سرویس تئاتر هنرآنلاین: شاید شنیدن جمله "نسل جوان، سرمایههای اجتماعی یک کشوراند" به نظر جملهای کلیشهای برسد که بارها و بارها آن را شنیدهایم! اما این جمله به راستی نشان از اهمیت و جایگاه نسل جوان یک سرزمین و اثرگذاری آنها در عرصههای مختلف دارد. افرادی که میتوانند با جسارت، خلاقیت و انرژی بسیار ایجادکننده اتفاقات تازهای باشند.
جشنواره بینالمللی تئاتر فجر نیز به عنوان نمادی کوچک از یک جامعه هنری در بخشهای مختلف برگزار میشود. یکی از این بخشها "نسل نو" تئاتر ایران است که فرصتی را برای معرفی آثار برتر دانشجویان، تازه دانش آموختگان و هنرمندان جوان عرصه تئاتر فراهم میکند. بخشی که میتواند نشانگر آینده تئاتر باشد چراکه نگاه نسل تازهای از هنرمندان را که به زودی وارد عرصه هنری میشوند و تئاتر این سرزمین را در سالهای بعد آن شکل میدهند را معرفی میکند.
جشنواره سی و چهارم نیز به مانند سالهای گذشته، در این بخش میزبان هشت نمایش است. نمایشهایی که کارگردانان آنها دانش آموختگان تئاتراند و آثاری را به صحنه خواهند برد که مبتنی بر دانش تئاتری، ایده و پژوهشهای آنهاست.
یکی از ویژگیهای این بخش غیر رقابتی بودن آن است. اتفاقی که هم جنبههای مثبت و هم منفی دارد. امید است با توجه به اهمیت و نقش آنها بر هنر تئاتر هنرمندان جوان این سرزمین نقشی جدیتر و امکانی بهتر برای فعالیت داشته باشند و مدیران و مسئولان نگاه جدیتری به آنان داشته باشند و طی این مسیر را برای آنان هموارتر نمایند. براین اساس نگاهی کلی به آثار راه یافته به این بخش و معرفی آنها خواهیم داشت.
˝به یادآر˝ نمایشی فیزیکال تئاتر
نمایش "به یادآر" به کارگردانی فائزه رخ فیروز یکی از آثار حاضر در بخش نسل نو سی و چهارمین جشنواره بینالمللی تئاتر فجر است. رخ فیروز با بیان اینکه این کار نویسنده ندارد میگوید: این نمایش کاری ایده محور است و نویسنده ندارد. طرح اولیه از خاطرهای شکل گرفت که آن را روانکاوی کردم و بسط دادم. بعد از آن موضوع را با چند روانکاو در میان گذاشتم و بر این اساس شکل جدیتری پیدا کرد.
او با اشاره به اجرای این نمایش در در جشنواره بین المللی "اسکن آپ" بیان میکند: "به یادآر" فیزیکال تئاتر است و ما همه چیز را با حرکت به تصویر میکشیم. اینگونه نیست که تماشاگران ما شاهد داستان مشخصی باشند و بتوانند برداشت مشخصی از آن داشته باشند. البته موضوع اصلی در حرکت بسط داده شده و تبدیل به موضوعی جهانشمول شده است. ما اجرایی در جشنواره "اسکن آپ" کشور کزوو داشتیم. اجرایی که بسیار موفق بود و برای ما تندیس بهترین اجرا، بهترین بازیگری زن و بهترین نمایش از دید منتقدین را به همراه داشت. مخاطبان بعد از دیدن کار از ارتباط با موضوع نمایش بسیار سخن میگفتند اینکه نمایش تنها به فرهنگ خاصی تعلق ندارد و مسائل زنان را به خوبی نشان داده است. مسائلی که تنها مختص زنان ایرانی نیست.
رخ فیروز اظهار میکند: غالب اجراهای دوره دانشجوییام فیزیکال تئاتر بوده است، کارهایی که شاید خیلی برای مخاطبان به راحتی قبل درک نبوده است. مثلا در اجرای نمایش "هملت" تمام بازیگران من لباس مشکی بر تن داشتند و بسیاری از کسانی که آن را تماشا کردند میگفتند ما متوجه روند داستان شدیم، اما نمیتوانستیم شخصیتها را از روی لباسشان تشخیص دهیم.
