سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: هادی تقیزاده متولد 1349 است. یک داستان نویس با گرایش به فانتزی و خیال. آنقدر با مسما از زندگی کودکی و نوجوانیاش میگوید که دیگر نقلی که از ما به دست بیاید بی رونق خواهد بود. میگوید: "سال 1373 ازدواج کردم و سال 1377 نخستین و تنها فرزندم به دنیا آمد تا به شایعه اجاق کور پایان دهد. سال 1380 به علت دخالت یکی دو تا از ماموران ادبی-امنیتی در زندگیام از همسرم جدا شدم و یک سال بعد مجددا با همو ازدواج کردم. رمان "شب بخیر سلطان"، رمان"گراف گربه" و مجموعه داستانهای"شکار فرشتگان" و "فشار آب بر دنیای عجیب دلکو" و "انتقام سیمه ئون یا رساله بازگشت"را نیز من نوشتهام."
خودتان بخوانید...
در ابتدای این گفت و گو از خودتان بگویید. یکسری اطلاعات بیوگرافیک و البته این که چطور شد به سمت ادبیات داستانی منحرف(!) شدید.
من در یازدهم فروردین ماه سال 1349 در یکی از محلههای قدیمی شهر مشهد به دنیا آمدم. مرفه نبودیم اما مادرم با تمایلاتی خردهبورژوایانه مرا به مدرسهای برد که مخصوص بچه پولدارها بود. هشت سال بیشتر نداشتم که با تضادهای طبقاتی آشنا شدم. در نزدیکی مدرسه ما، بیمارستانی بود به اسم بیمارستان و زایشگاه 25 شهریور. مادرم کارمند آن بیمارستان بود و در آن جا انبارداری میکرد. انبار بیمارستان اتاقی بزرگ بود که تا سقف مملو از اجناس مختلف بیمارستانی و غیر بیمارستانی بود، از پتو و لباس فرم بیماران تا مداد و دفتر و حتی مداد رنگی. همیشه بعد از پایان مدرسه به محل کار مادرم میرفتم. آنجا میماندم تا پایان ساعات کاری شیفت صبح بیمارستان. این بیمارستان و حیاط سرسبزش، بهشت دهها گربهای بود که در آنجا زندگی میکردند.
سمت در شرقی عمارت، زیر راه پله ها، انبار ذغالی بود که ماجرایش در گراف گربه آمده است. این انبار از بطن تاریکی آمده بود و به طرزی اسرار آمیز خانه گربههایی بود که در بیمارستان زندگی میکردند. این انبار ذغال دقیقا زیر انبار اصلی بیمارستان قرار داشت. من ساعت ها توی انبار مینشستم یا در واقع از چشم مدیران بیمارستان پنهان میشدم و با مداد رنگی و کاغذ و مقوا، بعد از نوشتن داستانهایی کوتاه، آنها را مصور کرده و برایشان جلدهای مقوایی میساختم. آن روزها 8 یا 9 ساله بودم. این کتابهای از تولید به مصرف، نخستین تلاشهای ادبی من بودند. دایی تنیام در آن برهه تنها مشوق من به نویسندگی بود و مرا سالها با قول چاپ ونشر همان داستانچهها سر کار گذاشت.
انقلاب 57 تاثیر چشمگیری در خانواده ما وبه ویژه در من گذاشت. کمپلکسها و کمبودهای روحیام را تحریک کرد و مرا به سیاسیترین دانش آموز مدرسه بچه پولدارها بدل ساخت. چنین بود که به نوشتن و سرودن اشعار سیاسی طنز آلود علیه کسانی که ماشین آمریکایی داشتند، پرداختم. این تلاشهای بغضآلود به طور مستمر ناکام ماند تا این که در سال 77 نخستین مجموعه داستانم با عنوان"انتقام سیمه ئون یا رساله بازگشت" توسط نشر نارنج منتشر شد. در آن روزگار هفت سالگی ، ما در خانهای اجارهای زندگی میکردیم که متشکل بود از دو اتاق خواب و یک راهروی دراز در طبقه همکف، آشپزخانهای در زیر زمین و حیاطی وسیع با یک حوض، یک بوته غول پیکر گل رز محمدی که بر سر یک مادر چاه روییده بود و یک مستراح بی در وپیکر در انتهای حیاط.
