سرویس تئاتر هنرآنلاین: در اعماق داستان آدم‌هایی است که زندگی هرگز روی خوش به آنها نشان نداده است. به لحاظ مالی به شدت در تنگنا هستند و به لحاظ عاطفی نیز پشتوانه‌ای ندارند. "در اعماق" نمایشنامه‌ای است با تعداد زیاد شخصیت که داستان همه این آدم‌ها را روایت می‌کند؛ درواقع این این نمایشنامه نه یک خط داستانی مشخصی را دنبال می‌کند و نه شخصیتی محوری دارد. "در اعماق" یک درام کمونیستی است. معمولا هنگامی که در ساختار اجتماعی، هنجارها و آداب و رسوم اجتماعی تغییراتی پدید می‌آید درام نویسان به تکنیک‌های درام‌نویسی نوینی روی می‌آورند. درام کمونیستی هم یکی از همین گرایش‌ها محسوب می‌شود.

در این نمایشنامه آدم‌ها هر چند خرد و خلاصه شرحی می‌دهند از سیه روزی شان. همسر کلید ساز که به شدت بیمار است و از ابتدای نمایش هم در گوشه ای خوابیده و سرفه می‌کند، در پرده دوم بعد از اینکه از آرزوهایش می‌گوید و باوجود تمام مشکلات جسمانی که دارد که از تمایل به زندگی بیشتر حرف می‌زند، سرانجام می‌میرد. کلید ساز، که تمام افتخارش "کار کردن" است، هم پس از مرگ زنش - ولی نه به واسطه آن - دچار دگرگونی فکری می‌شود. دختر جوانی که در شروع نمایش در حال خواندن کتاب "عشق مرگبار" است؛ همواره در خیال عشقی رویایی است اما هرگز نمی تواند به آن دست یابد. او به تعبیر خودش از همه جا و همه کس رانده شده است و هیچ مفر و پناهگاهی برای خودش متصور نیست از همین روست که مدام در خیالش زندگی شیرینی را برای خود تصویر می‌کند. البته دیگران او را به این واسطه متهم به دروغگویی می‌کنند و حتی او را مورد تمسخر قرار می‌دهند. صاحب خانه مثل نمونه های کلیشه ای که معمولا در این داستان‌ها وجود دارد آدم پلیدی است که تنها به فکر جمع کردن پول است. همسرش نیز زنی است بیرحم و هوسباز که با دزد جوانی که یکی از مستاجرانشان است، پنهانی رابطه دارد. اما دزد جوان از این رابطه خسته است، او به اظهار خودش فریب این زن را خورده است و هرگز عاشق او نبوده است. او درواقع خواهر این زن را دوست می‌دارد اما خواهر زن صاحبخانه توجهی به او ندارد زیرا فکر می‌کند که دزد درواقع همدست خواهرش است و آنها قصد دارند با از میان برداشتن او و صاحبخانه راه را برای خود هموار کنند. در انتها هم پس از اینکه باچاقوی صاحبخانه به شدت مجروح می‌شود راهی بیمارستان می‌شود، اما از آنجا می‌گریزد و سرنوشت نامعلومی پیدا می‌کند. هنرپیشه هم یکی دیگر از مستاجران این خانه بزرگ است. او هم هرگز توفیقی در زندگی و کارش به دست نیاورده است و همواره در رویای رسیدن به جایگاهی باشکوه به سر می‌برد. در پایان نمایشنامه او که از زندگی به شدت خسته و بیزار است خودش را به دار می‌آویزد. البته به جز اینها چند شخصیت دیگر هم در نمایشنامه هستند که زندگی شان بسیار مختصرتر و جزئی تر بررسی می‌شود اما وجه اشتراک تمام آنها بی‌خانمانی، تهیدستی و بیچارگی شان است. در این میان تنها شخصیتی که کمی متفاوت از بقیه است پیرمرد غریبه ای است که مدتی به زندگی این آدم‌ها وارد می‌شود. پیرمرد که هرگز معلوم نمی شود واقعا از کجا آمده، برای این آدم‌ها مثل یک مسکن عمل می‌کند. تأثیری مقطعی و زودگذر در زندگی آنها می‌گذارد. او با حرفهایش، مهربانی هایش و کمک هایش برای لحظاتی هم که شده رنگ دیگری به زندگی این آدم‌ها می‌بخشد. اما در نهایت خود او هم متواری می‌شود و با رفتنش گویی اثر شیرین حرفهایش را نیز با خود می‌برد.

