سرویس تئاتر هنرآنلاین: آدابته کردن یک نمایشنامه در شرایطی که اجرای آن به تغییر "ژانر" متن منجر شود، در صورتی امکانپذیر است که اجرای جدید تفاوتهای موضوعیاش با موضوع اصلی "نمایشنامه مبداء" بیشتر از تشابهاتش باشد. اگرچنین تغییراتی محقق نشود، در آن صورت درست مثل آن است که مثلأ یک "تراژدی" - ولو با اضافه کردن دیالوگها و گفتوگوهائی - اجرایش به شکل کمدی باشد و به لحاظ موضوع و حوادث اصلی همچنان "تراژدی" بماند. این کار نه تنها نشانه خلاقیت نیست، بلکه خطائی جبرانناپذیر تلقی میگردد، زیرا کارگردان باید برای تغییر دادن تراژدی و تبدیل آن به کمدی حداقل برخی از حوادث مهم و تعیینکننده - ازجمله نتیجه پایانی - را که به محقق شدن ژانر مورد نظر او کمک میکند، تغییر بدهد و به شکل "کمدی" درآورد.
نمایش "هملت" به نویسندگی "ویلیام شکسپیر" و کارگردانی "توماس اوستر مایر" از کشور آلمان، یک روند "دوگانه " را از آغاز تا پایان پی میگیرد و در نهایت، آنچه اجرا میشود به علت دوگانگی دو ژانر تراژدی (در متن) و کمدی (در اجرا ) عملأ نه تراژدی است و نه کمدی. البته با اغماض میتوان آن را صرفا "هجویهای" برای ژانر یک تراژدی بسیار مهم ارزیابی نمود. ضمنأ چون تغییر ژانر ادعا شده که در اجرا به شکل ظاهری و نمایهای به آن عملا وانمود شده، واقعا ارتباطی به متن ندارد، نمیتوان آن را حتی "کمدی تراژدی" هم به حساب آورد.
در این اجرا، صحنه اول با ظاهر شدن روح پدر هملت آغاز نمیشود، بلکه با دفن جسد او شروع میشود. در این صحنه که به شکل کمدی اجرا میشود، پرسوناژها همه لباس امروزی به تن دارند و یک نفر به کمک یک شلنگ به هوا و روی سر آنها آب میپاشد تا وانمود شود که در این مراسم خاکسپاری باران هم میبارد. با شکلگیری این صحنه آشکار میگردد که کارگردان همه پرسوناژها، موقعیتها و حوادث را به زمان حال آورده است و ظاهرا رویکردی تجربی به اجرای نمایشنامه "هملت" دارد؛ همه حوادث و روند موضوعی نمایش روی "گور" پدر هملت و پیرامون آن پیش میرود و این گور به عنوان یک نشانه تمثیلی و نمادین که علت اصلی همه رویدادهای روی صحنه است، تا آخر نمایش در معرض دید تماشاگر است. ضمنأ "توماس اوسترمایر" به طور ناگهانی و غیرقابل انتظاری بعد از صحنه اول (همان خاکسپاری کمیک پدر هملت) صحنه مجلس عروسی مادر هملت و عمویش، کلادیوس - را که روی سازهای متحرک تدارک دیده شده، نشان میدهد. در این عروسی مادر هملت با لباس عروسی ظاهر میشود. او و نیز کلادیوس و حتی خود هملت آواز هم میخوانند. با این ترفند به طور همزمان تناقض قیاسی کمیک و دراماتیکی شکل میگیرد. بر روی دیواره انتهائی صحنه هم تصاویر ویدیوئی متحرک "فیلم نما"ئی همانند تصاویر سینمائی نشان داده میشوند. نکته حائز اهمیت در ارزیابی این تصاویر آن است که اغلبشان نشانگر چگونگی همان وقایع و پرسوناژهائیاند که در خود صحنه نمایش به آنها پرداخته میشود و این نکته عملا استفاده از چنین تصاویری را بیمعنا، اضافی، غیرساختاری و غیردراماتیک جلوه داده است. در این نمایش که در تالار وحدت اجرا شد، گاهی مضمون اغلب دیالوگهای نمایشنامه "هملت" اثر "ویلیام شکسپیر" با "دیالوگهای مضموندار" کارگردان آمیخته شده و در کل به حرف زدنهای ساده تبدیل شده است. هر دو نقش مادر هملت و اوفیلیا را یک بازیگر ایفا مینماید و این