفانی خود بستر مناسبی برای مطالعات دقیقتر و بازخوانی این متون و استخراج جذابیت های این متون فراهم میآورد. مثلا کتابی در همین زمینه با عنوان "گنگ گویا" به چاپ رسیده که حاوی گردآوری قصه های خواب در متون عرفانی تا قرن نهم است.
این کتاب دچار ممیزی هم شد؟
خیر کتاب دچار ممیزی نشد. اصولا کلیه داستانهای این مجموعه از منابع ادبی کلاسیک استخراج شدهاند که همگی به چاپ رسیده اند و کمابیش در بازار موجود هستند.
قصد دارید باز هم به ادبیات کلاسیک ما - چه شعر و چه نثر- به بهانههای دیگر نقب بزنید؟گزیده یا هر چیز دیگر؟
پروژه دیگری را شروع کردهایم که به لحاظ حجم کاری نسبت به کار حاضر حوصله و زمان خیلی بیشتری را میطلبد. پس اجازه بدهید توضیحات بیشتر در این خصوص را موکول به زمان دیگری کنیم.
انتهای پیام/
مجتبا هوشیار محبوب