او اضافه میکند: من با نشانهشناسی این نمایش را کار کردهام. سعی من برآنست که تماشاگرانم با دیدن اثر به روابط فکر کنند و برداشتهای خودشان را داشته باشند نه آنکه من لقمه آمادهای را به آنها بدهم تا بتوانند اثرم را درک کنند.
رخ فیروز در پایان در رابطه با بخش "نسل نو" و ویژگیهای آن عنوان میکند: این بخش میتواند بسیار جذاب باشد، چرا که ما با سبک و شیوه کاری بسیاری از کارگردانان شناخته شده تئاتر آشنا هستم و میدانم به دیدن چه نوع کارهایی خواهم نشست. افرادی که در این بخش کار میکنند میتوانند با جسارت بیشتری خلاقیتهایشان را به تصویر بکشند و اتفاقات نویی را رقم بزنند.
شوخی با شبکههای مجازی در نمایش ˝۶ - B ۵˝
نمایش "۶ -B۵" نوشته امیر نوروزی و کار فرزام رنجبر یکی دیگر از آثار راه یافته به این بخش است. رنجبر با اشاره به نمایشنامه این اثر میگوید: من و نویسنده کار هم دانشگاهی هستیم و پیش از این هم در کنار یکدیگر کار کردهایم، بنابراین با متد و ایدههای هم آشنائیم. این متن هم با همکاری یکدیگر نوشته شد و شکل گرفت.
او ادامه میدهد: فردی به نام "مسرور" در مکانی پنهان شده است، او قصد دارد به صورت آنلاین خودکشی کند و این مسئله طرفدارانی را به دور او جمع کرده است. این مسئله باعث شده شرکت تبلیغاتی به عنوان اسپانسر او وارد شود و...
این کارگردان تئاتر در مورد نام این نمایش تصریح میکند: این نام کدی است که وقتی سایتی فیلتر است با آن مشخص میشود.
رنجبر در مورد شیوههای اجرایی این کار اظهار میکند: تم نمایشنامه از فضایی طنز برخوردار است، در واقع طنز موقعیت است. هر اتفاقی رخ میدهد به جز آنچه که باید رخ بدهد.
او بیان میکند: لوکیشنی که شخصیتها در آن قرار گرفتهاند زیرزمین است و زمانی که "مسرور" شخصیت نمایش فیلم ضبط میکند از دریچه دوربین نگاه میکند. مانوری بر شبکه مجازی نداشتهایم، در واقع بر آنچه در شبکه مجازی نمیبینیم تاکید داریم.
رنجبر در رابطه با بخش "نسل نو" خاطرنشان میکند: داوری نشدن این بخش میتواند هم خوب و هم بد باشد. این کار در جشنواره دانشگاهی حضور داشت و بسیار موفق عمل کرد، اما جزء آثار معرفی شده از این جشنواره به فجر نبود و جداگانه دعوت و پذیرفته شد. داوری نشدن در این فضا که معیار دقیقی وجود ندارد میتواند خوب باشد، اما امیدوارم این نبود داوری به معنای نداشتن اهمیت تلقی نشود.
˝کرکس شب بر لاشه شهر˝ نمایشی فیزیکال عروسکی موزیکال
علی اصغر ثلاثی یکی از کارگردانان راه یافته به این دوره از جشنواره است. او با ارائه توضیحاتی در مورد نمایش "کرکس شب بر لاشه شهر" اظهار میکند: این متن اقتباسی آزاد از داستان "ضحاک" شاهنامه است که نگارش آن را از مهرماه سال گذشته آغاز کردم. نمایش از پادشاهی "ضحاک" تا به بند کشیدن او و دوران پادشاهی "فریدون" را به تصویر میکشد. نمایشنامه خیلی دور از متن اصلی شاهنامه نیست اما تلاش کردم نگرش شخصیام را به عنوان نویسنده در کار داشته باشم. براین اساس مطالعات بسیاری داشتم.