ترفند تعویض برخی صحنهها را تا حدی منتفی کرده، چون مادر هملت با یک تغییر جزئی در لباس بلافاصله نقش عوض میکند. ضمنا هر دو زن هم به طور نسبی به قیاس درآمدهاند. هنگام اجرا هملت گاهی به مجنون بودن خود اعتراف مینماید و این موضوع اقدامات او را که بنا به دیالوگهای نمایشنامه "شکسپیر" معنادار و هدفمنداند، زیر سؤال برده است. صحنههایی کمیک و زیبای محدودی در این اجرا وجود دارد؛ در این رابطه باید به صحنهای که هملت "پولونیوس"، پدر "اوفیلیا" را میکشد و بعد به سرزنش کردن مادرش میپردازد، اشاره نمود؛ صحنهای که در آن به کمک ویدیو پروجکشن تصاویر پدر هملت با لباس و شاکلهای تاریخی و کلاسیک و تصویر عمویش با عینک دودی و لباس امروزی نشان داده میشوند و او آنها را با هم مقایسه مینماید، برخلاف صحنههای سطحی کمیک دیگر، در کل نمایش واقعا کمیک و دراماتیک است، اما در همین صحنه هم "توماس اوستر مایر" مرتکب یک اشتباه میشود: بازیگر نقش هملت بر خلاف تناقض کمیکی که در تصاویر ویدیوئی وجود دارد، و برخلاف صحنههای دیگر نقشاش را بسیار جدی ایفا میکند؛ در نتیجه، این جا چون وجوه تماتیک جدی و عمیق نمایشنامه "شکسپیر" عملا جنبههای کمیک نمایش را پس میزند و دوگانگی نمایش را آشکارتر میکند، "یک امتیاز" برای "شکسپیر" و "هیچ امتیازی" برای "توماس اوسترمایر" محسوب میشود. لازم به یاد آوری است که عمدهتا در همین صحنه تصاویر نشان داده شده برخلاف تصاویر ویدیوئی دیگر کارکردی نمایشی دارند. اجرا به دلایل قابل توجهای اساسا یک "پرفورمنس" است: در آن به خاطر جلوهدهی ظاهری بر طراحی صحنه و تصاویر ویدیوئی که اغلبشان غیرکارکردیاند، زیاد تأکید شده و نمایش در جاهائی حالتی "شو" مانند به خود میگیرد؛ حتی هملت به میان تماشاگران میرود و با آنها خودمانی حرف میزند و خوش و بش و شوخی هم میکند. ضمنا بر نمایهای شدن نمایش تأکید زیادی شده و به رغم متن اخلاقی، فلسفی، روانشناختی و شاعرانه "شکسپیر" همه چیز در اجرا، با شوخیها، حرکات بدنی، شلوغ بازی و ترفندنماییهای دلقکوار پیش میرود؛ همه این تمهیدات صرفأ برای اثبات این موضوع بوده که مثلأ میتوان نمایشنامه "هملت" را به شکل امروزین و با "ژانر کمدی" اجرا نمود، درحالی که همین نگرش به کمدی کردن یک سویه "اجرا"، بی آن که متن کمیک شود، عملأ بر جدی بودن متن تحمیل شده و درکل خود نمایش را نفی نموده است. هملت در این اجرا ُخل و ُچل" معرفی شده و بازی بازیگر آن هم درجاهایی"دو گانه" ( هم جدی و هم کمیک) و دو زبانه است؛ او، هم به زبان آلمانی و هم به زبان انگلیسی حرف میزند و این امکان برای تفهیم برخی نکتهها به تماشاگر ایرانی بوده است.
در نمایش"هملت" ویلیام شکسپیر و کارگردانی "توماس اوستر مایر"، دو هملت قابل درکاند: یک هملت عینی، تا حدی کمیک و دلقکوار و یک هملت جدی، غیرعینی و مجازی که خودش بیرون از نمایش است، اما اکثر دیالوگهایش در متن ماندهاند. باید یادآور شد که طراحیها و استفاده از سازه متحرک کاملا نمایشی است؛ کلأ دکور صحنه کاربردی از کار درآمده و کارکردیتر از همه عناصر و اجزاء نمایش است. بازی بازیگران معمولی و درحد همین پرفورمنس ارائه شده است. این اجرا از لحاظ کارگردانی تجربهای ناموفق و حتی به دلیل کمیک نکردن متن اصلی، اجرائی دو گانه، عجولانه و شتابزده از کار درآمده است.
حسن پارسایی