سرویس فرهنگ و ادبیات هنرآنلاین: در ابتدای قسمت دوم این گفتوگو بحث شعر سیاسی پیش کشیده میشود و اصلانی به نقل از نادر ابراهیمی میگوید که تفاوت شعرش با احمدرضا احمدی در همین وجه سیاسی اشعارش است. اما بیش از همه در این بخش با اصلانی سینماگر روبهروشدیم؛ سینماگری که دل پری داشت و میگفت: "من پاورقی نویس مجلات سینمایی نیستم. این فیلمهایی که ساخته میشود پاورقی مجلات سینمایی است." اصلانی میگوید:" مسئله من مصرف نیست. من فیلم نمیسازم برای مصرف کردن. "مصرف" برای دستمال کاغذی است. دستمال کاغذی بیش از سینمایی که بعضی آقایان میگویند مخاطب دارد. من دستمال کاغذی نیستم." تفصیل این گفتوگو بماند برای شما.
تفاوت شعراحمدی با اصلانی از نظر نادر ابراهیمی
من نمیخواهم اصلا بحث ادبیات متعهد و ادبیات ناب را بکنم. دست کم من کم میشناسم ادبیات متعهدی که شاهکار تولید کرده باشد. منظور این نیست که چرا اینها به سراغ ادبیات متعهد نرفتند. خیلی از شاعران و نویسندگانی که با ادبیات متعهد میانه خوبی ندارند آثارشان سرشار از مضامین اجتماعی، سیاسی و غیره است؛ واین موضوع چیزی است که در ادبیات آن شاعر یا نویسنده حل شده است. از این رو منظور من ادبیات متعهد با سویههای مستقیم نیست ابدا. حتی خود شما در "تفاضل دو مغرب" و به خصوص "سوگنامه سالهای ممنوع" به وضوح سیاسی مینویسید.
یادم می آید که نادر ابراهیمی به من میگفت که تفاوت شعر من با احمدرضا احمدی در این است که شعر من سس سیاسی دارد و این در شعر احمدی نیست. این موضوع به نحوه زیست شاعر هم مربوط میشود. من در خانوادهای سراسر سیاسی بزرگ شدم. اصلا رشت یک شهر سیاسی بود. من چیزی در 28 مرداد دیدم که خیلی تکانم داد. این خاطره باعث شد نسبت به مردم بیاعتماد شوم. یادم میآید صبح 28 مرداد حدودا ساعت 9 صبح (تقریبا دوم و سوم دبستان بودم) صدایی از دور شنیدم و دیدم یک گروه دارند میآیند به سرکردگی یک نفر که عکس مصدق گرفته بود دستش. در حدود 2 متر قد داشت و سرش هم طاس بود. ظاهرش شبیه اراذل و اوباش بود. به شاه فحش میدادند و همانطور که فحش میدادند از زیر بالکن ما رد شدند. درست همین گروه با همان سرکردگی 2 ساعت بعد با همان آدمها و با همان حرارت قبلی شعار علیه مصدق میدادند و این بار در حالی که به مصدق فحش میدادند از زیر بالکن ما عبور کردند. این حادثه خیلی تکانم داد و حرمت خیلی چیزها را برایم شکست.
البته به نظر من شما در "سوگنامه سالهای ممنوع" به خصوص در پیش در آمدی که بر این کتاب نوشتید خطر [ادبی] کردید.
شعرهایی بود که در آن زمان سروده شدند. بخشی از این شعرها در "تفاضل دو مغرب" بود که به دلیل سانسور چاپ نشد...
شما با اینکه معتقدید " شعر ناب در عین حال که سیاسی نیست، سیاسی هم هست" چطور به سراغ شعر سیاسی رفتید؟
آن بخشها، بخشهای ناگزیر بودند. همان طور که یک موزیسین در عین حال که سمفونی مینویسد قطعه و حتی تصنیف هم مینویسد. خیلی راحت بگویم که آنها هم تصانیف من بودند. در واقع این آثار یادداشتهای من بودند و کارهای اصلی من نیستند. ضمن اینکه دوستهای من بودند که در آن زمان اعدام میشدند و من نمیتوانستم نسبت به این مسئله بیتفاوت باشم. البته این شعرها، شعرهای سیاسی نیستند و تفاوتهایی با این گونه شعر دارند.
بله، این شعرها را نمیتوان ذیل شعر سیاسی یا چریکی بررسی کرد.
ولی برای من تنوع شعری ادبیات مدرن بیشتر از یگانگیهایش جالب است. برمیگردیم به حرفهای قبلیمان. این تنوع نشان میدهد که این شعرها تقلبی نیست. شعر مدرن شعری نیست که ادعای اخلاق بکند. حتی فهم آدم را از اخلاق عوض میکند. "اخلاق" موضوعات اخلاقی نیست بلکه صداقت نسبت به خود است. من فکر میکنم چیزی که درباره آن شاعران مطرح کردید از روی صداقتشان بود و نه نادانیشان نسبت به مسائل.
