سرویس تجسمی هنرآنلاین: مجتبی آقایی دبیرکل هشتمین جشنواره بینالمللی هنرهای تجسمی فجر معتقد است تیمی اندیشیدن و عمل کردن راه موفقیت هنرهای تجسمی کشور است اینکه فردگرایی کنار گذاشته شود تا افقهای روشن هنر را در جامعه در کنار یک دیگر رقم بزنیم. او میگوید: "نظر من این است که هرچقدر هنر از سیستم دولتی مستقل باشد درستتر است، یعنی من امیدوارم ما به جشنوارهای برسیم که توسط خود جامعه هنری برگزار شود، یعنی آثار را تولید کنند، نمایش دهند و بفروشند."؛ به بهانه حسن ختام این رویداد هنری در گام هشتم گفت و گوی دبیرکل این دوره از جشنواره را مرور میکنیم.
اهداف جشنواره بینالمللی هنرهای تجسمی فجر چیست؟
این ایام به مناسب سالگرد پیروزی انقلاب، به عنوان ایام جشن نام گرفته است. یکی از فعالیتهایی که میتواند نشاط را در این ایام افزایش دهد، برگزاری جشنها و جشنوارهها و رخدادهای هنری است. هنرهای تجسمی به عنوان بخش عمدهای از هنرها میتوانند باعث رشد و پیشرفت اقوام، نه فقط ما، که همهی اقوام در همهی دورانهای تاریخی شود. بهتر است که این جشنها به شکل هدفدارتر و منظمتر برگزار شود. با توجه به داشتهها و خواستی که مدیران و جامعه دارند و ذهنیتی که در بین هنرمندان ایجاد شده به نظر میرسد که این جشنواره یک مناسبت ویژه و خوب باشد که آن را به عنوان یک بستر خوب تلقی کرد که از آن میتوان هم در ترویج هنر و هم در ارزیابی سالانه استفاده کرد. در عین حال جشنواره تجسمی فجر اهداف آینده هنرهای تجسمی را هم تبیین میکند. به نوعی میتوان گفت که این رویداد سالانه یک اتفاق چندوجهی است که میتوان اهدافی متنوع را در بطن آن طراحی کرد و بهتبع این گفتهها، سؤال شما یک جواب واحد ندارد.
جشنواره تا این لحظه که در آستانه پایان نمایشگاه این دوره است چقدر موفق بوده؟
میزان توفیق جشنواره را باید دیگران تعیین کنند، ولی وقتی از میزان توفیق یک جشنواره صحبت میشود اول باید تبیین کنیم که هدفمان از برگزاری یک جشنواره چیست. به نظر من جشنواره یک نظام ارزشیابی است، جشنواره شأنیت تولید ندارد که ما بخواهیم از جشنواره انتظار فرایند تولید تا مصرف و پسامصرف داشته باشیم. در زنجیرهی تولید، مصرف و پسامصرف جشنوارهها محلی برای ارائه و نمایش آثار و فرصتی برای ارزیابی و اصلاح راه آینده است. اگر بخواهیم امسال را با دورههای قبل مقایسه کنیم، چون در یک روند تکاملی از اصالتبخشی به رشتههای هنری گذشتیم و خود اثر هنری را اصیل شمردهایم به نظر من یک گام بلند برداشته شده. اما این گام بلند تا چه حد میتواند درصد توفیق را نمایش دهد، به نظر من این جشنواره نسبت به سال گذشته تغییر کرده، این تغییر هم از جهت شکل و شمایل است و هم از جهت عرضه و نمایش و چه در فراخوان و چه در نحوهی تعامل هنرمندان با دبیرخانه قابل بررسی است، ولی به نظرم این نمایشگاه تنها نمایشگر ۵ تا ۱۰ درصد ظرفیتهای جامعهی تجسمی کشور است و تازه شروع راهی است که در آن بتوانیم یک جریان و مناسبت کوچک را به یک جریان فاخر تبدیل کنیم؛ از این ایده تا آن آرمان مسیری طولانی در پیش است.
