سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: محمدعلی بهمنی چهره سرشناسی است. شاعری که بیش از همه به عنوان غزلسرا معروف است. شاعر "عشق است"، "نیستان"، "باغ لال"، "در بی‌وزنی"، "گاهی دلم برای خودم تنگ می‌شود"، "شاعر شنیدنی است"، "من زنده‌ام هنوز و غزل فکر می‌کنم" و... . می‌گوید اولین باری که شعری از او به چاپ رسید تنها 8 سال داشت. آن هم به واسطه فریدون مشیری. می‌گوید" در خانواده ما شعر مثل سفره ای بود که در طول روز دو سه بار پهن می شد و روح ما را تغذیه می‌کرد." و اینکه " حتی اگر در مورد شعری که خوانده شده بود سوالی می کردند و من نمی‌توانستم جواب بدهم کتک هم می‌خوردم."

زمانی که این گفت‌وگو انجام شد، سیمین بهبهانی در کما بود و همچنان امیدواریم بودیم که دوستدارانش را ترک نکند. یکی از این دوستداران محمدعلی بهمنی بود که می‌گفت دلنگرانش است. بهمنی وقتی خبر مرگ سیمین بهبهانی را شنید گفت: "شاعر شنیدنی است و سیمین شنیده‌تر از همیشه با ماست". مشروح گفت‌و‌گوی هنرآنلاین با محمد علی بهمنی را می‌خوانید.

چطور وارد عرصه شعر شدید؟

اولین بار که از من شعری به چاپ رسید هشت ساله بودم. به اشاره جناب مشیری که به دلایلی آشنایی پیدا کردیم این اتفاق افتاد. خانواده ما همه به نوعی در کار چاپ و "چاپ‌خانه" دستی داشتند. یادم است طی سه ماه تعطیلات تابستان مرا هم به چاپ خانه بردند تا در خانه بمانم و شیطانی نکنم. در آنجا مجله ای در می آمد که آقای مشیری مسئول آن صفحه بود. در خانواده ما شعر مثل سفره‌ای بود که در طول روز دو سه بار پهن می شد و روح ما را تغذیه می کرد. در آن سال‌ها برادران مرا به زور پای شعر خوانی می نشاندند. حتی اگر در مورد شعری که خوانده شده بود سوالی می کردند و من نمی‌توانستم جواب بدهم کتک هم می خوردم.

چطور شد به سمت غزل رفتید؟

اولین کتابم که در سال 1350 به نام "باغ لال" منتشر شد فقط سه غزل داشت و بیشر کارهای نیمایی دارد. کتاب دومم در سال 51 به بیرون آمد. نامش "در بی وزنی" بود و مشخص بود اصلا غزلی در درونش نیست. حتی شعرهای نیمایی هم نداشت. کارهای بی‌وزنی بود که در آن سال‌ها به کارهای شاملویی شهرت داشت. بعد از تمام این سال‌ها به تجربه‌ای رسیده‌ام که با وجود احترام و ارادتی که برای همه شکل‌های شعری قائلم باورم این است که شعریت مهم است نه شکل شعر. باورم این نیست کسی که غزل می‌گوید در این دوره و زمانه نمی‌تواند فرزند روزگار خود باشد، اتفاقا به باور من این ماجرا برعکس است. غزل به خاطر موسیقی و وزنی که دارد در حافظه ها راحت‌تر می‌نشیند. مهم این است که شاعر فرزند روزگارش باشد. اگر اینگونه باشد در هر شکل شعری از پس کار بر می‌آید.

با این تعبیر آیا غزل حافظ می تواند شکل معاصر پیدا کند؟

وقتی حافظ می‌گوید غلام آن کلماتم که آتش انگیزد / نه آب سرد زند در سخن به آتش تیز، امروز هم اگر کسی بگوید من غلام کلماتی هستم که زیر بار تحمیل‌ها نرود و حرف خود را بزند می‌تواند فرزند روزگار خودش باشد. اگر هم حافظ زنده بود فرزند روزگار خودش بود چون این شعر را قرن‌ها پیش گفته است.