او اضافه میکند: کار دیالوگ محور نیست در واقع از فضای فیزیکال برخوردار است. بخشی از دیالوگها آوازی است که توسط راوی خوانده میشود و این اتفاق باعث فضاسازی و هم ارائه اطلاعات نمایش میشود. در واقع اطلاعات استعاری، به شکل ترانه گفته میشوند.
ثلاثی تاکید میکند: از سوی دیگر تلاش کردم تحلیل و نگرشهای مختلف نسبت به این متن را بدانم، اجراها و نمایشنامههای نوشته شده را بخوانم تا نگرش شخصی خود را به آن پیدا کنم. این اجرا به گونهای است که باید دیده شود و هر مخاطب برداشت شخصی خود را نسبت به آن عنوان کند، اینگونه نیست که دریافتهای خودم را مانند دارویی به دیگران تجویز کنم.
این کارگردان جوان تئاتر که دانش آموخته تئاتر عروسکی است، در رابطه با بهره بردن از تئاتر عروسکی در اثرش توضیح میدهد: عنوان این نمایش را فیزیکال عروسکی موزیکال گذاشتهام. نمایش هم بار موزیکال دارد و هم گروه کری که در بخشهایی مانند بازیگر بر صحنه حضور دارند. همچنین بازیگرانی داریم که ترکیب کارهای فیزیکال و عروسکی دارند. در واقع نگاهم به عروسک تعریف عام نیست و جنبه فانتزیتری پیدا میکند، زیرا میخواستم به این وسیله تعریف جدیدی از عروسک داشته باشم. در این تکنیک سعی کردم نگاه متفاوتتری به مقوله فیزیکال و عروسک داشته باشم. در واقع بررسی بدن به مانند عروسک است. در بخش محتوایی نیز به متن ضحاک پرداختم.
ثلاثی اضافه میکند: همچنین تلاش کردم در محتوا و فرم نیز این نگاه متفاوت را تعمیم بدهم و از تکنیکهای تازهتری استفاده کنم. تکنیکهایی که شاید در ایران دیده نشده و در خارج از ایران نیز چندان مشهور نباشد. در این تکنیک از نمایش رقصهای ژاپنی و در واقع تلفیقی میان نمایشهای ژاپنی و ایرانی استفاده کردم.
او در بخش پایانی سخنان خود، در رابطه با بخش نسل نو بیان میکند: این بخش برای جوانان و تجربههای نو است بنابراین نیازمند حمایتهای مالی و معنوی است. همیشه در این دو بخش کمبودهایی وجود دارد، چراکه سرمایهگذاران روی کارهای افراد جوان و ناشناخته سرمایهگذاری نمیکنند. در مرحلهای که تازه از دانشگاه فارغالتحصیل شدم و علاقمندم که به بهترین نحو کار کنم، با سختیهای زیادی روبه رو بودیم و امیدوارم این مسائل حل شود.
امید داستانپور، علیرضا عاشوری، امین جلالی، رضا موسوی، وحید رضاخانلو، سعید وفایی و کیا ثلاثی بازیگران این نمایشاند.
˝خواب طولانی انار آباد˝ پژوهشی در مورد بازی ˝ننه غلام حسینی˝
نمایش "خواب طولانی انار آباد" اثری از آلما گشتاسب کارشناس ارشد سینماست. گشتاسب با بیان اینکه این نمایش بر اساس یکی از بازیهای شادی آور زنانه است میگوید: این اثر بر اساس بازی "ننه غلام حسینی" است. از این بازی زنانه تاریخچه مدونی در دست نیست اما طبق مطالعاتی که داشتم اینگونه بازیها از دوران قجر رواج داشتند و یکی از کاملترین آنها "ننه غلام حسینی" است.
او ادامه میدهد: طرح اولیه نمایش از رویا پارسا است که پریسا کیومرثی آن را بازنویسی و نوشته است. "ننه غلام حسینی" که زنی جاه طلب است برای فرزندش دنبال همسر میگردد، او در نهایت دختری را انتخاب میکند، اما روز عقد عاقد دختر را برای خود عقد میکند. ما اتفاقهایی برای او رقم زدیم و زندگی دختر بعد از ازدواج را هم روایت کردیم.