وقتی به نمایشگاه نگاه میکنیم، میبینیم که بسیاری از کارهای ارائه شده باکیفیت هستند. ولی به نظر نمیرسد که از دورهی اول تا این دوره تغییر چندانی در شیوههای اطلاعرسانی جشنواره اتفاق افتاده باشد، نحوهی اطلاعرسانی تغییری کرده؟
نه. ما چون بیش از حد درگیر مسائل محتوایی هستیم باید امیدوار باشیم که رسانهها، روابط عمومی و دیگران همراهی کنند. راه ورود به هنرهای تجسمی به جامعه خیلی سخت است. یکی از اهدافی که ما امسال برای جشنواره تعریف کردیم، این است که مردم همان اشتیاقی که برای گیشهی سینما یا کنسرت موسیقی از خود نشان میدهند را برای هنرهای تجسمی هم مبذول کنند، ولی الان فاصله خیلی زیاد است.
ماهیت آنها خیلی با هم فرق دارد، سینما به مراتب عامپسندتر است و از جنبهی اقتصادی به حضور انبوه تماشاگر محتاج است.
به همین دلیل میبینید که رویکرد رسانهها نسبت به هنرهای تجسمی کمرنگتر است. همانطور مدیران که برای حضور در جشنوارههای سینمایی از خود اشتیاق نشان میدهند علاقهی بسیار اندکی به حضور در جشنوارهی هنرهای تجسمی فجر دارند. این در حالی است که هنرهای تجسمی به شکلی عمیق در بطن زندگی حضور دارد که شاید به خاطر همین وفور تظاهرش باشد که دیده نمیشود. این در حالی است که هنرهای تجسمی میتواند بسیار در پیوستهای فرهنگی، در طرحهای اجرایی یا اقتصاد خرد و کلان کشور حضور داشته باشد. من فقط دربارهی عکاسی صحبت میکنم که رشتهی تخصصی خودم است، از سال ۱۳۶۲ که رشتهی عکاسی در نظام دانشگاهی ایران جایگاه پیدا کرد و دانشجو پذیرفت تا امروز ما قریب ۲۰ هزار نفر دانشآموختهی عکاسی، در مقاطع مختلف تحصیلی داریم. این دانشآموختگان چه سهمی در ارتقای فرهنگ و ذائقهی تصویری کشور ایفا کردهاند؟ ما چقدر از این افراد بهره گرفتهایم؟ نظر من این است که هرچقدر هنر از سیستم دولتی مستقل باشد درستتر است، یعنی من امیدوارم ما به جشنوارهای برسیم که توسط خود جامعهی هنری برگزار شود، یعنی آثار را تولید کنند، نمایش دهند و بفروشند. در مورد جشنوارهی فیلم یک نکته هست و آن هم این است که جشنوارهی فیلم فجر تا حد زیادی سرنوشت وضعیت اقتصادی در سال آینده را معلوم میکند. دیگر جشنوارههای ما تا چه حد این وضعیت را دارند؟ در دیگر جشنواره هنرمند کار را تولید میکند، به جشنواره ارائه میدهد، اگر برگزیده شود، لوح یا جایزهای دریافت میکند و در پایان اثر به او بازگردانده میشود که به آرشیو هنرمند برود تا سال بعد دوباره همان اثر را بیاورد، این زنجیره به یک بنبست میرسد. رفتار هنرمند ما با اثر مثل بختآزمایی است؛ اثر را میفرستیم شاید قبول شود. ولی امسال ما ساختار دبیرخانه را تغییر دادیم و گفتیم که اول ایده بدهید، این ایده در شورای هنری مطرح میشود و کار در رفت و برگشت بین هنرمند و دبیرخانه به شکل مطلوب و توسط هنرمند بهبود پیدا کند.