فرض کنید با یکی از دوستانم به جایی می‌روم. در خیابان یکی از آشناها را می‌بینم و می خواهم دوستم را معرفی کنم. می‌گویم آقای فلانی هستند که در ضمن شاعر معاصر هم هستند. در ابتدا ممکن است به کار بردن این واژه در مورد آن دوست نوعی حشو باشد چرا که دوست من در کنار آن فرد ایستاده و نیازی نیست بگویم شاعر معاصر است، اما واقعیت چیز دیگری است. ممکن است آن دوست وجود داشته باشد و جلو آن فرد ایستاده باشد، اما دنیایش هنوز گذشته‌ای باشد که فقط آن را شنیده و حتی آن را تجربه هم نکرده. وقتی می‌گوییم یک نفر شاعر معاصر است یعنی کسی که هنر روزگار خود را درک کرده باشد. من برای هر کسی که درباره شعر صحبت می‌کند احترم قائلم چرا که نظر مثبت یا منفی او انگیزه‌ای می‌شود برای اندیشیدن. حرف من بی‌حرمتی به آن کسی نیست که می‌گوید غزل شعر روزگار ما نیست، اما واقعیت این است که غزل دوباره نشان داد می‌تواند فرزند روزگار خودش و همه روزگاران باشد.

کارستان منوچهر نیستانی!

شما به عنوان کسی که غزل می نویسید و از جانب خیلی‌ها شاعر معاصر قلمداد می شوید- شاید به این دلیل که غزلتان به لحاظ شکلی، نو و متفاوت است، و حداقل تجربه شده نبوده است- بگویید که به نظر شما چه کسی در این زمینه پیشگام بوده و غزل متفاوت و خاص ارائه داده است؟

درکی که با آن می شود غزل متفاوتی گفت ریشه در خود نیما دارد. من در یکی از شعرهایم به این موضوع اشاره دارم و می‌گویم: جسمم غزل است اما روحم همه نیمایی است / در آینه تلفیق این چهره تماشایی است/ تن خو به قفس دارد زان زاده پرواز است / آن ماهی تنگاب و این ماهی دریایی است... نیمای بزرگ در گفتارش می گوید من رودخانه‌ای هستم که از هم کجای آن می شود رفع تشنگی کرد. فرزندان غزل که هم تهمت تمام شدن را پذیرفته بودند و هم رودخانه‌ای مثل نیما در دست داشتند هوشمندانه با ظرف غزل خود از این رودخانه رفع تشنی کردند و موفق شدند. خیلی از عزیزان برجسته در شعر ما مثل آقای آتشی، نادرپور، مشیری، خوئی، نصرت و ... همه غزل‌هایی دارند که برگرفته از همان گفتار نیما است. اما کسی که واقعا توانست این قضیه را کامل انتقال دهد منوچهر نیستانی بود. به باور من او اولین کسی بود که توانست شرحی براین چرایی بنویسد. گویی شعرش شرحی بود بر اینکه چرا غزل باید باشد و چرا باید از رودخانه نیما رفع تشنگی کرد. به تشخیص من این کارستان اول بار توسط نیستانی انجام شد.

