سرویس فرهنگ و ادبیات هنر آنلاین //
میر جلالالدین کزازی متولد سال 1327 است. او توأمان در کنار کار تدریس در دانشگاه به واسطه آشنایی با زبانهای فرانسوی، انگلیسی، آلمانی و اسپانیایی به کار ترجمه نیز مشغول است و آثار حماسی همچون "انهاید" ویرژیل و "ایلیاد" و "اودیسه" هومر را به ترجمه درآورده است. اما شاید بیش از همه بتوان او را پژوهشگر نامید. کزازی در طول چندین و چند سال فعالیت در زمینه ادبیات آثار بسیاری از جمله نامه باستان، گزارش دشواریهای دیوان خاقانی، پرنیان پندار، پند و پیوند(حافظ شناسی)، پارسا و ترسا (عطار شناسی) و... را به نگارش درآورده است. در این گفتوگو کزازی از مرز آثار هنری و غیر هنری میگوید. گفتوگو هنرآنلاین با او را در ادامه میخوانید.
از آن جایی که موضوع بحث را مرز هنر و غیر آن گذاشتهایم، بگذارید به عنوان سوال اول از شما درباره چیستی هنر بپرسم. شما بر مبنای چه معیاری یک اثر را هنری مینامید؟
هنر از دید من نابترین، نغزترین و ژرفاگراترین آفرینش آدمیست. به سخن دیگر هنگامی که اندیشهها و دریافتها بسیار نهانی نهادین میشوند میتوانند زمینههای آفرینش هنری را پدید بیاورند. به سخن دیگر هنگامی ما با آفرینش هنری روبهرو خواهیم بود که آموزه یا اندیشه به انگیزه دیگرگونی یابد. اگر بخواهم به گونهای فراختر دراین باره سخن بگویم میتوانم گفت: هنر هنگامی در کار میآید که آدمی آنچه را میاندیشد، میشناسد و درمییابد، میزید. خواست من از این سخن آن است که ستاندهها از جهان بیرون، از جهان پیرامون هنگامی بنمایههای هنری را میتوانند ساخت که با نهان و نهاد آدمی درآمیزند، آنچنان پیوند بگیرند، پیوندی سرشتین و ساختاری که هنرمند نتواند به درستی و روشنی خواستگاه آنها رابیابد و نشان بدهد. خواستگاه هنر، بر پایه آنچه گفته شد، ناخودآگاهی هنرمند است. از همین روی آفرینش هنری به ناچار کاری است که ناخودآگاه و ناخواسته انجام میپذیرد، مانند هر آفرینش دیگر. هیچ هنرمندی نمیتواند با پیش اندیشی و برنامه ریزی به آفرینش هنری دست بیازد. بی گمان همواره هر هنرمند پیرنگی به هنگام آفرینش دارد اما هرگز نمیتواند برنامهای روشن و باریک از پیش برای آفرینش بریزد و آنچه را میخواهد کرد موی به موی در آن برنامه بیاورد؛ انگیزهای نیرومند، تاب ربای، شکیب سوز، او را وا میدارد که به آفریدن بیاغازد.
من چند بار، در بازنمود و روشن داشت کارساز در آفرینش هنری از نگاره و انگارهای پندارینه بهره بردهام، آن نگاره و انگاره این است:جهان درون هنرمند، ناخودآگاهی او، به دریایی میماند نهفته، ناشناخته انگیزه آفرینش هنری این دریا را به شور میآورد، گاهی توفانی سهمگین ، لگام گسل، مرز شکن در آن برمیانگیزد. این دریا برمیشورد؛ میتوفد. خیزآبهای سترگ، سهمناک به بلندی کوه، کوهی بشکوه، در آن بر میخیزد؛ بالابرمیافرازد؛ کوبان و روبان، دمان و بی امان، دریا را در مینوردند، به کرانه میرسند. تا دورجای بر کرانه میپویند؛ دامان درمیگسترند. سپس کمابیش، از توش و توان افتاده، دیگر بار به دریا بازمیگردند. اگر آن دریا را ناخودآگاهی هنرمند بدانیم، کرانه خودآگاهی اوست. هنگامی که خیزآبها به دریا بازمیگردند؛ توفان فرو مینشیند، نشانههایی از آن خیزآبها بر ماسهها و خاک نرم کرانه میماند. این نشانههاست که هنر از آنها مایه میگیرند. اگر آن توفان در آن دریا پدید نیاید؛ اگر آن خیزآبها بر کرانه ندوند و نپویند، آفرینش هنری در کار نخواهد بود.
بر پایه آنچه گفته آمد، آنچه ما آن را هنر مینامیم از ناخودآگاهی هنرمند برمیخیزد؛ خواستگاه و آبشخور و سرچشمه آن ناخودآگاهی است اما اگر آنچه در ناخودآگاهی گذشته است، راه به خودآگاهی نبرد آفرینش هنری بسامان و سرانجام نخواهد رسید.