یعنی دبیرخانه به شکلی وظیفه کیوریتوری را هم بر عهده داشت؟
بله، دبیرخانه دقیقاً وظیفهی کیوریتوری و مدیریت هنری را هم بر عهده داشت. سیستم قدیمی برگزاری جشنواره در ایران شانه تخممرغی است، یعنی هر تخممرغ را در شانهی خودش قرار میدادیم، این در حالی است که ما باید یک نیمروی بزرگ درست کنیم، یعنی تخممرغها باید با هم قاطی شوند. ما در سالهای گذشته میگفتیم که مثلاً گالری الف مخصوص کارهای عکاسی است، ضعیف، خوب، متوسط، همه را در آنجا نمایش میدادیم و یک گروه از داوران هم این رشته را داوری میکرد. ما امسال آمدیم و این دیوارها را برداشتیم و این کار را به امید همافزایی ظرفیتهای هنر انجام دادیم. تنگهای مختلفی را تصور کنید که در هر کدام یک ماهی انداختهایم، یکی میشود تنگ گرافیک و یکی عکاسی یا تصویرسازی و .... این ماهیها در آن تنگ محبوس بودند و نمیتوانستد همدیگر را ببینند و مدام به دیوارهی تنگ میخوردند، فکر میکردیم که این ماهیها میتوانند تا بیکران شنا کنند، در حالی که ما آنها را در یک تنگ محبوس کرده بودیم. ما امسال آمدیم و این ظرفها را برگرداندیم و ماهیها را رها کردیم.
تجربهای که شما میگویید پیشتر در بیینالهای بهنام تجسمی جهان انجام شده، چرا پیشتر این تجربه انجام نشد؟
سؤال خوبی است. پیشتر باید به این فکر میافتادیم، ولی اقتضای زمان مهم است. مثل زمانی که عکاسی پا به عرصه گذاشت و این باور در ذهن نقاشان پیدا شد که نقاشی مرده است، چون عکاسی میتواند در مدت زمانی کمتر با هزینهی کمتر و دقت بیشتر همه چیز را ثبت کند. همین ذهنیت در زمان شکل گرفتن سینما در ذهن عکاسان شکل گرفت، ولی هیچیک از این هنرها نمردند. امروزه هر رسانه امکاناتی دارد و باید از این توانمندی و ظرفیتها استفاده کرد. نباید مرز و حریمی برای هنرها تعریف کرد. برمیگردم به این عنوان درست جشنواره، "جشنوارهی بینالمللی هنرهای تجسمی فجر"، وجه بینالمللی ما البته همیشه فقیر بوده. ولی تأکید بر روی هنرهای تجسمی است، مثل ویدئو، حاضرآمادهها و ... حتی به باور من آن بخش از آثار که ما تحت عنوان هنرهای سنتی میشناسیم که نه وزارت ارشاد و نه سازمان میراث فرهنگی توجه کافی به آنها ندارند هم جزء هنرهای تجسمی محسوب میشوند. چرا ما آنها را قطعهقطعه میکنیم و هر تکه را به کناری میاندازیم؟ همهی اینها اعضای یک پیکره هستند و باید در کنار هم باشند، چه کسی گفته که این شاخههای هنری را باید از هم جدا کرد؟ اگر دوباره به تعاریف برگردیم و آنها را به شکلی متین و درست و به دور از شعار بازنگری کنیم، خیلی چیزها درست میشود. ما امسال در یک همنشینی این بحث را پیش گرفتیم که هنرمندان همهی رشتهها بیایند، چون همه باید در این جریان سیال هنری حضور داشته باشند. امسال مبنای اصالت بر رشته نیست، این در حالی است که ما همیشه اصالت را به رشته دادهایم، مثلاً گفتهایم که عکاسی اصالت دارد، ولی عکاسی یک ابزار است برای تجلی ایده و نظرگاه هنرمند یا چه کسی گفته که کاریکاتور باید همواره در دو بعد باشد؟ اگر حجم پیدا کند چه میشود؟ اینها براساس یک مجموعه از تعاریف سنتی ولی بیقاعده است که این مرزها را تعریف کند و اجازهی پیشرفت را از هنرهای تجسمی میگیرد. چه کسی باید این تعاریف را عوض کند؟ هنر کجا بر اساس تعاریف پیش رفته؟ جریان هنر نسبت به اتفاقات اطرافش یک جریان سیال است و دارای نگاه و تفسیر ویژهای از آن خود است. ما امسال در دبیرخانهی جشنواره با این سؤال مواجه شدیم که تم یا موضوع جشنواره چه باشد، ولی فکر کردیم که اگر تم تعیین کنیم، یعنی یا داریم کارها را سفارش میدهیم یا میخواهیم هنرمند موضوع را از طریق یک عینک ببیند، ما نمیخواهیم هنرمند عینک بر چشم بزند، در جشنوارهی فجر ما توانمندیهای ذهنی، هنری و تجربی جامعهی تجسمی را مطرح میکنیم، آنوقت آن ایدهها راه خود را در جامعه پیدا میکنند و جامعه میگوید که ایدهی یک هنرمند را پذیرفته یا نه. این جریان تعاملی است، بر مبنای صفر و یک نیست که کار را از سر بختآزمایی بفرستی که یا رد شود یا قبول. کار باید در یک رابطهی تعاملی شکل بگیرد، برود و بیاید، به همان شکل کیوریتوری که شما اشاره کردید تا در خلال ایدهپردازی، ساخت و اجرا تا چیدمان در روندی تعاملی شکل بگیرد. این کار مقطعی نیست، این کار باید در طول سال انجام بگیرد و امیدوارم به جایی برسد که در یک فضای تعاملی هنرمندان به این باور برسند که یک کاریکاتوریست میتواند کمککار یک مجسمهساز باشد و نه مداخلهگر. کار هنر یک کار تیمی است. ما باید در یک فضای تعاملی بنشینیم و راه حلهای بهتری پیدا کنیم. وقتی به خودمان لقب هنرمند میدهیم باید با ذهنیت و باور هنری کار و زندگی کنیم تا من عکاس بتوانم از ظرفیتهای نقاش یا خوشنویس هم استفاده کنم تا ظرفیت کار خودم را توسعه دهم. به نظرم این روند تغییر رویکرد نیست، بلکه یک جریان تکاملی است که البته پیشتر هم انجام داده بودیم. میدانید که ایران کشور نخستینها است، مدام نقطه میگذاریم و برمیگردیم سرخط. کسی نیست که نقطهی خاتمه قبلی را ادامه دهد. این نکته را هم باید به تأکید و حدت اعلام کنم که معنی این گفتهها به هیچوجه به معنی نادیده گرفتن یا تخطئهی هنرهای سنتی ایران نیست، که این هنرها به عنوان میراث فرهنگی ما ثبت شدهاند، رویکرد جدید اصلاً به معنی نفی این میراث نیست، بلکه آنها به مانند ریشهها و تنه هستند و این هنرهای جدید بهماننده شاخهها هستند، ریشه و تنه همواه حضور دارد و ثابت است و شاخهها در بیکران امکان رشد دارند. مهم این است که ما تا چه حد بتوانیم از آبشخور این تنه، شاخهها را تعذیه کنیم.
اشاره کردید که دبیرخانهی امسال جشنواره وظیفه کیوریتوری را هم بر عهده داشت، معمولاً بیینالهای خارجی کیوریتورهای خود را به طور رسمی اعلام میکنند. آیا شما یک کیوریتور اصلی داشتید یا اعضای دبیرخانه را به طور رسمی به عنوان کیوریتور اعلام کردید؟
وظیفهی اصلی را آقای جمشید حقیقتشناس بر عهده داشت. اعضای دبیرخانه که در مجموع نه نفر بودند به عنوان کیوریتورهای بخشهای مختلف حضور داشتند، مثلاً خانم پریسا خضابی، وظیفهی کیوریتوری بخش مجسمه یا آقای بهمن عبدی وظیفهی کیوریتوری بخش کاریکاتور را عهدهدار بودند و .... یعنی هر کدام از این بخشها متخصص خود را داشت تا بتوانند این ترجمان بینارشتهای را انجام دهند و اشتباهی رخ ندهد و هیچ اثری نادیده گرفته نشود. اما کیوریتوری جزء نگاه تشریفاتی جشنواره نیست، دبیرخانه باید در طول سال جامعه را رصد کند که در چه اتفاقی در کجا میافتد و از هنرمندان دعوت کند، این اتفاق محدود به ایام جشنواره نمیشود. امسال یک شکل اولیه از این شیوه اجرا شد و امیدواریم که در طول سالهای آینده این شیوه به تکامل برسد.