گشتاسب اضافه میکند: از شیوههای نمایش ایرانی در این اثر بهره بردیم و تلاش کردیم در روند اجرا از تکنیکهای درستی استفاده کنیم. ما تمام تمرکزمان را در این اجرا بر بازی زنانهای گذاشتیم که به دست فراموشی سپرده شده است.
او با اشاره به فلسفه این بازیها خاطرنشان میکند: وقتی با این بازیهای شادی آور زنانه مواجه میشوید در ابتدا به نظر میرسد تنها جنبه سرگرمی داشته است، اما تمامی آنها سرشار از اعتراضی است که زنان نسبت به جامعه و شرایط پیرامونی خود داشتند و آنها را به این شکل به تصویر میکشیدند. آنها از آکسسواری استفاده میکردند که ابزار شکنجه هر روزشان بوده است مانند لوازم آشپزخانه و... در این میان بازی "ننه غلام حسینی" یکی از کاملترین بازیهاست و میتوان گفت یک نمایشنامه کوتاه است و قابلیت دراماتیزه شدن را دارد.
این کارگردان تئاتر در پاسخ به این سئوال که با توجه به اینکه نسل جدید تئاتر بیشتر به سمت اجراهای مدرن میروند، چرا نمایشی ایرانی را انتخاب کرده است میگوید: ما دانشجویان تئاتری نسبت به نمایشهای ایرانی گارد داریم گویی نمایش ایرانی چیزی برای گفتن ندارد، این درحالیست که این نمایشها بسیار غنیاند و زمانی که زوایای پنهانشان را کشف میکنید دلبسته آن میشوید. من هم از نمایشهای ایرانی فاصله داشتم اما زمانی که در مورد آن مطالعه کردم به عمق آنها پی بردم. اینکه تا چه اندازه میتوانند بازخوانی شوند و اجراهای متفاوتی از آنها داشت. با توجه به این مسئله چرا نباید به این موضوعات پرداخت؟ من از چیزی استفاده کردم که مال خود ماست و میتوانم در مورد آن حرف بزنیم.
محمد طیب طاهر، نرگس نیک سیرت، مهتاب محسنی، نوشین مسعودیان، شبنم فرجیها، غزاله مهربان یکتا و بیتا قاسمی بازیگران این اثر هستند.
ویدیوها راوی ˝مدآ˝ میشوند
"مدا" نوشته و کار فریبرز کریمی دیگر کارگردان حاضر در این جشنواره از تهران است که اقتباسی از نمایشنامه اورپید است. کریمی با اشاره به نحوه شکلگیری این اثر میگوید: این نمایش در واقع پایاننامه بازیگری آوا درویشی است که من کارگردانی آن را برعهده دارم. نمایش برداشتی از نمایشنامه معروف "مدآ" است که از فیلتر ذهنی ما عبور کرده و تبدیل به این اثر شده است. او با اشاره به مونولوگ بودن کار اظهار میکند: تحقیقات بسیاری داشتیم و مدلهای مختلفی از نمایشنامههای "مدآ" را خواندیم و فیلمهایی که ساخته شده بود را دیدیم. کار کاملا کارگاهی شکل گرفت و متن همزمان با تمرینها نوشته شد. خانم درویشی براساس زندگی خودشان اطلاعاتی میدادند و من در متن اعمال میکردم.
کریمی تصریح میکند: برداشت ما از این متن امروزی است و بیشترین تمرکزمان بر موضوع مهاجرت و شناخته شدن در جامعه دیگر است.
این کارگردان جوان با اشاره به بهره بردن از تکنولوزی در نمایش "مدآ" توضیح میدهد: یکی از دلایل استفاده از تکنولوژی بهره بردن از مونولوگ است. استفاده از ابزاری مثل ویدئو پروژکشن مانند سایر ابزارها یکی از عناصر اصلی کار به شمار میرود و حتی جایی شکل کاراکتر پیدا میکند، به عنوان مثال در جایی از آن به عنوان نورپردازی استفاده میکنیم. صداها نیز مینیمال و طراحی شدهاند در واقع مرز بین موسیقی و صدا هستند.