پس هنر، هنر راستینِ سرشتین، آن است که بتواند آنچه را در ناخودآگاهی هنرمند گذشته است، آزمونهای نغز و ناب نهانی هنرمند را که تنها ویژه اوست به شیوهای که دیگران، هنردوستان بتوانند آن را دریافت و آزمود به آنان برساند تا هنردوست بتواند، به یاری هنر، در آن آزمونها که در گونه خود بی همانند و تنها ویژه هنرمند، با او هنباز و همراز و دمساز بشود. هنر از دید من کار و ساز و کارکردی از این گونه دارد: ناخودآگاهی هنرمندی به یاری هنر با ناخودآگاهی هنردوست پیوند میگیرد؛ راهی بدان میجوید: جان و جنبی، تب و تابی، شور و شراری از آن دریای توفنده را که ناخودآگاهی هنرمند است، در ناخودآگاهی هنردوست پدید میآورد، اما نکتهای بنیادین، ناگزیر که اگر آن را فروگذاریم؛ از آن چشم درپوشیم، هنر به بیهودگی، بیکارگی، آشفتگی و آشوب خواهد انجامید آن است که آنچه ناخودآگاهی هنرمند را با ناخودآگاهی هنردوست پیوند میدهد؛ پلی بلند و باریک در میانه این دو میسازد و برافرازد کمابیش در همه هنرها خودآگاهی است. راز و کار و ساز آفرینش هنری و پیوند هنر با هنردوست را میتوانیم در این ریختار(فرمول) نشان بدهیم: آموزه ...انگیزه...آموزه در هنرمند؛ آموزه...انگیزه در هنردوست
به سخن دیگر در هنر آنچه ناخودآگاهی هنرمند را با ناخودآگاهی هنر دوست میپیوندد، خودآگاهی است. هنر هر چه باشد، آفرینش هنری در هر شیوه و دبستان (مکتب) انجام بپذیرد، به ناچار گونهای زبان است؛ زبانی که به یاری آن هنردوست میباید بتواند آنچه را در هنرمند گذشته است دریابد؛ بشناسد، اگر این دریافت و شناخت بهدست نیاید آنچه رخ داده است، هنر نیست؛ ژاژ است و یاوه و هذیان. اگر کسی تراویدههای خام و ناکام و بی سرانجام ناخودآگاهی را، بی آنکه از پالوانه(صافی) گذشته باشد، فراپیش دیگران بنهد، هنرمند نیست.
پرسمان ساختاری و بنیادین هنر در روزگار ما، از دید من، همین است . کسانی که خوش دارند خود را هنرمند بخوانند کابوسها و رویاهای آشفته و بی بهره از هر منطق و معنای خویش را ، چونان آفریده هنری در پیش مینهند؛ نه خود میدانند که این تراویدههای خام ناخودآگاهی چیست و نه دیگران.
شما گفتید" نکتهای بنیادین، که اگر آن را فروگذاریم؛ از آن چشم درپوشیم، هنر به بیهودگی، بیکارگی، آشفتگی و آشوب خواهد انجامید آن است که آنچه ناخودآگاهی هنرمند را با ناخودآگاهی هنردوست پیوند میدهد؛ پلی بلند و باریک در میانه این دو میسازد و برافرازد کمابیش در همه هنرها خودآگاهی است" چرا "کمابیش"؟ چه هنری را خارج از این دایرهای که ترسیم کردهاید، میدانید؟
تنها هنری که ما میشناسیم و میتوانیم برآن بود که این کار و ساز در این هنر بهگونهای دیگر سان انجام میپذیرد، هنر خنیا یا موسیقی است. خواست من از این سخن این است که در این هنر خودآگاهی به یکبارگی به کناری نهاده میشود؛ به هیچ روی میانجی و پیوندگر در میانه ناخودآگاهی هنرمند با ناخودآگاهی هنردوست نیست.همچنان خودآگاهی درکار است، کارکرد و بهره آن آنچنان کاستی گرفته است که نهفته میماند. نمیتوان به روشنی این کارکرد را دریافت و نشان داد زیرا که این هنر، هنر خنیا، پیراستهترین، نغزترین، رهاترین، میتوانم گفت: مینوی ترین هنری است که آدمی بدان دست یافته است. در هنرهای دیگر کارکرد خودآگاهی بر ما آشکار است، نمونه را، در هنرهایی چون پیکر تراشی یا نگارگری ما با پیکره و نگاره روبهروایم. این پیکرهها و نگارهها با آنچه در جهان پیرامون خویش میبینیم میتوانند همساز و همانند باشند. در شعر ما باواژگان روبهرو هستیم. هر سرودهای از واژگان ساخته شدهاند. واژه