سرویس فرهنگ و ادبیات هنر آنلاین :1.نقد ادبی مدت‌هاست بیانیه مرگ ژانرها را صادر کرده و فاتحه‌ای هم خوانده و یک آب هم روش. از باختینش که بگذریم که می‌گفت قصه محل مکالمه‌ و کارناوال‌گرایی است و شعر از این امکان بی‌بهره است، پس از او کم‌تر کسی چنین سهل‌انگارانه قائل به چنین حدوداتی بوده است. قبلاً هم نوشته‌ام که آن سهو را می‌توان این‌گونه اصلاح کرد که شعر ـ و در واقع شعر در بدنه‌ی تاریخ ادبیات جهان ـ کم‌تر از قصه در همان بدنه، تسهیلات دیالکتیک و گفت‌وگوی منجر به چندصدایی را فراهم آورده است نه این‌که به این دلیلِ صرفاً تاریخ ادبیاتی بگوییم شعر از چنین تسهیلاتی برکنار است. همین رامتین زارع و رباعی‌اش که در این یادداشت به بررسی‌اش می‌پردازیم مگر کارناوال‌گرا نیست؟ مگر در همان ظرف کوچک چهارمصرعی‌اش گفت‌وگو نکرده با متن کنونی جهان؟ با متن‌های پیشین جهان. مثلاً آنجا که می‌گوید:

"فن‌آوری مدرن دنیا این است یک گوشه، به پشت سر خود خوش‌بین است او تنها گوشی‌ست که می‌بیند چون گوشم، آیینه بغلِ ماشین است."

اگر دقت کنیم به بالانویس این رباعی از بی‌دل که "گوش به چشم کن بدل، ناله جدید کرده‌ایم"، که اتفاقاً مثل اغلب بالانویس‌های ما تزیینی نیست و ملتزم به متن است، پس این اگر مکالمه نیست پس چیست؟ دو سه دریافتی از مثلاً بینامتن داریم اغلب‌مان و اغلب هم به همان استقبال و تضمین و توارد و اینها می‌گوییم بینامتن. بینامتن برای خودش خواهر و مادر دارد. باختین دارد.

بگذریم... این‌ها را گفتم که بگویم ژانرها مرده‌اند و پس از این منتقد روسی کسی داعیه‌دار حضور وجوه ممیزه‌ بین ژانرها نیست. مدت‌هاست مسخره است با اصرار بخواهیم به متنی که مدعی است شعر است بگوییم نیست یا به نثری که می‌گوید قصه است داستان است یا رمان است بگوییم نیست. تازه برای آن وجوه ممیزه، مرزهایی هم به کلفتی هر ژانر تعیین کنیم و فلان. به یکی گفتند تفاوت شعر با داستان در چیست؟ گفت: "آنچه مثلاً در ستون شعر یک مطبوعه منتشر شده باشد شعر، و اگر در صفحه‌ی داستان درآمده باشد، جزو ادبیات داستانی است". این قضیه، قضیه هفتاد هشتادسال غربی‌جماعت است و برای ما هنوز قضیه‌ چندانی نیست. اگر بشود کلی فرصت می‌کنیم تازه به متن‌ها برسیم و خودشان را بررسی کنیم. مثلا کاری نداشته باشیم رامتین زارع رباعی می‌نویسد و رامتین زارع هم کاری به خودش نداشته باشد که اِ... این چرا باید رباعی باید باشد.

اما تا این‌جای کار، تکلیف کسی که مواجه است با هر ادبیاتی در متن خلاقه مشخص است. او کاری ندارد متن در کدام ژانر است مگر بخواهد مهندسی متن را با الگوهای آکادمیزه‌ی آن بسنجد و مثلاً بگوید پسر جان در این فیلمنامه که نوشته‌ای توضیح صحنه را که این‌طور نمی‌نویسند و اینها. این از منتقد.

