سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: گاستون باشلار، مقاله معروفی دارد با عنوان "پدیدارشناسی شعر" که در ورودیاش برای اینکه توضیح بدهد یک فیلسوف چگونه میتواند در رابطه با شعر دچار تأملات نظری شود و از این رهگذر به دنیای آن نزدیک شود، مینویسد: "فیلسوفی که اندیشهاش را یکسره از مضامین بنیادی علم برگرفته اگر بخواهد به مطالعه مسائل مطرح در قلمروی تخیل شعری بپردازد، باید دانش خود را کنار گذاشته و از روش پژوهش فلسفی نیز دست بکشد" (نقل به مضمون) چرا که به زعم او در ساحت شعر، پیشینه فرهنگی نقشی ندارد، پس او باید صرفاً مستعد دریافت باشد؛ دریافت تصویر در لحظه ظهور آن.
این تلقی، حالا دیگر چندان واجد ارزش و اعتبار نیست؛ چرا که به نظر میرسد، این گزاره که شعر تنها مربوط به میزان استعداد دریافت تصویر و از سوی دیگر حتماً خارج از حوزه دانش قابل بررسی است، بهشدت تقلیلگرایانه است، چرا که هم طبعا تنها ویژگی شعر تصویرمحوربودن آن نیست و هم اینکه بدیهی است بررسی شعر میتواند کاملا به عنوان کنشی دانشمحورانه در نظر آورده شود. البته، اغلبِ اهل فلسفه محض، همواره صاحب چنین نظرگاههایی نسبت به شعر بودهاند و از این رو این گزاره که "شعر، لزوما خارج از حوزه دانش و نیز منطق قابل بررسی است"، حاوی محتوایی بدیع و عجیب از سوی اینها نیست. شعرِ مورد علاقه صاحبان این تلقی نیز طبعاً شعری است که پس از تقلیل به تصویر و نیز پس از خروج کامل از حیطه دانش نوشته میشود.
از این رو بسیاری از شعرهای "نردبان هفتم پیادهرو" احتمالا میتواند مورد لطف و عنایت این دسته از مواجهان قرار گیرد؛ چرا که آنها همانطور که عنوان شد نمیخواهند پس از تجهیز به دانشِ پژوهش فلسفی سراغ شعر بیایند و نهایتا در بند تصویردیدن خواهند بود و "نردهبان هفتم پیادهرو" در بسیاری از لحظاتش برآورنده این انتظار میتواند باشد.
این دسته از شعرهای "نردبان هفتم ..." یا هسته مرکزیشان (چه روایی، چه بیانی) منتج به ساخت تسهیلاتِ اولیه یک تصویر و سپس بسط و قبض نصفه و نیمه آن تصویر است یا نهایتا با تعویق تصاویر در طول روایت، دچار بیانی تصویری است. مثل شعر اول و هر نُه قسمت شعر دوم؛ "مرد دست و پا چلفتی/ در خودش دست و پا میزد/ ما شنا بلد نبودیم".
البته این شعرهای کوتاه، چیزی فارغ از آن فرم شعرکی که در دهه پنجاه و در مجله فردوسی پیشنهاد شد نیست و جوابش را هم پس داده است. الان این شعرها فقط به عنوان شعرهایی در کارنامه و کتاب الیاس دارای اعتبارند در حالی که به عنوان شعر امروزِ الیاس اصلاً نمیتوانند مطرح باشند.
اما شعرهایی از "نردبان هفتم ..." شعرِ امروز الاجگردی است که آن تلقیِ باشلاری را در رابطه با مواجهه نظری با شعر دستخوش تغییر، تردید و در نهایت از درجه اعتبار ساقط میکند. اینگونه شعرها بالکل ماهیت اعتباری زبان را فراموش کرده و یکسره مناسبتی بالذات با آن برقرار کردهاند. اینجا دیگر زبان، وظیفه حمالی بیان را نمیپذیرد و سعی دارد مسئله خودش باشد. این اتفاق اصولا وقتی در "نردبان هفتم ..." میافتد که شعرها دریافت اولیه را برای پرداخت شعری کوتاه و آنمحور رد کرده و در معرض ادامه این دریافت واقع میشوند. شعر "سلاحات را باور کن" به لحاظ استراتژیهای نویسش، بهکلی فارغ از آن دست شعرهای قبلی است: "گاهی در حوالیام/ یک ناخودآگاه،/ لنگرش/ زیردریایی گیر افتاده در جمجمهام را منهدم میکند." پیداست که اساس ریتوریقایی چنین سطرهایی مبتنی بر هستیشناسی است نه لحنسازی و ساخت ژستی برای بیانمندی، هر چند لغزشهای بیانی هم در همینجا مشاهده میشود. در ادامه همین بند میخوانیم: "در حالی که اطرافیانم اعصابی آشفته دارند،/ و درجا به زبان میآورند رسالت خود را." در اینجا هم از تسهیلات سادهتری چون پارودی غیرتخریبی برای فرار از تهییج و اغوای احتمالی استفاده شده است.
حتی در شعرهای کوتاهتر هم "نردبان هفتم..." توانسته از فرم شعرکهای نخستین خودش عبور کند. شعر "بحران رنگ" مثلا، یکسره از معجزه شبههایکو یا فرمول کلاسهشده شعرک خالی است و دغدغهاش خود اکسپرسیون است؛ بیانی غیر تصویری البته.
در همین میان، یکسری تدابیر فلجکننده روایتهای "نردبان هفتم ..."را مختل کرده. شعر "جنون گاوی" به لحاظ ساختشناسی روایت، شعری تباهشده است. شعر هسته روایی دارد و روایتش نیز مبتنی بر همان است که قبلها به آن تضمین و تلمیح اطلاق میشد و اتفاقاً حالا مرزهای باریکی با مقوله بینامتنیت هم دارد. به نظر میرسد، این مرکزیت، سمت و سوی روایتی خطی به شعر بدهد که داده، و این تمرکز و تدقیق اتفاقاً لازمه چنین روایتی هم است، اما شعر اینگونه تمام میشود: "آب/ تنها نوشیدنی فلسفی است/ که ریخته شده/ در ما...".
این پایانبندی بسیار تجویزی است [اساسا اینگونه پایانبندی از دو راه وارد شعر ما شده و آن را به تباهی هر چه زودتر شعر روایی نزدیک کرده؛ یکی رباعی با ضربهزندگی زندگی مصرعچهارمیش، و دومی شعر سادهانگارانه تجویزی چند ساله اخیر]. در واقع این پایانبندی انگار یکی از همان دریافتهایی است که قبلها تبدیل به پرداخت شعری کوتاهی از سوی الاجگردی میشد اما اینجا یکهو در انتهای یک روایت که میزان قصویّتاش بیش از باقی عناصر است، حضوری نابهجا، تزیینی، و صرفاً پارافکننده دارد. انتهای پیام/