آلکسی ماکسیموویچ پشکوف داستان نویس و نمایشنامه نویس روسی که بیشتر با نام ماکسیم گورکی شناخته شده است از بنیانگذاران رئالیسم سوسیالیستی است. رئالیسم سوسیالیستی تجربه ای است که در روسیه قرن بیستم به وقوع پیوست، با همه شرایط و ویژگی های خاص خودش؛ اما در سنت چپ ادبیات همواره مورد توجه بوده است. به بیان یوگن روله، نویسندگان، "کمونیسم را جدی گرفته اند، زیرا کمونیسم ایشان را جدی گرفته است." هرچند انقلاب اکتبر روسیه در نهایت بدل به تجربه ای شکست خورده در سنت چپ شد و نویسندگان و شاعران زیادی قربانی اراده حزب شدند اما این تجربه شکست خورده، به صریح ترین شکلی اهمیت و قدرت ادبیات یا تمثیل قلم به مثابه اسلحه را به نمایش گذاشت.

"در اعماق" نوشته ماکسیم گورکی گرچه در دوران خود یکی از نمایشنامه‌های تأثیرگذار محسوب می‌شده اما به واسطه نداشتن خط داستانی مشخص، فقدان شخصیت یا شخصیت های محوری و زمان طولانی آن برای تماشاگر امروزی می‌تواند ملال آور باشد. اما عبداللهی با به کاربردن ابزارهای گوناگونی سعی کرده تا آنجا که امکان داشته داستانش را جذاب بیان کند و تلخی گزنده سرنوشت این آدم‌ها را نه به سطح بلکه به لایه‌های زیرین اثر سوق دهد.

فضای واقع گرایانه‌ای که عبداللهی خلق کرده است به تمامی روح اثر را در خود دارد اما هرگز از یک اجرای نمایشی خارج نمی‌شود و به سمت و سوی افراط کاری در نشان دادن جزئیات زندگی برده نمی‌شود. میزانسن بازیگران تا آنجاکه ممکن است پویا و سرزنده است. البته این به معنی سرزنده شدن آدم‌ها در نمایش نیست. بلکه درواقع تکنیکی است که کارگردان برای جذاب بیان کردن داستانش به کار برده است. آنها هم از تمام نقاط صحنه استفاده می‌کنند و رفت و برگشت های زیادشان خاصیت پایدار نبودن زندگی شان را به خوبی نشان می‌دهد.

استفاده از قوطی‌های حلبی را برای ساختن محل زندگی فقیرانه این آدم‌ها گرچه ایده‌ی نویی نیست اما در هماهنگی کامل با اتمسفر نمایش به سر می‌برد. با توجه به صیقلی بودن سطح این حلبی‌ها انعکاس تصویر آدم‌ها در آن همواره به شکلی اعوجاج یافته است و این نیز روایتگر روزگار این آدم هاست. از طرفی استفاده از رنگ مسی برای این سطوح هم برای نشان دادن فضای تاریک و یأس‌آور نمایش، هوشمندانه است.

"در اعماق" داستان آدم‌هایی است که در ظاهرا شرایط به آنها اجازه نمی‌دهد که به آینده امید داشته باشند. داستان آدم‌هایی است که هرچند درحال خرد شدن زیر فشار زندگی هستند اما به جز ناله و فغان کار دیگری نمی‌کنند. به جز روی آوردن به باده گساری و خیالپردازی و چیزهایی از این دست که تنها برایشان فراموشی زودگذر می‌آورد، دست به هیچ اقدام مفیدی نمی زنند. انگار دغدغه کارگردان هم تجسم همین نکته است که "آیا بداقبالی و سیه روزی جبر روزگار است یا حاصل انفعال و بی‌ارادگی آدمها".

انتهای پیام/

مهتاب صفدری