سرویس تئاتر هنرآنلاین: " "مسافر راه شیری" داستان موشی است سیاه و چاق که هیچ یک از مردم شهر از گزند آزارهای او در امان نیستند. پدر و مادرش که پس از سالها صاحب بچه موشی شده اند، تصمیم می گیرند که او را با کاروانی از اهالی شهر به سفر بفرستند. بچه موش که به "قلمبه" معروف است در میانه راه در چاه خشکی می افتد و همانجاست که تصمیم می گیرد در صورت نجات دست از کارهای زشت سابقش بردارد و موش سر به راهی شود.

"مسافر راه شیری" نمایشی است به نویسندگی و کارگردانی رضا جوشعار که در روز هشتم جشنواره سی و سوم تئاتر در تالار هنر به نمایش درآمد. همان گونه که آشکار است ایده اولیه داستان ایده ای است که پیش از این بارها تکرار شده و در مورد حیوانات مختلف و حتی آدم ها و با سبک و سیاق های متفاوت نوشته و اجرا شده است. البته این به خودی خود اشکالی ایجاد نمی‌کند. زیرا اصل بر این است که هیچ پیرنگ جدیدی وجود ندارد و نویسندگان پیرنگ های خود را از چرخش تعداد نسبتا اندکی از وضعیت های اصلی به دست می آورند و به درونمایه شکل جدید می بخشند. درواقع این زاویه نگاه جدید به این مضامین است که سبب می شود این داستان های بعضا تکراری نو به نظر آیند.

تنها ابزاری که جوشعار در نوشتن نمایشنامه برای ایجاد جذابیت به کاربرده زبان آهنگین است. به جز چند جمله کوتاه، تمام قسمت‌های نمایش به نظم نوشته شده است. زبان آهنگین البته برای خردسالان و کودکان معمولا جالب است اما این شرط کافی برای ایجاد جذابیت در نمایش نیست.

در نمایشنامه حتی به ندرت از دیالوگ استفاده شده است. بازیگران درواقع آنچه را که اتفاق می افتد روایت می کنند آن هم به صورت دسته جمعی. درواقع آنها درست مثل یک گروه سرود هستند که گاهی اوقات حرکاتی هم به خواندن اشعارشان افزوده شده است. البته اجرای "نمایش" امری است به کلی متمایز از یک "روایت محض". واضح است که تئاتر حتی اگر جنبه ای روایی نداشته باشد باز هم مسلما داستانی را حکایت می کند، به جز در موارد خاص و سبک های مدرن و غیرداستانگو که حکایتی در کار نیست. اما در نظر داشتن این نکته بسیار ضروری است که " تئاتر داستانش را حکایت نمی کند بلکه آن را نشان می دهد". به کلام دیگر و به تعبیر پرونر تئاتر "خیالی فعال" است. پس درواقع حکایت در تئاتر معنایی متفاوت از داستاگویی صرف پیدا می کند و همین است که ارسطو، حکایت را در تئاتر "کنار هم چیدن اعمال انجام شده" می داند. اما در "مسافر راه شیری" تماشاگر شاهد هیچ عملی از سوی بازیگران نیست. البته بازیگران ساکن و بیحرکت نیستند. آنها جلو و عقب می روند، می نشینند و راه می روند، دستانشان را تکان می دهند و حتی با ابزارهای گوناگونی تولید صدا- نه موسیقی- می کنند، اما "عملی نمایشی" انجام نمی دهند و نمی توان منظور خاصی را به مجموعه حرکات آنها نسبت داد. کارگردان صرفا برای آنکه آنچه بازیگرانش انجام می دهند، فراتر از اجرای یک گروه سرود به نظر بیاید آنها را مجبور به انجام اعمالی کرده است که حتی این اعمال هم نمی توانند "مسافر راه شیری" را به نمایش تبدیل کنند. زیرا هر نمایشی پس از هر چیز به یک متن نمایشی نیاز دارد. متن نمایشی در وهله نخست باید از خلال کنش به نمایش درآمده داستانش را حکایت کند و با استفاده از دیالوگ امکان درک و پیشرفت موقعیتش را فراهم کند.

بازیگران نیز کمکی به خلق موقعیت های دراماتیک نمی کنند زیرا اصولا فرصتی برای این خلق در اختیارشان قرار نمی گیرد. حتی در صحنه ای مانند صحنه گفتگوی میان زاغ چلاق و چاه که یکی از معدود صحنه های نمایش است که در آن بین شخصیت ها دیالوگ برقرار می شود، نیز هیچ موفقیتی در خلق یک کنش دراماتیک حاصل نمی شود . شوخی های این صحنه نه تنها تماشاگر را به خنده نمی اندازد بلکه سبب اطناب در گفتار می شود و این صحنه را تماما به صحنه ای زاید و غیرکاربردی تبدیل می کند.

لباس های بازیگران هم درست مثل متن و کارگردانی فاقد جذابیت است. به نظر می رسد که این لباس ها نه برای یک نمایش بلکه برای برنامه های تلویزیونی تکراری و کلیشه ای مختص کودکان طراحی شده است که تنها ویژگی مدنظر طراح آن استفاده بیش از اندازه از رنگ بوده است.

استفاده از موسیقی زنده به ویژه در نمایش هایی که مخاطب اصلی آن کودکان هستند می تواند جالب توجه باشد اما این تنها به شرطی است که بقیه عناصر کار با تفکری از پیش تعیین شده و در یک ساختمان نظام مند در کنار هم قرار گرفته باشند. برای نور هم هیچ طراحی خاصی صورت نگرفته است. نور به جز در صحنه شب، در بقیه صحنه ها تنها منبعی است برای روشنایی و دیده شدن بازیگران. ابزار بازی- که عمدتا منابع ایجاد صوت هستند- وضعیت بهتری نسبت به سایر ابزار نمایش ندارند. اصولا کوبیدن قاشق و چنگال به هم نه تنها عامل ایجاد صوتی گوش نواز نیست بلکه استفاده مکرر از آن - آنگونه که در مسافر راه شیری به کار رفته- می تواند سبب انزجار تماشاگر شود.

روی هم رفته نمایشنامه "مسافر راه شیری" نه کارکردی نمایشی دارد و نه توانایی خلق کنش نمایشی را داراست. واضح است که وقتی نخستین پیش نیاز ساخت یک نمایش وجود نداشته باشد، نهایتا محصولی نیز ساخته نمی شود. مسافر راه شیری در هیچ یک از ارکان ساخت نمایش حتی به حداقل های مورد نیاز هم دست نیافته است و اصولا حضورش در یک جشنواره بین المللی تعجب برانگیز است.

انتهای پیام/

مهتاب صفدری