به چند موضوع اشاره کردید از جمله بخش بینالمللی جشنواره که در موضوع توسعه کلیت جشنواره هم از اهمیت برخوردار است. به نظر نمیرسد که هیچیک از جشنوارههای ما به واسطهی ملاحظات فرهنگی بتوانند در حوزهی بینالمللی موفقیت چندانی کسب کنند، چنانچه در سال گذشته هم برگزاری جشنواره فیلم فجر هم به شیوهی جدید و کاملاً تفکیک شده انجام شد. به این ترتیب به نظر میرسد که مسائل مربوط به ملاحظات و اختلافات فرهنگی مانع از موفقیت بینالمللی جشنواره شود و جشنواره را در قالب همین شکل منطقهای نگه دارد، چقدر امکان بینالمللی شدن و توسعه جشنواره تجسمی فجر در آینده وجود دارد؟
من فکر میکنم که در هنرهای تجسمی ظرفیت فوقالعاده زیادی وجود دارد، یک سری موانع اجرایی هست، مثلاً آوردن یک نقاشی یا مجسمه به ایران خیلی سخت است، به خاطر مسائلی مثل حمل و نقل و بیمه و مشکلاتی از این دست. با اینوجود ما امسال از ۴۰ کشور تقاضای حضور داشتیم.
شنیدیم که شما برای دبیری جشنواره حکم پنج ساله گرفتهاید.
نه، حکم پنج ساله صرفاً شفاهی بود، چون مدت خود دولت هم ۴ ساله است، طبیعتاً نمیتواند حکم ۵ ساله بدهد، خود این یک نمونه از مشکلات است، ولی حکم من باید سالیانه تمدید شود، سال قبل و امسال را من حضور داشتم.
چشماندازتان برای سالهای آینده حضورتان چیست؟
اول اینکه معلوم نیست من ۴ سال در این سمت حضور داشته باشم، چون ممکن است که دوستان سال آینده به این جمعبندی برسند که من نباشم. ما میخواهیم برنامههای کنونی را به جایی برسانیم. شورای عالی انقلاب فرهنگی و دولت و مجموعهی مدیریت فرهنگی باید به این جمعبندی برسند که ما در کشور مسائل فرهنگی مختلفی داریم که سالها محل بحث بوده و باید از جنبهی اجرایی به نتیجهی مطلوب برسد.
هنرهای تجسمی در طول سالهای گذشته از جهت خصوصیسازی از دیگر رشتههای هنری جلو افتاد، چون نظام پخش در رشتههای مثل سینما یا تئاتر کاملاً در اختیار دولت است ، ولی در حوزهی تجسمی امکانات نمایش و عرضهی آثار در اختیار نگارخانههای خصوصی قرار گرفته و تا حد زیادی مستقل از دولت هستند. در این ساختار که تولید و عرضه که حضور دولت به حداقل رسیده چقدر جشنوارهی تجسمی فجر میتواند به وظایفی که گفته شد عمل کند؟
من فکر میکنم اگر تاریخ تجربههای جهانی را یک بار مرور کنیم به جوابهای زیادی میرسیم. وقتی به خاستگاههای بیینال ونیز که الان جایگاه مهمی در جهان هنر دارد، برگردیم میبینیم که تقریباً جریانی شبیه به جشنوارهی تجسمی ما بوده، بیش از ۱۰۰ سال دارد از برگزاری آن میگذرد و به جز دو جنگ جهانی اول و دوم به طور پیوسته برگزار شده و این تداوم باعث شد که یک رخداد کاملاً دولتی به یک رخداد بزرگ فرهنگی تبدیل شود؛ این مدل خیلی خوبی است، ما میتوانیم از این قبیل مدلها استفاده کنیم. به نظرم لااقل الان این خواست در مدیریت فرهنگی کشور به زبان گفته میشود. وقتی که این گفتهها تبدیل به برنامه و ساختار بشود و اگر جامعهی هنری ما کمی پختهتر عمل کند و کمک کند به همهی این موفقیتها خواهیم رسید، ولی مشکل این است که ما هنوز فردی عمل میکنیم، نه تیمی.
ولی لازمه پیشرفت حرکت به آن سمت است؟
بله، ناچاریم. اگر نرسیم فعالیتهایمان حرکات پراکندهای خواهد بود که هیچگاه به یک پیکره تبدیل نمیشود.
حافظ روحانی