قبل از ما این خانه متعلق به پیرزنی بود موسوم به "ننه زهره". میگفتند این پیرزن از پایین زانوی راست، پایش را از دست داده بوده و همسایه ها بعد از مرگ مشکوکش، لطف کرده و پای مصنوعی "ننه زهره "را انداخته بودند توی همان چاهی که بوته رز محمدی بزرگی دهان گشادش را میپوشاند. اغلب غروبهایی که من و دو خواهرم در خانه تنها بودیم، خفاشی از دهانه چاه بیرون میآمد و تا تاریک شدن هوا بالای دهانه چاه و باغچه کوچکمان مثل آژانی بیتنبان میچرخید. در آن لحظات، مستراح رفتن امری ناممکن میشد و ما در دور افتادهترین جای خانه پناه میگرفتیم و پنهان میشدیم. بچههای محل اعتقاد داشتند که "روح ننه زهره" آمده دنبال پای مصنوعیش، اما من اصرار داشتم که این جانور، همان پای مصنوعی "ننه زهره" است که بال در آورده و دنبال روح "ننه زهره"میگردد. و تاکید میکردم که اگر دقت کنند پای مصنوعی "ننه زهره" را میبینند که دو بال چرمی نرم و پرزدار در آورده و در آسمان به این در و آن در میزند. به هر حال این معکوس و دگرگون دیدن رویدادها که بیشتر جنبه سوررئالیستی داشت، محتملا آغاز جنبش خیال در نگرش ادبی من بود.
در سال 1369 کار حرفهای ادبی را با سرودن شعر به سبک "اخوان ثالث " شروع کردم و دو سال بعد وقتی از روی اشعار "شاملو" مشق میکردم از شاعری ناامید شدم و اولین داستانم را به نام "آقای شیطان روی پله دانشگاه"نوشتم. سال 1372 به دانشکده رفتم و در رشته مرمت و حفاظت آثار تاریخی درس خواندم. چند سال بعد دوباره به دانشگاه رفتم و این بار در کلاس کارشناسی صنایع دستی نشستم. سال 1373 ازدواج کردم و سال 1377 نخستین و تنها فرزندم به دنیا آمد تا به شایعه اجاق کور پایان دهد. سال 1380 به علت دخالت یکی دو تا از ماموران ادبی-امنیتی در زندگیام از همسرم جدا شدم و یک سال بعد مجددا با همو ازدواج کردم. رمان "شب بخیر سلطان"، رمان"گراف گربه" و مجموعه داستانهای"شکار فرشتگان" و "فشار آب بر دنیای عجیب دلکو" و "انتقام سیمه ئون یا رساله بازگشت"را نیز من نوشتهام.
اگر اشتباه نکنم حسابی عاشق آثار فانتزی هستید.چرا؟ (اگر چرایی خاصی دارد.)
من نویسندهای هستم که خودنمایی و پز روشنفکری ندارم. از این رو به ادبیات عامهپسند علاقهمندم. در میان عامهپسندها از خواندن داستانهای کارآگاهی، علمی- تخیلی و فانتزیهای اپیک بیشتر لذت میبرم.
شما دو رمان دارید که هر دوی آنها در جرگه آثار فانتزی قرار میگیرند. آن هم با فاصله زمانی 8 سال؛ یکی "شب بخیر سلطان" (1383) و دیگری هم "گراف گربه" (1391). قصد دارید این روند و این نوع خاص نوشتن را ادامه دهید؟
گمان میکنم از اکنون برای آینده خط ونشان کشیدن نمیتواند کار خیلی درستی باشد. اینکه فردا به چه سبک و سیاقی خواهم نوشت، حرف فردا ست. بورخس هم سرانجام از هزارتوها و ببرهایش خسته شد. همان طور که از گاچوها و دشنههایشان. فقط میتوانم باصراحت بگویم که هیچگاه به شیوه رئالیستی نخواهم نوشت. این سبک هیچگاه برایم جذابیت نداشته است. آرزو دارم روزی بتوانم به زبان یوزپلنگها یا مرغان مگسخوار داستان بنویسم. این کار را باید سلیمان یا دکتر دولیتل میکردند.