کریمی در بخش پایانی سخنان خود یادآور میشود: با توجه به اینکه اجرای عموم رفتهایم آمادگی لازم برای اجرا را داریم. به طور کلی امکانات سالنهای ما برای اجراهای این چنینی کافی نیست و در خیلی مواقع مجبور میشویم از شرایط و تجهیزات جایگزین استفاده کنیم. این مسئله جدا از هزینههای بسیار این کارهاست.
"توران" داستانی درباره مهاجرت
فریار حسینی دانشجوی تئاتر نویسنده و کارگردان نمایش "توران" است، او در خصوص ایده اولیه و روند شکلگیری این نمایش میگوید: مسئله جغرافیا و مسئله جابجایی به طور کلی همیشه به عنوان یک سوال در ذهن من وجود داشته است و در حقیقت اینکه مکانی که ما در آن زندگی میکنیم چه اندازه از افکار ما تاثیر میپذیرد همیشه ذهن من را به خود مشغول میکرد.
او ادامه میدهد: ایده این نمایش هم ابتدا از خواب یکی از دوستانم که به آمریکا مهاجرت کرده است به ذهن من رسید. به مدت یکسال من خوابهای این آدم را در تماسهایی که با هم داشتیم، میشنیدم. یک بار گفت خواب دیده یک سیب ترش آمریکایی را گاز میزند که ناگهان تبدیل به یک سیب زرد ایرانی میشود. اینجا بود که این ایده در ذهن من شکل گرفت. اینکه چه میشود اگر جایی که در آن زندگی میکنیم، تبدیل به جایی دیگر شود؟ یا اگر حقیقت چیزی نباشد که میبینیم؟ فکر کردم بازی کردن با این سوالها داستان جذابی میشود. از طرفی آرمان شهرهای رو به انحطاط هم همیشه برایم خیلی جذاب بودهاند.
حسینی خاطرنشان میکند: در میان ایدههایی که باعث شد من این متن را بنویسم مهاجرت در اولویت چندم قرار داشت چون موضوع مهاجرت در حقیقت یک ایده نخ نما شدهای است که نمیتوان گفت که سوژه این کار در حقیقت مهاجرت است. و سوژه کار در حقیقت شک به سفتی زمین زیرپا است یعنی الآن جغرافیا برای ما ثابت است اما آیا میتوانیم در جهان رویا و خیال جهانی را تصور کنیم که جغرافیا در آن در حال تغییر کردن است؟
او با این توضیح که مخاطب در این نمایش به هیچ وجه با یک داستان سر راست طرف نیست، اضافه میکند: داستان به عمد فضای نمایش را به نوعی گنگ میکند و برای تماشاگر یک سری کد قرار میدهد. هدف من این است که تماشاگر باهوش این کدها را جستجو کند و از میان این کدها، رمزگانها و نشانهها که به موارد مختلف ارجاع داده شده است در واقع این نمایش را کشف کند.
کارگردان نمایش توران در رابطه با عنوان نمایش نیز توضیح میدهد: از کوچکترین نشانهها یی که در این نمایش وجود دارد میتوان به نام نمایش اشاره کرد، توران عنوانی است که غالبا یک نمایش کلاسیک را به ذهن ما متبادر میکند اما معنی توران در اساطیر به معنی جایی است که ایران نیست.
این هنرمند جوان با اشاره به اینکه اجرای نمایش در ظاهر یک اجرای رئالیستی است که در کنه آن اتفاقات سوررئالیستی در حال جریان است، در رابطه با فرم و شیوه اجرای نمایش نیز یادآور شد: ما سعی کردیم با استفاده از یک سری نمادشناسیهای کوچک از دکور مینیمال استفاده کنیم به این معنی که مثلا در فضای یک سوی خط اتاقها خلائی وجود دارد و انسانها در آن هیچ حرکتی نمیکنند و صرفا در یک سری کارتن که از کمر به پایینشان خالی است ایستادهاند و در حال صحبت کردن هستند.
این نمایش داستان چهار جوان است که در خارج از کشور زندگی میکنند و برای سرگرمی میان خود یک بازی دارند و... حسین امیدی، سجاد تابش، مهناز ذبیحی و حمیدرضا محمدی از جمله بازیگران این نمایش هستند.
