سرویس تئاتر هنرآنلاین: جنایت و مکافات برگرفته از رمان مشهور و جاودانۀ فئودور داستایفسکی است. راسکلنیکفی که تبر به دست میگیرد که زن صاحب خانۀ رباخوار را بکشد و به اشتباه یا برای پوشاندن جنایتش الیزابت خواهر بیگناه آن زن را نیز میکشد و این سر فصل مکافات این مرد نگون بخت است وگرنه نه رمان "جنایت و مکافات" شکل میگرفت و اگر هم شکل میگرفت، در حد یک رمان جنایی بسیار معمولی در گذر زمان رو به فراموشی میرفت. این جریان سپری شدن رمان و این اقتباس آزاد بیانگر اهمیت رمان داستایفسکی است که هنوز هم در مدار زمان مسالۀ عدالت اجتماعی را میشود از این زوایۀ دید هم بررسی کرد و تماشاگر را در زمانهای که دارد عدالت کمرنگ میشود متوجۀ آن کرد. وگرنه امکان دارد باز هم تبرهایی این انتقام جویی و سهم خواهی ها را به شکل جنایتکارانه اش بر جامعه و بدکارانش روابدارد.
ایمان افشاریان شکل نو و موزیکال را برای اجرایش ترجیح میدهد و این یعنی باید که در صحنه سبک و شیوههای نو انگیزه تماشا کردن را فراهم میکند، در غیر این صورت باید که شاهد خمیازهها و گریختنها بود که در صحنه به تدریج با ریزش مخاطب و تهی شدن از آن همراه باشد.
لبریز شدن تالار مسعودیه در زمان اجرای عمومی و تالار حافظ در زمان جشنوارۀ فجر، از تماشاگران، تنها به دلیل حضور مهدی پاکدل نیست که این هم یک عامل است اما نمایش ساختار دارد و اندیشه و شکلش با محتوایش هماهنگ و همگن است و چیزی زیاده بر سازمان نیست؛ این یعنی جدلی دراموار در آن اتفاق میافتد و ذره ذره تماشاگر در این دگرگونی و عذاب وجدان راسکلنیکف سهیم خواهد شد. شاید هم مشارکتی باشد که این تبر را همگان لمس کنند که در برابر بیداد به ناچار انسان طغیان میکند. این شرایطی است که بر انسان به اشتباه تحمیل میشود و این بسترساز ناملایمات خواهد شد. یعنی که کشتن و انتقام اصل و اساس روابط شده است.
یکی از نشانههای درست اجرای "جنایات و مکافات" در چیدمان صحنه سطح شیبدار است اینکه بشود همه چیز را در یک شتاب تند نشان داد بیانگر نقطۀ عزیمت اجرا برای تاثیرگذاری بسیار است. این شیب تند سطح شیبدار بیانگر اختلاف طبقاتی و به بیان بهتر بیعدالتی حاکم بر روابط اجتماعی است و در این شیب تعادلی نیست و همه بیقرارند و در برخورد با هم طغیان زده و عصبی مینمایند. جامعه در دهلیزهای ذهنی راسکلنیکف نمایان شده است. چند در بر بلندای سطح شیبدار نقش شده است و با آمد و رفت آدمها رویدادها هم به وقوع میپیوندد. بخشی با دیالوگ، بخشی هم با آواز و ترانهسرایی که جنبۀ نیمه موزیکال به درام میبخشد.
خون و خشونت عنصر فضاساز است در نمایش "جنایت و مکافات" که در جای جای این نمایش به کار رفته است. دکمه پیراهن و لک و پیسی در گریم صورت و چشم و مانند اینها که خیلی ریز ما را متوجۀ خشونت و ریختن خون خواهد کرد که در این جامعۀ برهم ریختۀ قرن نوزدهمی روسیه انتظاری بیش از این هم نیست.
افسردگی و بیماری روانی در میان طبقۀ ستمکش بیداد میکند چون بالادستیها در توزیع ثروت و قدرت همه چیز را محدود به خویش کردهاند و رنجبران جامعه از همه سو به دلیل فقر مادی و فرهنگی در حال تهدید شدن هستند. به ناچار رنگ خاکستری و تیره در کفش و لباسها نمود بارزی دارد و میتواند چنین فضایی را القاکند.
رنگ سفید لباس راسکلنیکف دلالت بر انسانیت این قاتل بیگناه خواهد کرد. او که علیه نظم موجود طغیان کرده و تبر دردست گرفته که بتواند انتقام ستمدیدگان را از ستمگران بستاند اما خود نیز به خطا رفته و نفر دومی را هم قربانی دسیسۀ خود گردانیده است، این سپیدی وجدان آگاه این مرد است که علی رغم همۀ طفرهها می پذیرد که خطا کار است.
تبر هم یک نشانۀ بارز و برجسته است که در ابتدا به شکل تکثیر شدهای بین مردم است و در نهایت به عنوان عنصر واحدی برای انتقام و طغیان علیه ستمگران اجرای نمایش را سمت و سوی درستی به لحاظ مفهوم سازی خواهد داد.
رضا آشفته