معمار پل میان غزل پیش از نیما و پس از نیما، سایه بود

از طرف دیگر معتقدم معمار پل میان غزل پیش از نیما و پس از نیما، سایه بود. اگر پلی را در نظر بگیریم که باید می بود تا از غزل دیروز بدون وجود خطر به غزل امروز برسیم با نام ابتهاج مواجه می‌شویم. سایه شعری دارد با این بیت که: امشب به قصه دل من گوش می‌کنی، فردا مرا چو قصه فراموش می‌کنی. این شعر قشنگ است، اما تازگی و معاصر بودنی در آن نیست. با این وجود بسیاری از شاعران معاصر خود را به دلیل لطف و جاذبه‌ای که این شعر در کلام خود دارد وادار کرد از این ظرفیت استفاده کنند و در همین وزن و با همین قافیه تجربه‌هایی را نشان دهند. خیلی از عزیزان این کار را انجام دادند. یکی از نمونه ها فروغ بود که گفت: چون سنگ‌ها صدای مرا گوش می‌کنی / سنگی و ناشنیده فراموش می‌کنی / تو دره بنفش غروری که روز را / در سینه می فشاری و خاموش می‌کنی... در همان جا مشخص شد که کسی که دارد از این پل عبور می کند و دارد دعوت می کند از این پل عبور کنیم غزل فروغ بود. فروغ همین یک غزل را دارد اما نشان داد چطور می شود با وزن و قافیه ای که به نظر نو نمی‌آید کار نو انجام داد. اگر آن اتفاق توسط سایه نمی‌افتاد جاذبه‌ای وجود نداشت که فروغ را به گفتن وادارد. به همین دلیل من سایه را معمار پل دیروز و امروز غزل می دانم. همین شعر فروغ باعث شد نیستانی‌ها و منزوی‌ها متوجه شوند می‌شود در غزل کارستانی به پا کرد.

در بین غزل‌سرایان معاصر چه کسی توانست متداوما مسیر نوگرایی خود را ادامه دهد، با این توضیح که چنین خصیصه‌ای در شعر شما، سایه و ... دیده می‌شد. کدامیک به صورت مستمر اینگونه کار کردند؟

بعد از بنای پلی که گفتم و فضایی که شعر فروغ برای عبور از آن پل فراهم کرد، به باور من اولین کسی که توانست به سلامت از این پل عبور کند نیستانی بود که باید غزل‌هایش را خواند. البته نادرپور هم غزل های قشنگی دارد منتها فقط چند غزل دارد. آتشی حدود 300 غزل دارد متنها با تمام حرمتی که برایش قائلم او را غزلسرای مهمی نمی‌دانم. در یکی از غزل‌هایش می گوید: برای مرگ جوانم برای مردن پیر... چنین انرژی در کارهایش وجود دارد اما هیچ وقت دفاعیه‌ای از غزل نکرد و آن را نفی هم نکرد.

چرا؟

چون او معتقد بود (و البته همه شاعران باید معتقد باشند) که ما نیستیم که شکل شعر را معلوم می کنیم. ما فقط این وظیفه را داریم که در جهان هر شکلی از شعر اتفاق می افتد با آن زندگی کنیم. اینکه ما فکر کنیم غزل کهنه شده، مرده و بنابراین می‌خواهیم یک کار نیمایی انجام دهیم با ذات شعر همخوانی ندارد.

چرا؟

چون شعر صدایی است که شاعر هوشمندانه می‌شنود و حس می‌کند و باید آن را بنویسد. اگر شاعر شکل شعر را تعیین کند دیگر نمی‌توانیم اسم چیزی را که نوشته شعر بگذاریم.

شما در شعری که خواندید می گویید: تن خو به قفس دارد زان زاده پرواز است/ آن ماهی تنگاب و این ماهی دریایی است... با این نگاه گویی محمد علی بهمنی هم غزل را به سان قفسی می‌داند که در داخلش گیر افتاده...