فکر میکنم در "گراف گربه" تخیلتان واقعیتر است؛ باورپذیرتر است و منسجمتر. "شب بخیر سلطان" آدم را کلافه میکند از فرط تخیلی که از هم گسیخته است و انگار نقطه کانونی ندارد. توی رمان اولتان فقط میخواهید چیزهای عجیب و غریب تعریف کنید؛ چیزهایی که به شخصه تحیر من را برنیگیختند. در "گراف گربه" ماجرا توفیر دارد. خودتان چه فکر میکنید؟
"گراف گربه" با "شب بخیر سلطان" به لحاظ شکل روایت تفاوتهای زیادی دارد. در "گراف گربه" ویژگیهای پارودیک وطنزی سرخوشانه است که در "شب بخیر سلطان" کمتر وجود دارد. "گراف گربه" از یک خط روایتی به همراه حاشیه پردازیهای پیرامونش شکل گرفته، اما "شب بخیر سلطان" از دو روایت به موازات هم ساخته شده است. دو روایت که در جاهایی همدیگر را قطع میکنند. در "شب بخیر سلطان" مرکززدایی نقشی بارز دارد، اما در "گراف گربه" روایت مرکزی وجود دارد، اگر چه آن روایت مرکزی در طول رمان دائم تهدید میشود. اگر اشتباه نکنم سال78 بود که "شب بخیر سلطان" را نوشتم. با وقفیپور رفتیم پیش گلشیری مرحوم. گلشیری هنوز زنده بود. رمان را گرفت و قرار شد بخواند هفته بعد برویم منزل گلشیری .رفتیم. درباره "شب بخیر سلطان" گفت: داستان باید مثل چهارپایه باشد. ایستایی داشته باشد.
حالا اگر میخواهید از رودی بگذرید باید برای گذر از رودخانه پلی ساخت واز روی آن عبور کرد. یک مرکزیتی حتما لازم است. من گفتم: اما دنیا تغییر کرده. جهان معاصر ما آنچنان پارهپاره و مضطرب شده که همه فرصتها برای آرامش را از دست داده است. دیگر پلی وجود ندارد. برای گذر از رودخانه باید از روی سنگهای خزه بسته و لغزنده گذشت. با دلهره واضطراب. دیگر نه آن فرصت وجود دارد، نه آن آرامش ایستا. حضور روی هر سنگ، لحظهای است. زیباییاش هم در همان تعدد مراکز و سنگ های پراکنده است. نباید توقع استقرار داشت. همه چیز در گذر و عبور معنا میشود. از این رو پراکندگی مراکز، از هم گسیختگی را متبادر میکند. و چه اشکالی دارد.؟دنیای من بر این روال است؟
تعداد اسامی خاص نامأنوس در "گراف گربه" کم نیست. مونار، اسماگ، گئو، آتور، آپرشین و ... که در یکی از قصههای فرعی حضور پیدا میکنند. فکر نمیکنید این قضیه به تخیل رئالیستی اثرتان لطمه بزند و کاری کند که مخاطب با داستان همذات پنداری نکند...
تخیل رئالیستی یعنی چی؟ اگر منظور معنای تحت الفظی آن است به معنی نوشتن ماجرایی در طول واقعیت که از تصفیه خانه ذهن گذشته است و به تخیلات نشات گرفته تام از واقعیت آلوده است، گمان نمیکنم با سیاق داستانهای من قرابتی داشته باشد. بحث سبک های ادبی رایج هم که محلی ندارد. دوم این که میان واقعی بودن و باورپذیر بودن تفاوت است. ممکن است یک پدیده واقعیت نداشته باشد، رئالیستی نباشد اما باور پذیر باشد.
بورخس به نقل از بوالو میگوید: مهم نیست که نویسنده دروغ بگوید. مهم این است دروغی که میگوید باورپذیر جلوه کند. حالا بحث باورپذیر بودن هم دامنهای دارد. مثلا در "ارباب حلقهها"، اژدهایی هست که حرف میزند یا موجوداتی غیر واقعی به نام اورک که تقریبا نوعی غول گوشتخوار به شمار میآیند و محصول فرایند تغییر شکل موجوداتی دانا موسوم به الف هستند یا در رمانی از کوندرا به نام "بار هستی"، دکتری هست که اسپرمش را میان بیمارانش منتشر میکند واین توزیع ابعادی شگفتانگیز دارد. بیشک دامنه باورپذیری این دو رویداد یکسان نیست اما دلیلی هم بر رجحان یکی بر دیگری نیست.
به این معنی نمیتوان گفت کدام باورپذیرتر است. بی شک هردو دروغ میگویند و میزان باورپذیری آنان اول به فضایی که رمان در آن شکل میگیرد وسپس به نحوه نگرش مخاطبان مربوط است. همین که رمان بتواند به مخاطب بقبولاند که در جایی یا سرزمینی روابط به شکلی متفاوت در جریان است، فارغ از هر اندازه قبول منطقی ماجراها، رمان وظیفه خود را اجرا کرده است.