"نگهبان و اژدها" کوششی برای حضور اسطوره در درام واقع گرا
سحر رضوانی کارگردان "نگهبان و اژدها" درباره اجرای این اثر در بخش نسل نو جشنواره تئاتر فجر میگوید: این نمایش برگرفته از افسانههای قدیمی است که در آنها اژدها و نگهبانی از یک گنج عظیم نگهداری میکنند. در نگارش این داستان، سعی کردم از عناصر افسانهای، آشنایی زدایی کنم. برای مثال اژدها که در باور عمومی، موجودی ترسناک است در نمایش ما زنی است که آواز میخواند و روحیهٔ لطیفی دارد.
رضوانی که دومین حضور خود را در بخش "نسل نو" تئاتر فجر تجربه میکند، ادامه میدهد: اژدها در داستان ما مورد توجه مردم نیست، تا اینکه یک سیرک وارد شهر میشود و اژدها به سیرک وارد میشود. در سیرک اژدها کارکردهای خود را باز مییابد و پروازکردن و آتش افروختن را میآموزد.
این نویسنده و بازیگر جوان تاکید میکند: اژدها با چیزهایی که یاد گرفته، سر زبانها میفتد و با استقبال مردم مواجه میشود. اما نگهبانی که به همراه اژدها حافظ گنج بود، وقتی با شکل تازهٔ اژدها روبه رو میشود، بعد از اتفاقاتی او را از پا در میآورد.
رضوانی درباره هدف نگارش نگهبان و اژدها توضیح میدهد: موضوع پایان نامه کارشناسی ارشد من دربارهٔ رابطهٔ اسطوره و درام واقع گرا بود. این نمایشنامه را هم در همین رابطه نوشتم که چطور میشود، یک اسطوره در درام رئالیستی حضور پیدا کند.
روایت داستان بومی جنوب در "ماهیهای نه ماهه"
نمایش "ماهیهای نه ماهه" آخرین اثر پذیرفته شده در این بخش است که کارگردانی آن را مهدی تنگستانی از گناوه بر عهده دارد. این کارگردان جوان با اشاره به اینکه متن این اثر برگرفته یکی از داستانهای بومی بوشهر است اظهار میکند: ایده اولیه کار را با صابر محمدی نویسنده اثر درمیان گذاشتم و او بر اساس آن نمایشنامه "ماهیهای نه ماهه" را نوشت.
تنگستانی در ادامه بیان میکند: این نمایش روایت گر داستان زنی است که در انتظار عشقی روی اسکله انتظار میکشد. حضور او در اسکله آسیبهایی را به او وارد میکند. آسیبهایی که دوگانگی شخصیت و آلزایمر عشقی را برای او رقم میزند. ما دوگانگی شخصیت او را در ۶۰ سالگی میبینیم.
این کارگردان تئاتر خاطرنشان میکند: اجرا از سبکی مدرن برخوردار است. تلاش کردیم رئالیسم جادویی را با فاصله گذاریهای برشتی به تصویر بکشیم این اتفاق از طریق بازی و طراحی صحنه نشان داده میشود. المانهای فراواقعی بسیاری داریم که در کنار دکور رئالیستی قرار میگیرد. ما تخیلاتی را به روایت اضافه کردیم تا از فضای رئال به سورئال برسیم، اینجادویی جلوه دادن واقعیت است.
تنگستانی در رابطه با وضعیت تئاتر در بوشهر بیان میکند: شرایط تئاتر با تهران فاصله بسیار دارد، ما با کمبودهای بسیاری رو به رو هستیم، اما این مسائل مانع ادامه فعالیت هنرمندان جنوب نشده است. فعالان این عرصه به خوبی با جریان روز تئاتر دنیا آشنا هستند. تنها نکته آنست که بتوان شرایط مساعد را برای فعالیت مستمر به دست آورد.
ناهید ثناگو، فهیمه عشایری، سید عبدالمناف رئوفی، صادق نیک پرست وعلیرضا فهیمپور بازیگران این نمایشاند.