شعر در هر شکلش دست و پا را می بندد. اشاره شما خوب است. این جمله مثل اعترافی است که گاهی انسان در خلوت از خودش دارد. منتها وقتی هست که انسان به هر دلیلی این کار را می‌کند، اما اگر آن دلیل مطرح نباشد، انسان هیچ‌گاه متوجه ماجرا نمی‌شود. من مدت‌ها بود مقداری از شعر دور بودم. شعر می‌خواندم اما برای گفتن به سراغم نمی‌آمد. در آن سال ها در کرج سکونت داشتم. در خیابان قدم می زدم که دیدم تابلویی نصب کرده‌اند برای شرکت در یک انجمن شعر. وسوسه شدم به آنجا بروم. خوشبختانه هیچ‌کس هم مرا نشناخت و مثل یک غریبه انتهای سالن نشستم تا هر کسی می آید هم مرا نبیند. کم کم منزوی، باباچاهی و... هم آمدند. این اسامی از دوستان خیلی نزدیک من بودند و به شدت دلتنگشان بودم. برایم عجیب بود که این همه شاعر خوب آنجا هستند. موقعی که مجری پشت تریبون رفت متوجه شدیم یک جلسه مناسبتی است. شعرهایی که خوانده می‌شد شعرهایی بود مصادف با آن مناسبت و البته بسیار ضعیف. یعنی هر کدام از آنها خوانده می‌شد انگار داشت به مناسبت آسیب می زند اما شرکت کنندگان در جلسه کف می زدند. از آنجایی که نشسته بودم می‌دیدم دوستان من هیچ انرژی برای دست زدند خرج نمی‌کردند چون می‌دانستند چه شعرهای ضعیفی خوانده می شود. اتفاقا از هیچ کدام از اینها هم دعوت نکردند شعر بخوانند. من همان جا و بعد از مدت ها که غزل نگفته بودم غزلی در من جان گرفت و همان طور که داشتم صحنه را می دیدم قلمم روی کاغذ می‌گشت. نوشتم: اینک آن طفل گریزان دبستان غزل/ بازگشت است غریبانه به دامان غزل/ عرصه خالی است چنان شامگه بعد از کوچ / چه گذشت است به مردان و به میدان غزل. انگار اتفاقی آن بالا نشسته بودم و وادار شده بودم بنویسم چون وضعیتی که گفتم را دیدم. در یکی از شعرهایم در این باره گفتم: ده سال دور و تنها / تنها به جرم اینکه / او سرسپرده می خواست / من دل سپرده بودم. ده سال شد که من با شعر قهر کرده بودم.

می‌شود از زیر چتر نیما غزل گفت

نظر شما در باره نظر عده‌ای که می گویند غزل مرده چیست؟

من مخالف هجوم به غزل بودم چرا که وقتی این اتفاق می‌افتاد و می‌گفتند غزل مرده خود نشانه این بود که هیچ کدام از منتقدان با غزل روزگار آشنا نیستند و هنوز دارند به غزل‌هایی می‌اندیشند که خود غزل‌سرایان معاصر از آنها فرار می کنند. به همین دلیل من همیشه نگران بودم و به همین خاطر گفتم: اینک آن طفل گریزان دبستان غزل / بازگشت است غریبانه به دامان غزل / عرصه خالی است چنان شامگه بعد از کوچ، چه گذشت است به مردان و به میدان غزل / چتر نیماست به سر دارد و می‌باید لیک! / عطشی می‌کشدش از پی باران غزل... بنابراین گفتم می‌شود از زیر چتر نیما غزل گفت. صحبت اینجاست که شعر من هم به یک شکل دارد گذشته تخریب شده غزل را (نه گذشته غزل را که آن پشتوانه نسل های آینده هم خواهد بود چرا که بزرگان گویی هنوز هم معاصراند) مورد نظر قرار می‌دهد. درباره شاعری که نتوانسته از رودخانه نیما و شگفتی های بعد از او بهره ببرد می‌توانیم بگوییم غزل گفتن مضر است و حتی برای غزل هم مضر است اما نمی‌توانیم غزل را نفی کنیم. مگر ما در شعر آزاد و نیمایی کار ضعیف یا کاری که خواندنش آزار دهنده باشد کم داریم؟ با این وجود آیا ممکن است بخواهیم شعر نیمایی و آزاد را نفی کنیم. شاعر با خودش مشکلی دارد که هر وقت گرفتار بحرانی شده گمان می‌کند شعر هم دچار بحران است. در حالی که اصلا اینگونه نیست؛ شعر یک انرژی زنده است که چه نگرانش باشی چه نه و چه بخواهی به آن خدمت کنی چه نه، از انرژی خود بهره خواهد برد. گویی ریسمانی است که یک سرش دست گذشته و یک سرش دست آینده است. ما در جایی زندگی می‌کنیم که دلشوره پاره شدن این ریسمان را داریم. با این حال شعر زندگی خود را در هر شکلی ادامه داده و می‌دهد. این ایراد خود ماست که یا نمی‌توانیم از این شعر بهره خوب ببریم یا دلواپس خودمان هستیم و فکر می کنیم حق داریم برای شعر هم دلواپس باشیم. این دلواپسی به شعر هیچ ارتباطی ندارد. خود هنر یک موجود زنده است که می‌تواند از خودش دفاع کند. ممکن است متوجه نشویم اما بارها شده که دیده‌ایم اتفاقی در هنر افتاده و دارد ما را به آن سو می‌کشد.

