سرویس سینمایی هنرآنلاین: یکی از رمانهایی که اغلب کتاب دوستان در دوران نوجوانی و یا جوانی خواندهاند "جنایت و مکافات" فیودور داستایوفسکی است، کتابی پر از فرازوفرود که با دستگیری جوان دانشجوی محجوب، مستأصل و مشوش اما سمپاتیک به جرم قتل ناخواسته پیرزن رباخوار وارد درام داستان میشدیم و بابت دستگیری و مجازات جوان کلی حرصوجوش خوردیم، جوانی که عذاب وجدان بدجوری یقهاش را چسبیده بود.
از این رمان، فیلم، سریال و تئاتر کم ساخته اجرا نشده است و آخرینش اجرای نمایشی به کارگردانی سجاد افشاریان در عمارت مسعودیه با بازی مسعود پاکدل است. که با استقبال خوب مخاطبان مواجه شده است. اکتای براهنی فیلمساز جوان سینمای ایران و فرزند رضا براهنی نویسنده نامآشنای معاصر که بیشترین تجربه کارگردانی خود را در حوزه فیلم کوتاه کسب کرده است، در اولین ساختهاش به سراغ این رمان کلاسیک رفته است.
"پل خواب" سومین فیلمنامهای بود که براهنی برای دریافت مجوز به شورای صدور پروانه ساخت توسط این فیلمساز به سازمان سینمایی ارائه شده بود و فیلمنامه اول درهمان ابتدای راه رد شد. پس از آن فیلمنامه "لواسان" در بهار سال ۱۳۸۹ چنین سرنوشتی پیدا کرد و "پل خواب" تبدیل شد به اولین فیلم این فیلمساز جوان، فیلمی که به نظر میرسد به لحاظ فرم و اجرا اثر متفاوتی است.
حضور بازیگرانی مثل ساعد سهیلی جوان و باانگیزه، هومن سیدی برونگرا، اکبر زنجانپور کهنهکار و باتجربه، آناهیتا افشار جوان و علیرضا ثانیفر بازیگری که چند سال به دلیل مهاجرت از بازیگری دور بود و امسال سوای "پل خواب" در فیلم "آخرین بار کی سحر رو دیدی؟" حضور متفاوتی را تجربه میکند، باعث شده فیلم در بخش بازیگری هم حرفهای زیادی برای گفتن داشته باشد، فیلمی که شاید همه ما با دیدنش احساس شرم و ندامت از گناهانمان پیدا کنیم. با براهنی جوان درباره ساختار فیلمش که در بخش نگاه اول سی و چهارمین جشنواره فیلم فجر حضور دارد، گفتوگویی انجام دادهایم.
چگونه در اولین ساخته سینمایی خودتان به سراغ رمانی نامآشنا رفتید؟
اولین بار "جنایت و مکافات" را در 15 سالگی خوانده بودم و در دوران دانشجویی در رشته سینما برای بار دوم این رمان را خواندم. در درسهای تئوریک سینمایی که در دانشگاه داشتیم، شخصیت راسکولنیکف مدام مطرح میشد و با سایر شخصیتهای کلاسیک مورد قیاس قرار میگرفت. بنابراین با داستایوفسکی و "جنایت و مکافات" او مدام در ارتباط بودم. در ادامه همین علائق به تعدادی کاراکتر خاص در سینما که روانشان شبیه راسکولنیکف بودند، فکر کردم که بر اساس آنها فیلمی بسازم.
برخلاف سایر قهرمان رمانهای کلاسیک راسکولنیکف آدم آسیبپذیری است؟
بله، آدمی است که یک عصیان بدون دلیل در وجودش است. از این جنس شخصیت در سینمای جهان داریم مثلاً در سینمای موج نو فرانسه زیاد وجود دارد.
مثل ژان-پل بلموندو در "پییرو خله" یا "از نفس افتاده" گدار؟
بله، حتی در سینمای امریکا، تراویس بیکل در "راننده تاکسی"، شخصیت فیلم "فارگو"، و شاید خیلی از فیلمهای کوئنها. شخصیتهایی که در مشکلات اطرافشان درماندهاند و ذهنیت عجیبشان آنها را به ورطههای خطرناکی میکشد که برای ما غیرقابلپیشبینی است
چقدر در فیلم "پل خواب" به سمت تم روانشناسانه شخصیت شناسی راسکولنیکف رفتید؟
من این شخصیت را ایرانیزه کردم ولی به روان خاص این نوع آدم وفادار ماندم، البته نکته اصلی اینجاست که این نوع آدم و روان خاص او منحصر به جای خاصی از جهان نیست. جنایت در همه جای جهان اتفاق میافتد، اما روانشناسی این آدم در نسخه ایرانیزهشده هم قابل ارائه است. البته در سینما نمیتوان روان را زیاد فاش کرد بلکه روان شخصیت در اعمال و انتخابهایش در طول قصه دیده میشود و نوع بازی و گریم و انتخابهای عملیاش روان او را برای بیننده میشکافد و عیان میکند. داستایوفسکی رئالیست بزرگی است. فروید و نیچه و خیلیها در بحثهای فلسفی و روانکاوی درباره آثار داستایوسکی نوشتند و از او آموختند که روان یک انسان میتواند تا کجا پیش برود. شخصیتهای کتابهای "برادران کارامازوف" و "جنایت و مکافات" از داستایوسکی، همه به نوعی اساس سمبلهای روانکاوی قرن بیستم را به وجود آوردهاند، درست عین سیر و سلوک ادیپی که همواره در روانکاوی مورد استناد و رجوع قرار میگیرد. راسکلنیکف نیز راه خود را به روانکاوی، و ادبیات سینما باز کرده است. و این فضا منحصر به روسیه نیست. امروز در روانکاوی همه جای جهان این روابط بررسی میشوند. من در "پل خواب" تلاش کردم تا اندازهای به این فضای داستایوفسکی وفادار بمانم. فضای جنایت و عذاب وجدان، ازخودبیگانگی و ذهن شقهشده. البته در حد مقدورات سینما و تصویر و صدا و در یک فیلم نود و پنج دقیقهای.
چه تغییراتی در اقتباس سینماییتان نسبت به نسخه اصلی کتاب انجام دادید؟
شخصیتهای را اضافه، شخصیتهایی را با هم ترکیب و شخصیتهای را حذف کردم. به طور مثال در رمان "جنایت و مکافات" شخصیت پدری وجود ندارد و من مادر رمان را در فیلمم تبدیل به پدر کردم. نقش جوان دانشجو را ساعد سهیلی و نقش پدر را اکبر زنجانیور و نقش دوستش را نیز هومن سیدی بازی میکند.
آیا به علت فضای داستان فیلمبرداری "پل خواب" را در زمستان انجام دادید؟
بله، از ابتدا برای فیلمبرداری در زمستان برنامهریزی کرده بودیم. "جنایت و مکافات" منهای اقتباسهای مستقیمی که از آن شده است. در خیلی از فیلمهای دیگر در لایههای داستانی کارگردان از این رمان وام گرفته است. وودی آلن در "مچ پوینت" چنین نوع اقتباسی انجام داده است. کیشلوفسکی در "فیلم کوتاهی درباره قتل" چنین رویهای هم داشته است.
احمد محمد اسماعیلی