حالا ما و رامتین زارع که رباعی نوشته، هنوز داریم بر طبل ژانرها می‌کوبیم؟ تازه هر ژانر را هم دوباره به مرزهایی دیگر مثل فرمت، قالب و اینها تقسیم می‌کنیم. در همان اصرارمان بر شعر بودن یا داستان بودن یک متن ما هشتاد سال عقبیم، حالا اگر همین شعر را خُرد کنیم به رباعی و غزل و نیمایی و شاملویی و دیگر و موج نو و حجم و اینها چند سال عقب‌تریم؟ بحث بر سر مذمت عقب‌ماندگی شرقی و ستایش توسعه‌ غربی یا برعکس اینها نیست. جلال آل احمد یا رضا داوری اردکانی که این یادداشت را ننوشته. یک امکانی موجود است ما بدون تلاش‌های فرهنگی و اجتماعی و بدون صرف زمان آنچنان که می‌گویند ما طول می‌کشد مدرنیته و اینها را درک کنیم، می‌توانیم آن امکان را بلند کنیم و به کار بگیریم. حتماً که نباید با سر کوبید توی سنگ. یک سنگ‌هایی هست می‌توان آنها را دید و از کنارشان پوزخندزنان گذشت. دژانرگی پیشنهاد چندین و چندساله‌ نظریه‌ی ادبی است. چیز سختی هم نیست، کافی است بپذیریم آنچه در ستون شعر منتشر شده شعر و آنچه نویسنده‌اش به آن می‌گوید داستان، داستان است. هر چند مطمئن باشیم اصرار او کاملاً متناقض با همین دژانرگی است. ما دژانره باشیم و بعد از این دعوای ژانرها کارمان تازه قوام می‌یابد به عنوان منتقد ادبی. او را هم آرام آرام مجبور می‌کنیم به آن چیزی که نوشته نگوید شعر یا داستان یا هر متن خلاقه‌ دیگری.

2.حالا "یک روز به مستطیل گفتم لوزی" را با این پیش‌فرض‌ها کجای دلمان بگذاریم؟ این یک مجموعه رباعی و دوبیتی است. این را در فهرست‌نویسی فیپا و در شناسنامه فرعی کتاب هم نوشته‌اند. پس باید بپذیریم اینها رباعی است. یادم هست یکی همیشه می‌گفت رامتین این‌ها خوش‌خوان نیست. این‌همه ویرگول و نقطه‌ویرگول و خط فاصله و مکث برای چی؟ مگه رباعی نمی‌نویسی؟ وزن به این خوشگلی حیف نیست؟

خب... بدیهی است او دچار بیماری سنت بود آن‌چنان‌که رامتین زارع است، همان‌طور که من با آن مقدمه‌ از سر اجبارم هستم. او از رامتین می‌خواست "رباعی" بنویسد، از قضا رامتین هم "رباعی" نوشته بود. آنتونی گیدنز جامعه‌شناسش هم در بازتعریف اساس سنت می‌گوید چیزی است که بر تکرار و بازانجام در حوزه‌ی معیّن استوار است. بدیهی است حکم او بیش‌تر منطبق بر نظریات جامعه‌شناسی است تا علم عروض، اما آن حوزه‌ی معین به این هم قابل تسرّی است. حالا این‌جا لازم نیست تفاوت تکرارهای هولدرینی و رمبویی و بازانجام‌های الیوت در "چهار کوارتت" را با این تکرار بیمارگونه‌ی سنت توضیح دهیم. الیوت در "چهار کوارتت" ترجیعی دارد که مدام می‌گوید "چرا که دگرباره امید بازگشتم نیست" و اینجا بحث بازانجام به آن معنا مطرح نیست. اساساً این ترجیع جلوی موعودباوری که زیر مباحث بنیادگرایی و سنت قابل بررسی است ایستاده. پس این دو تا را اشتباه نگیریم. رباعی رامتین زارع در وزن جزو همان هزج مربع الاضلاع از شجرات اخرم و اخرب و وزن‌های شمس قیسی است اما تا آنجا که شده به بیماری سنتش دامن نزده؛ به این ناخوش‌احوالی معترف است در متنش و ادعا نمی‌کند که به نجات رباعی برخواسته و این قالب، قالب امروز و فردای ناست و این حرف‌ها. نگاه او به رباعی، یک نگاه اگر نگویم پژوهشی می‌گویم پروژه‌ای است. این آن نکته‌ای است که او که می‌گفت اینها دیگر چه جور رباعی‌ای است، در نیافته بود. "یک روز به مستطیل گفتم لوزی" داده‌های منتج از آن نگاه پروژه‌ای است؛ پروژه‌ای که خواسته بیماری را دست بی‌اندازد. مگر کاری دارد رباعی خوش‌خوان نوشتن. برای من شاید داشته باشد اما برای رامتین حتماً ندارد. مثلاً این رباعی که متهم به آن مکث‌ها و دست‌اندازها بود:

"چکش زدم آن‌قدر به پشتش تا مُرد و، نعشش را فرو به تابوتی برد گفتی خون پایمال شد میخ، ولی یک قاضی بر میز زد و چکُّش مرد!"