وداع با سیمین!

این روزها خانم سیمین بهبهانی از شاعران روزگار ما با بیماری دست و پنجه نرم می‌کنند و در کما به سر می‌برند. کمی درباره نگرانی دوست داران و علت آن صحبت کنید [این گفت و گو چند روزی پیش از فوت خانم سیمین بهبهانی انجام شد]؟

یکی از همان آدم های نگرانی که در سوال‌تان به آنها اشاره کردید خود من هستم. چون من او را همیشه دوست داشته‌ام و سال‌ها با او در رادیو همکاری کردم. در رادیو نزد او شاگردی می‌کردم و جای فرزند سیمین بودم. سیمین برای من ارج ماندگاری داشته که توانسته دیگران را هم در آن بهره‌ها سهیم کند. شکل کاری که ایشان انجام داده شاید خالقش خودش نباشد چون در اصل وزن دوری همین دو بیتی های پیوسته یا چهارپاره‌ای است که از قدیم داشته‌ایم... فروغ، نادرپور، حسن هنرمندی و ... نیز از این چهارپاره‌ها داشته اند، اما ارج خانم بهبهانی آنجاست که تا قبل از ایشان در هر پاره‌ای قافیه را فقط با بیت اول و مصراع چهارم قافیه می‌گرفتند. هوشمندی سیمین این است که توانست تمام این چهارپاره را هم قافیه کند. دیگر کارستانی که سیمین کرد چهارپاره‌هایی بود که به جای آنکه صرفا از عشق و تن و ... حرف بزند، توانست تفکر را در آنها متفاوت کند. کارستان دیگر او این بود که هوشمندانه نشان داد چهارپاره‌هایی که همه در یک وزن هستند می‌توانند وزن کوتاه‌تر یا بلندتری هم داشته باشند. نمونه‌هایی که او ارائه داد باعث شد تفکر خود را به دلیل طولانی‌تر بودن مصاریع یا ابیات، بهتر و بیشتر بروز دهد و از طرفی به دیگران یاد بدهد که اگر حرفی برای گفتن دارید چرا در یک شکل فشرده کار می‌کنید. او تمام این کارستان‌ها را انجام داد و بهره‌هایی برد تا آنجا که اگر امروز ترانه به روزتری می‌شنویم به واسطه کار اوست. سیمین توانست فرصت گسترده تری برای غزل فراهم کند چرا که از شکل چهارپاره‌های گذشته بهره برد و پیوند عمودی آنها را به ما نشان داد. بعدا هم نشان داد می‌‌شود آنها را در مصاریع کوتاه و بلندتر ارائه داد. بنابراین او از نظر من یک خالق است. به اعتقاد من اینجور آدم ها در کما هم شاعری می‌کنند، چون هوشمندی‌های شگرفی از این انسان دیدم. به شعرهای پیش از انقلاب این شاعر به واسطه قدرتی که در بیان شعر داشت ارادت داشتم اما سیمینی که بعد از انقلاب شناختم به آن خاطر که کشف نادیده ها را موجب شد می‌ستایم.

انتهای پیام/

رضا نامجو