به گمانم نکته دیگری که در "گراف گربه" به عنوان یکی از عواملی که در خوش خوانی اثر مانع ایجاد میکند، وجود داستانهای فرعی است مثل آن قضیه موسیو ژان بازل و ... . به شکل روایی داستان در داستان و بازیگوشیهای این شکلی علاقه دارید؟
این شگرد" به تعویق افتادن متن "همیشه برای من جذابیت داشته است. هزار و یک شب نمونه عالی و نادری از این گونه متون است. حرکت لابیرنتی متن یکی از این تمهیدات است. شگرد داستان در داستان یکی دیگر از انواع این تکنیک است. مزیت آن در مرحله اول ایجاد تعلیق ودر مرحله دوم تولید درگیری ست.
فکر میکنم یکی از خلاءهای بزرگی که در ادبیات داستانی ماست نبود تخیل در داستانهای معاصر است. ذهن داستاننویسان ما غالبا محصور محیط پیرامونشان است. اگر بخواهیم اسمش را بگذاریم داستاننویسی شهری، باید بگویم در این نوع داستانها "زندگی" از فرط گرایش به واقعیات، روزمرگی و عینیات از رمق و شور میافتد. داستان هم میشود یک فیلم مستند کسل کننده که رمق خواننده را میگیرد و خب با این اوصاف نویسنده هم احتمالا ته قضیه از این موضوع خوشحال میشود و میگوید در ترسیم پوچی و زندگی ملال انگیز موفق بوده است. شما هیچ وقت این طور به قضیه نگاه کردهاید؟ به عبارت بهتر میتوان گفت روی آوردنتان به فانتزی از این مایه هم نشأت گرفته است؟
ببینید به نظر من هر تلاشی برای جدا کردن انسان از تخیل محکوم به شکست است. حتی در مستندترین گزارشها و روایتها نیز تخیل آدمی نقشی انکارناپذیر دارد. به هر حال این تخیل در جایی خودش را نشان میدهد. درست همان زمان که به یکدیگر مینگریم و میگوییم: طرف دروغ میگوید. داستان امروز فارسی به بن بست رسیده. همان چیزی که شما در سوالتان بیان کردید. "تکرار" آفتی است که گریبان این آثار را رها نمیکند و تنها راه نجات، تخیل است. تخیلی آزاد و رها. تخیل مبدع راههای نو و هوای تازه است. گریز از این وضعیت ناگوار جسارت و گسستن از سنت مرسوم ادبیات را فرا میخواند.
برای نوع نوشتن خاصتان دلیل خاصی دارید؟ اصلا چگونه میشود که یک داستان مینویسید؟
پیش از آنکه مشغول نوشتن داستانی شوم معمولا به این موضوع می اندیشم: چگونه داستانی خواهم نوشت؟ از کجا آغاز کنم وچگونه متن را به پایان برسانم؟ ماجراهای داستان رابا چه تمهیدی بنویسم؟ والخ. پاسخ به این پرسشها بستگی تام به دیدگاه من از ادبیات امروز ایران دارد. آیا آن چه امروزه در فضای ادبی کشور اتفاق میافتد مورد پسند و دلخواه من است؟ با این توضیح که بیتردید صناعات سنتی رمان و داستان ایرانی دیگر نه تنها مورد پسند اغلب نویسندگان نیست، بلکه به نظر میآید اقناعکننده مخاطب هواهخواه نیز نیست و نمیتواند نشاندهنده و پاسخگوی پیچیدگیها و اضطراب عصر جدید باشد. بنابراین قبل از نوشتن با دو رویکرد مواجهیم، اول پیروی از صناعات گذشته وانواع سابقه دار در ادبیات و دوم توجه به اضطراب ذهنی و جهان تکهتکهشدهای که مروج بدگمانی ست.
جهانی که استیلای روایات کبیر را به چالش کشیده و به گونهای پارانوییک اسیر بیگانه پنداری هویت خویش گشته است. در این وضعیت چارهای نمیماند جز بخیه زدن به پیکره پاره پاره شده رمان تا با استمداد از عنصر جابه جاییهایی جدید به کالبد محتضر رمان جان تازهای بخشید. بگذارید بگویم": رمان معاصر یک فرانکشتاین است." اگر چه به قول فردریک جیمسن، نویسندگان امروزی نمیتوانند سبکها و عوالم داستانی جدیدی ابداع کنند، لذا تمایل دارند از میان سبکهای موجود در گنجینه تاریخ ادبیات دست به گزینشی بیحساب و کتاب بزنند. "گراف گربه" با این انگاره نوشته شده است.