جز "رهنما" در سینمای ایران کسی را به نهایت نمیبینم
در سینمای شما، همچنان که در ادبیات شما، بینامتنیتی با اسطورهها و تاریخ و فرهنگ ما وجود دارد. تاکید شما بر این مسئله (گفتوگوی با تاریخ) برای چیست؟
به قول الیوت هر نسلی وقتی یک نسل جدید است که بتواند تاریخ خودش را بازنگری و تجدید کند. آن وقت است که یک نسل جدید به وجود می آید. اگر این تاریخ مغفول بماند دیگر نسلی به وجود نمیآید. این یک اصل بنیادین است که اتفاقا در ایران مغفول مانده است. به علاوه این نکته را هم باید در نظر داشت که شما وقتی مینوسید یا یک چیزی را بیان میکنید باید بدانید که آیا سخنی دارید بگویید یا نه. اگر حرف تازهای ندارید چرا اصلا باید بیان کنید؟
من پاورقی نویس مجلات سینمایی نیستم. این فیلمهایی که ساخته میشود پاورقی مجلات سینمایی است؛ پاورقیهای قرن هجدهی الکساندر دوما که اصلا روزنامهها به خاطر آن فروش میرفت. الان هم این نوع سینماست که فروش میکند، برای اینکه عدهای سرگرم بشوند. من اصلا برای سرگرم کردن فیلم نمیسازم. آن کسی که میخواهد ملتی را سرگرم کند، میخواهد چیزی را پنهان کند. من چیزی برای پنهان کردن ندارم، پس کسی را سرگرم نمیکنم. من به شدت از این کار بیزارم چرا که فکر میکنم دارم به مخاطب خیانت میکنم. بگذریم از مکانیسم سینمای تجاری که در واقع مربوط به اوقات فراغت میشود و نقش خودش را دارد برای کسانی که میخواهند در این اوقات فراغت تجدید قوا کنند که البته 99 درصد هم دارند همین کار را میکنند. نکته دیگر اینکه من یک ایرانی هستم و نمیتوانم حرفی بزنم که تقلیدی باشد چه از اروپا و چه از آمریکا. آنها برای من معیار نیستند، از آنها درس میگیرم اما هیچ معیاری از آنها نمیپذیرم. ابن سینا شارع ارسطو ست. داستانهای حی بن یقظان و سلامان و ابسال او را بخوانید، هیچ کدام از این داستانها با بوطیقای ارسطو مطابقت ندارد. هیچ کس از این موضوع پند نمیگیرد. ابن سینا به ارسطو مسلط بوده است اما هیچ کدام از این داستانها بر مبنای بوطیقای ارسطو نیست.
با این حساب ما سینمای ایرانی نداریم؟
اصلا نداریم. ایرانی بودن ما در تاریخیت ماست، در فرهنگ ماست و فرهنگ ما غیر تاریخی نیست. انسان امر تاریخی است و ما انسان غیر تاریخی نداریم. متاتسفانه از سینمای ما تاریخزدایی شده است و به همین دلیل ایرانی نیست. این موضوعات هستند که ایرانیاند. ما در تاریخ جهان چه سهمی داریم؟ من باید اول انسان سرزمینی باشم تا بعد جهانی بشوم. جهان فرهنگی دو کفه ترازو ست؛ یونان و ایران. من چطور میتوانم این آبشخور فرهنگی را نداشته باشم؟ این ارتباط حتی اگر به صورت مجادله باشد باید صورت بگیرد. همچنان که در "آتش سبز" [فیلمی از محمد رضا اصلانی] ما با تحسین تاریخ رو به رو نیستیم و با یک مجادله با تاریخ مواجه هستیم.
یکی از انتقادهایی که به سینمای شما مطرح میشود، این است که حرفهای تامل برانگیز شما در قالبی ساخته میشود که تماشاگر پای آن نمینشیند و حتی آن را نمیفهمد. نظر شما در این باره چیست؟
مسئله اینجاست که وقتی تو زبانت را عوض میکنی مفهوم کارت نیز عوض می شود. اگر عمیق است به این دلیل است که ساختارش هم عمیق است. این حرفهای عمیق از موضوعات درنیامده است، از ساختار بیرون آمده است. اما وقتی ملت به آقای فلان عادت کرده است و دوست دارد بخندد، برود و بخندد. آن کسی که میخندد هنوز خبر هولناک را نشنیده است عزیزم [جملهای از برتولت برشت].