مگر چیزی هم به غیر از آن دست‌اندازها دارد؟ منتها، دستاورد آن نگاه پروژه‌ای همین‌هاست و البته چند نکته‌ی دیگر که به دست و پای سلول‌های بیماری پیچیده. فقط به دست و پاش پیچیده، نه نسخه‌ای برای درمان دارد، نه توهم‌های معمول نجات‌دادن و احیا. نقطه‌ی عزیمت رباعی‌ها که نه، اما این نگاه پروژه‌ای همین است. قانع و عاصی.

3.حالا اگر بشود تفاوت‌های "یک روز به مستطیل گفتم لوزی" را با شعرهایی از دست خودش تبیین کرد چه باید گفت؟ هر چند این ترم تفاوت و دگربود، خودش نیاز به کلی تبیین دارد اما در این‌جا منظور از تفاوت، برهم‌زدن شمایلی غالب است. این‌که ما از رودکی تا ایرج زبردستش، از رباعی خواسته‌ایم یکی از مهم‌ترین کارکردهای کپسولیزه‌شدن را برآورده کند. یک مصرع مقدمه بیاورد، مصرع بعد اگر حرفی حدیثی از مقدمه مانده بسط داده شود، مصرع سوم آرامش قبل از طوفان باشد و مصرع خروجی ضربه را بزند و نهایتاً آشنایی‌زدایی و از این حرف‌ها بکند. خب رباعیِ رامتین اغلب و نه همیشه اساساً این ساخت را به هم زده؛ شگردهای خودش را هم دارد:

"یک غوزه‌ی پنبه باز شد در باران شک کردم، شک که فرش بوده‌ست جهان با کفش دویده‌اند رویش مردم هی خاک گرفته‌ست، جهان را بتکان"

می‌بینیم که از آن معجزات مصرع چهارمی خبری نیست. منفعل است؛ انفعلالی ساخت‌گریزانه. همیشه که نباید برای ابراز تفاوت به جنگ ساخت‌ها رفت. می‌شود آن‌ها را دور زد و از دور ـ البته نه خیلی دور ـ ایستاد و به‌شان خندید.

به یک نکته‌ دیگر هم اگر بخواهم اشاره کنم، می‌گویم رامتین رباعی‌سرای مکتب بازگشت است، البته ای کاش همه‌ رفلکس‌ها از این نوع باشند. از شاعران سبک هندی خوانده‌ایم و گاه شگفت‌زده شده‌ایم؛ از ناشناخته‌هایش بیش‌تر، مثلاً از غنیمت پنجابی، صیدی تهرانی، وحید قزوینی، نجیب کاشانی، ناصرعلی سهرندی، طبعی قزوینی، معنی‌یاب‌خان ایجاد خراسانی و از این‌گونه شاعران که با فاصله و بلافصل هندی‌اند. مثلاً غنیمت می‌گوید: "آیینه‌ام، یکی‌ست درون و برون مرا/ بر در نشستگان همه در بر نشسته‌اند"، یا از سهرندی: "چشم تا وا می‌کنم، از خویش بیرون می‌روم/ چون حباب از بس یکی کردم نفس را با نگاه". این‌ها را در همین تک‌بیت‌ها و در فرمت مفردات هم بررسی کنیم می‌بینیم بیرون از ذائقه‌ی آن کپسولیزه‌ی مورد اشاره ایستاده‌اند. رامتین را منهای فانتزی زیادش که کنیم، گاه برمی‌گردد به چنین ساخت‌هایی. مثلاً معما مطرح می‌کند:

"برگم، باید به اصل خود برگردم یک روز شناس‌نامه دارم من هم آخر روزی ماهی پیروز شد و آویزان از شاخه‌ی قلّابیِ خم" منتها گاه حل‌ناشدنی‌ماندن معماها، انگار، نگرانش می‌کند و عنوان می‌گذارد برای رباعی‌ها و کلید حل معما را آن بالا کار می‌گذارد. مثل همین رباعی اخیر که نامش "ماهی؛ فسیلِ برگ" است.

*** "یک روز به مستطیل گفتم لوزی" پروژه‌ی دست‌انداختن فرمت است، هر چند خودش هم گاه از استراتژیِ غاییِ این پروژه رودست خورده باشد.

انتهای پیام/

صابر محمدی