من به لحاظ فلسفی به یکپارچگی و تمامیت منظم داستانهای سنتی بدگمان هستم. به همین سبب در نگارش رمان "گراف گربه" به نحوی منظم از روش تکه تکه کردن استفاده کردهام. کاری که در رمان دیگرم "شب بخیر سلطان "نیز انجام دادهام. برخی منتقدان به آن کولاژ گفتهاند. متاسفانه آنها از این کولاژ انتظار دارند مانند عکسی قطعهقطعهشده عمل کند و هنگامی که پازل در کنار هم چیده شد تصویر اولیه را تداعی کند. چیزی که با ماهیت کولاژ در تضاد وتناقض است. وظیفه کولاژ شفافیت نیست بلکه بر عکس میآید تا با ایجاد فاصله از دل غیاب وتعلیق تصویری تازه را ارائه دهد.
این رویکرد سبب شده تا در داستانهایم نه فقط نظم زمانی رویدادهای گذشته بر هم بخورد بلکه در زمان اکنون را نیز به شکل آشفته نشان بدهم. این امر موجب مخدوش شدن انسجام و توالی روایت شده است. در گراف گربه ماجراها در سال استعاری 1462 میگذرد اما برخی رویدادها متعلق به سال 1362 شمسی است. این را تاریخ مجعول می گویند. همان چیزی که برایان مکهیل آن را زمانپریشی یا در هم آمیختن تاریخ و خیالپردازی میخواند.
این طرز تلقی خود منجر به امتزاج امرواقعی با امر استعاری میشود. آن چنان که میدانیم در ادبیات رئالیستی جریان روایی مداومی بین دنیای متن و دنیای واقعی وجود دارد و نویسنده به شکل صدایی، مخاطب را به جانب تفسیر درست مضامین سوق می دهد. از آنجا که اعاده ارزشهای دیرینه فرهنگی در باور نسل من مخدوش شده با استمداد از ترکیب امتزاج امر واقعی با امر استعاری و دنیای متن دست به تولید فرا جهانی در متون خود زدهایم و از این رهگذر به باز تولید دنیایی در امتداد واقعیت های ذهنی خویش پرداختهایم. یا به زعم بری لوییس دست از مبارزه شسته و از هذیانگویی لذت میبریم. در واقع این لذت همان لذت پارانوییکی است که محصول اضطراب دنیای معاصرست. این اضطراب است که حاصلی جز بدگمانی در ساختار داستانهای ما ندارد.
بیشک محبوس کردن فرد بهوسیله نیروهای بیرونی، هراس ونگرانی ما درباره هویت را دامن میزند. در "گراف گربه" بدگمانی به قاسم واحساسات متقابل قاسم به دوستانش، بدگمانی به بازجو و دادگاهی که ستوان را محاکمه میکند، همه وهمه از جامعهای سخن میگوید که وظیفهای ندارد مگر دسیسه چینی علیه شهروندی تنها، شهروندانی تنها.
این جامعه که در لجه ناباوری به باورهای لایتغیر و در تضاد با تمایلات یکسانسازیشدهاش به دیوانهای شبیه شده که چشمان سرشار از خرد خود را روی وضعیت ضمنیاش بسته تا رویاهای باشکوه ببیند. پناهگاه کسانی شده که به دنبال یافتن خانه و مامنی برای آرامش مبارزه میکنند. انسان پروبلماتیک لوکاچ امروزه نمیتواند آن چریک اخموی کلاشینکف به دستی باشد که تاریخ دهههای گذشته را مشحون از خون و افتخار میکرد تا سوسیالیسم در جایی بر مسندی بنشیند. نگاهی به کلکسیون مجلل اتومبیلهای خروشف یا ... کافی است که این همه را بدل به لبخندی تلخ کند. در کتابی گفتهام: دنیای معاصر ما، نه رمانتیسم قرن نوزدهم با آن انقلابهای باشکوه احساساتی اش را دارد، نه جدیت نظریهپردازانه و مدرن قرن بیستم را، بلکه نقیضه و پارودی تلخی از این هر دو است. در واقع کاریکاتوری از این هر دوست. انسان پروبلماتیک امروز، زاده دسیسهها و بدگمانیهای جوامعی است که پیش و بیش از هر چیز مبشر پایانی دردناک و مضحک است. آپوکالیپسی که قبل از وقوع، اتفاق افتاده است.
"گراف گربه" راوی انسان پروبلماتیک در وضعیتی پارودیک است. منتقدی میگفت: مگر نمیبیند که انسان ها کشته میشوند. آیا این امر هم قابل کتمان است؟ گفتم: "گراف گربه" نوشته شد چون در جامعهای زندگی میکنیم که انسانها کشته میشوند و کشندگان آنان جایزه صلح می گیرند.
در جامعهای زندگی میکنیم که کشندگان کلمهای بیشتر با خدا فاصله ندارند.
انتهای پیام/
مجتبا هوشیار محبوب