سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: فریدون رهنما، پیش از آنکه به عنوان کارگردان، نظریه‌پرداز و شاعر ـ آن هم بیشتر به زبان فرانسوی ـ مطرح شود، در سال‌های دهه‌های سی و چهل به عنوان چهره‌ای سایه در پشتیبانی و به نوعی رهبری جریان‌های پیشروی ادبیات و هنر شناخته می‌شد؛ برای مجموعه‌های شعر مقدمه می‌نوشت، کارگردانان و نقاشان تازه‌کار را پشتیبانی می‌کرد و برای ادبیاتی‌های آن سال‌ها، از ادبیات روز جهان می‌گفت. هرچند او این پشتیبانی‌ها را انجام وظیفه‌ای ابتدایی و واکنشی طبیعی قلمداد می‌کرد و در گفت‌وگویی که سال 1350 منتشر شده گفته بود: "این حمایت‌ها شاید به نظر شما گفتنی باشد اما به گمان من فقط یک واکنش طبیعی است. حتی می‌خواهم بگویم یک وظیفه ابتدایی. این کمابیش مثل آن است که در برابرتان چند تن ناگهان یک کودک را بزنند و شما هیچ گونه واکنشی نداشته باشید".

39 سال از مرگ فریدون رهنما می‌گذرد و چه در سال‌های حیات و چه در این سال‌ها، اهمیت فعالیت‌هایش مغفول مانده است. شماره 329 "تماشا" مربوط به سال 1356 را پیدا می‌کنم: "پیدا که شد پرنده‌ سیمرغی/ پیدا نشد حکایت عشقش به روزگار/ از قاف‌های توس، حوالی شد/ از رخش‌های چوب هم‌آورد دشمنش/ تا برگزیده شد، از لشکر حباب./ از بس که ساده بود برایش فریب مرگ./[...] از بس که بال شد/ از بس که آسمان، آبی کشیده شد به پرنده/، آبی رسید در نظر برگزیده‌اش/ توران تیرگی".

نام‌هایی که به تحسین رهنما پرداخته‌اند، گاه بسیار دانه‌درشتند، مثلاً پل الوار، شاعر معاصر فرانسوی که در شعری نوشت: "فریدون رهنما که با صدای بسیار بلند می‌خوان آوازهای پاک و بلندپایه‌اش را" (شعر دیگر، کتاب دوم). اهمیت او در سینما نیز تا آنجا بود که پس از مرگش در سال 1354، جایزه‌ای به نام او برای فیلم‌سازان جوان منطقه آسیا تعیین شد به نام "جایزه طلایی فریدون رهنما". از این رو، میزان و کیفیت تأثیر فعالیت‌های رهنما در شکل‌گیری موج نوی سینما و ادبیات فارسی در دهه چهل بر کم‌تر کسی پوشیده است و این گزاره بسیار بدیهی می‌نماید، اما این بدیهی‌بودن، نه از راه گفت‌وگوها و جست‌وجو و حق‌گذاری‌های بسیار، بلکه از راه ادبیات شفاهی و اظهارنظرهای پراکنده حاصل شده است. بر این اساس، رهنما نیز مانند برخی دیگر از نام‌های مهجور هنر و ادبیات ایران، در معرض آسیب‌های یک سنت منحط در فرهنگ ایرانی است؛ سنتی که ابتدا در مواجهه با چنین کسانی به انکار و طرد متوسل می‌شود و سپس با مشروعیت پیداکردن آن چهره، به جای حق‌گذاری و پرداخت منسجم و عالمانه به آثار او، کامنت و پرداخت ژورنالیستی ـ البته در معنای سلبی آن ـ را ترجیح می‌دهد.

محمدرضا اصلانی، شاعر، منتقد و کارگردان، در یادداشت مفصلی که پیش از این منتشر شده درباره انکار رهنما در آن سال‌ها می‌نویسد: "آگاهیِ تلاشمندِ پیگیر، در کار رهنما که پایه در نظریه شعر مدرن و نقد نقاشی داشت، با همه توجه‌دادن کسانی مثل هانری لانگلوآ، کربَن و دیگرانی از نقادان پاریسی، همچنان در ایران با لبخند مواجه شد. و بگویم با تحقیر. و این نه فقط نفی کار یک شخص بود، که دفن‌شدن دوباره تاریخ بود [...] خاموش کردن رهنما، یکی از نمونه های خاموش کردن تاریخ بود؛ خاموش کردن رویکرد جدید و پیشنهاد داشتن به زبان. و به زمان".

نکته‌ای که گفتنی است اینکه در خلال این سنت، فعالیت مطالعاتی کسانی که پی‌جوی ادبیات و هنر غیرتزیینی‌اند، سخت شده است، چرا که برای دست‌یابی به منابع و آثار درباره این چهره‌ها زحمتی بسیار بیشتر از یک جست‌وجوی ساده را متحمل می‌شوند. انتشار مطالبی جامع در قالب پرونده‌هایی مبسوط می‌تواند این عده را کمک بیشتری کند.

انتهای پیام/

نگار حسینخانی