یکانی (واحد) است در زبان که دارای معنی است و معنی بازمیگردد به خودآگاهی. اگر سرودهای از واژگان ساخته شده باشد اما معنایی دریافتنی نداشته باشد، سروده نیست. اما هنگامی که به خنیا میرسیم با آواها روبهروایم؛ آواهایی که هیچ معنایی ندارند؛ هیچ اندیشهای را بازنمینمایند کمابیش به یکبارگی انگیزهاند و پیراسته از اندیشه اما به هر روی، بایستهها و هنجارها و قانونمندیهایی در آفریدههای خنیایی بهکار گرفته میشوند که آن آفریده را از فروافتادن در دام بیهودگی و آشفتگی باز میدارند؛ بایستههایی مانند هماهنگی در میان آواها، کارکرد این بایستههاست که از نگاهی فراخ میتوانیم گفت آفریده خنیایی را به پدیدهای هنری فرامیبرد، آن را به گونهای زبان دیگرگون میسازد و مایه پیوند هنردوست با هنرمند آفریننده میشود. آنچه خنیا را از هنرهای دیگر جدا میدارد، در همان هنگام آن را شورانگیزترین، کارسازترین و اثرگذارترین هنر میگرداند آن است که پالوانه، پالوانه ناخودآگاهی، در آن بیش از این پالوانه در هنرهای دیگر انگیزش است و با آرمان هنر که انگیختن است و به شور آوردن و در شگفت افکندن بیش سازگار.
در ابتدای حرفهایتان این طور گفتید که "خواستگاه هنر ناخودآگاهی هنرمند است. از همین روی آفرینش هنری به ناچار کاری است که ناخودآگاه و ناخواسته انجام میپذیرد، مانند هر آفرینش دیگر. هیچ هنرمندی نمیتواند با پیش اندیشی و برنامه ریزی به آفرینش هنری دست بیازد." و کمی بعد گفتید " آنچه ما آن را هنر مینامیم از ناخودآگاهی هنرمند برمیخیزد؛ خواستگاه و آبشخور و سرچشمه آن ناخودآگاهی است اما اگر آنچه در ناخودآگاهی گذشته است، راه به خودآگاهی نبرد آفرینش هنری بسامان و سرانجام نخواهد رسید." حد و حدود این خودآگاهی تا کجاست و تا چه میزان هنرمند باید نسبت به آن انعطاف به خرج بدهد؟ آیا این خودآگاهی هنرمند را محدود نمیکند؟
پرسشی است نغز و هوشمندانه. پاسخ من بدان چنین است: آنچه من در کارکرد خودآگاهی در کار و ساز آفرینش هنری گفتم بازمیگردد به کارکرد پسین ناخودآگاهی پیش اندیش، برنامهریزی در پیوند است با کارکرد پیشین ناخودآگاهی. نمونهای بیاورم؛ کسی بخواهد در زمینهای کتابی بنویسد. پیش از نوشتن کتاب آنچه را در آن میباید نوشت فراهم میآورد؛ یادداشتهایی اندک یا بسیار را که ناگزیر نوشتن آن کتاب است از کتابهای گوناگون بیرون میکشد حتی برنامهای میریزد تا بتواند به گونهای بهسامان و روشمند کتاب را بنویسد. در آفرینش هنری این کارکرد ناخودآگاهی به کناری نهاده میشود اما آن کارکرد دیگر، کارکرد پسینی، به ناچار میباید در کار و ساز آفرینس هنری در کار باشد و اگر نه این آفرینش بهسامان و سرانجام نخواهد رسید؛ به کابوس و رویا و تراویدههای خام ناخودآگاهی فروخواهد کاست. کارکرد هنری خود را که پیامرسانی و پیوندگری است از دست خواهد داد. آنچه هنرمند راستینِ سرشتین را جدا میدارد همین است که هنرمند میتواند انگیختههای کور و بی سامان دردم خویش را سامان دهد؛ آنها را لگام برزند؛ آنها را درپیکرهای بهسامان که آفریده هنری است بگنجاند؛ پیکرهای که پارههای آن پیوندی تنگ، ساختاری و معنی دار با یکدیگر دارند زیرا اگر چنین نباشد پیکرهای پدید نخواهد آمد؛ پیکرهای زنده، تپنده، شگفت انگیز، شکوهمند که هنردوست در برابر آن، آنچنان برخود میشورد؛ آنچنان از آن پیکره که آفریده هنری است اثر میپذیرد که خویشتن را از یاد میبرد؛ دمی چند خود را در جهانی دیگرگون مییابد که از جهان آشنای او یکسره به دور است و دیگرسان؛ جهان جادوانه هنر.
انتهای پیام/ مجتبا هوشیار محبوب