بفهمد؟ چه چیزی را بفهمد؟ مگر او سهروردی را میفهمد که من را بفهمد؟ من کم از سهروردی نیستم. مگر "هگل" میخوانند؟ چند نفر در ایران "هگل" میخوانند؟ از درون ساختار است که موضوع بیرون کشیده میشود. جور دیگری نمیشود "آتش سبز" را ساخت، اگر نه عشق "مشتاق"[یکی از کاراکترهای فیلم] به یک عشق مبتذل روزمره تبدیل میشد. مسئله من مصرف نیست. من فیلم نمیسازم برای مصرف کردن. "مصرف" برای دستمال کاغذی است. دستمال کاغذی بیش از سینمایی که بعضی آقایان میگویند مخاطب دارد. من دستمال کاغذی نیستم. مخاطب من شمایی. میتوانی با من بحث کنی و مخالفم باشی، هیچ مشکلی نیست چون مخاطبه داریم، ولی من مخاطبی که صرفا مصرف کند نمیخواهم. "مخاطب" امری دو جانبه و دو طرفه است. سهروردی را فقط سهروردی شناس میشناسد، هر کسی نمیشناسد. سهروردی را دینانی میشناسد، کربن میشناسد، اگر کربن سهروردی را نمیشناساند هیچ کس سهروردی را در ایران نمیشناخت. کدام ایرانی سهروردی را شناخت؟ هنوز هم به او میگویند شیخ مقتول به جایی که بگویند شیخ شهید.
موضوعات نیست که عمیق هستند این زبان اثر است که این عمق را ایجاد میکند و من هرگز زبانم را عوض نمیکنم. مخاطب مصرفکننده چه لزومی دارد بیاید فیلم من را ببیند؟ مگر "آنتونیونی" میبیند؟ مگر برسون میبیند؟ مگر مولوی میخواند؟ حافظ را مگر کسی میفهمد؟ میگویند حافظ در هر خانهای هست، اما برای چه کاری؟ برای فال گرفتن ...
در سینمای ایران خودتان پای چه سینمایی مینشینید؟
من جز "رهنما" در سینمای ایران کسی را به نهایت نمیبینم.
در معاصران چطور؟ مثلا اصغر فرهادی یا کیارستمی؟
نه نمیبینم. چون وقتی کسی در حوزهای تخصص پیدا میکند دیگر نمیتواند همه چیز ببیند. باید نقد کنی و من نمیخواهم این کار را بکنم. البته همهشان محترمند، دارند تلاش میکنند. خب کیارستمی با جوایزی که برده راه ر ا باز کرده برای سینمای ایران و با این کارش خدمت کرده به سینمای ایران و چرا باید با آن مخالفت شود. میگویند جشنوارهای میسازد. به نظر من این حرفها پرت است، تو هم میتوانی جشنوارهای بساز. ورزشکار دوپینگی ما را روی کولشان میگیرند، میآورند و بعد فرهادی که اسکار میگیرد لعنش هم میکنند. این چه معنایی دارد واقعا؟
جالب است با این که با سینمای آنها قرابتی ندارید اما مخالفشان هم نیستید.
خب همین تنوع است که جالب است. فرهادی باید باشد، من هم باید باشم. فرهنگ مجموعهای از تنوعهاست. تقوایی یک داستانسرای فوقالعاده است. یکی از روایتگرهای ماهر ماست، کسی به اندازه تقوایی، در حوزه روایت و قصهگویی در سینما نداریم اما این دلیل نمیشود من هم مثل او فیلم بسازم. نکته دیگر این است که من تولیدگر نیستم. باید حرفی برای گفتن داشته باشم تا بسازم. من سی سال فیلم نساختم، الان هم فکر نکنم عمرم جواب بدهد که سی سال بعد فیلمی بسازم.
اما کسانی هستند که منتظر فیلمهای شما باشند.
مدیران فرهنگی مملکت منتظر نیستند. حتی شنیدهام که گفتند بهترین کمک به اصلانی این است که نگذاریم فیلم بسازد. میگویند فروش نمیکند و مردم نمیفهمند و نمیگذارند فیلم بسازم. بعد هم میگویند بهترین کمک به اصلانی این است که نگذاریم فیلم بسازد. چرا باید این قدر در بند فروش باشیم در سینمایی که سرمایه ملی و دولتی دارد؟
سیدیهای "آتش سبز" را پخش کنید، ببینید چقدر فروش دارد. میدانید بعد از اینکه نسخههای فیلم تمام شد، اجازه تولید دوباره به آن ندادند؟ من کسانی را میشناسم که 50 بار این فیلم را دیدهاند. حتی در بعضی از مدارس سینمایی این فیلم تدریس میشود. زمانی که این فیلم را برای پخش گذاشتند یک روز می گذاشتند و یک روز نمیگذاشتند روی پرده. حتی سینما فرهنگ که برای خود فارابی است یکی در میان این فیلم را پخش میکرد.
انتهای پیام/
گفتوگو از مجتبا هوشیار محبوب