سرویس تئاتر هنرآنلاین: مهاجرت؛ موضوعی است که بارها در کشورمان دربارهاش سخنها بوده، چون ما یکی از مهاجرپذیرترین و یکی از پر مهاجرترین کشورها در دنیا هستیم. رقمی در حدود 5 میلیون مهاجر ایرانی و 5 مهاجر خارجی در ایران حساسیت این موضوع را برایمان آشکار میکند. علی حاتمینژاد هم دربارۀ یکی از نمونههای تجربه شدۀ پیرامونشیاش دارد نمایشی را در صحنه ارائه میکند.
نمایش ساختاری روایی دارد. نگار زوایه دید اول شخص است برای گزارش وضعیتی که از هواپیمای مشهد- استامبول آغاز و در مسیر بازگشت استامبول- مشهد به پایان میانجامد. نمایشی برگرفته از واقعیتهای قابل لمس که بارها به گونههای مختلف هر یک از ما دربارهاش دیده و شنیدهایم. نگار و فرزاد زوجی هستند که به آیندۀ بهتر و خوشبختی و رفاه بیشتر پا به استامبول میگذارند که از مرز ترکیه بتوانند پا به اروپا بگذارند. به آنها، یک ایرانی که وکیل است پناه میدهد. البته به ازایش پول کلان دلالی و واسطهگری دریافت خواهد کرد. آن مرد حال خوشی ندارد و دائم الخمر است و همین دلیل بدآمدن نگار از میلاد (وکیل) خواهد بود. بالاخره این سوءتفاهم باعث دعوا و مرافعه میشود البته دلیلش هم شرکت کردن نگار در یکی از این مسابقات موسیقی پاپ است که برخلاف میلش پا به آنجا میگذارد. میلاد که مسبب این اقدام است از چشم نگار میافتد چون این دختر در زمان مسابقه فقط دو تار خراسانی نواخته و اصلا نخوانده و از مسابقه بیرون آمده است.
نگار در ابتدا به خانۀ آذر که در طبقۀ بالای میلاد زندگی میکند، میرود. این دختر پزشکی میخواند و فردی است که در سایت گردشگردان با فرزاد آشنا شده و عامل آشنایی آنها با میلاد برای حضور در استامبول بوده است. یکسال آشنایی آذر و فرزاد باعث سوءظن نگار میشود و فرزاد را وامی دارد به یک هتل ارزان قیمت بروند. در آنجا متوجه حاملگی ناخواستهاش میشوند. این سرآغاز بیماری روحی و روانی نگار است. او میپندارد که هیولایی در درونش دارد رشد میکند که صورتش شباهت به فرزاد دارد. سرآخر هم بر خلاف میل همسرش، نگار با همکاری آذر این بچه را سقط میکند. همین هم عاملی برای هیاهوها و قهرهای بعدی او و فرزاد است. نگار به مشهد برمیگردد که دیگر حوصله غربت را ندارد. فرزاد میماند بلکه بتواند راه خودش را برای خوشبختی بیابد.
این دو کرمانج (از اکراد شمال خراسان هستند که پیشینۀ 500 ساله برای مهاجرت از اقلیم کردستان به خراسان دارند) هستند و هر دو نوازندۀ موسیقی مقامی کرمانجی. دلشان میخواهد در خارج از ایران با همین نوازندگی بتوانند موسیقیشان را مطرح کنند. فرزاد استاد نگار در نوازندگی دو تار است. او بر خلاف میل پدرش با فرزاد ازدواج کرده و حالا هم با کلی آرزو و امید به استامبول آمدهاند. نمایش تکیهاش بر واقعیتهاست اما جاهایی به سراغ دلالتهای زیباتری برای پردازش نمایش میرود و گاهی هم دلالتهایش چندان منطقی نمینماید. اصل ماجرا همچنان سوژهای قابل پرداخت است و زمانی سوژه زیباتر میشود که مسالۀ زبان کرمانجی و موسیقی و فرهنگاش مطرح میشود. اینکه بشود با فرهنگی به دیگر نقاط رفت و همچنان بشود تاثیرگذار بود، ایده را به جاهای باریکتری سمت و سو میدهد. این رویکرد بینافرهنگی نگاه مخاطب را معطوف به اندیشۀ قابل مرور خواهد کرد. اما هیولای درون نگار که بچۀ بیگناهی است چندان منطقی به نظر نمیرسد. آن هم از سوی زنی لطیف و هنرمند همچون نگار چنین چیزی به راحتی پذیرفتنی نیست. اگر هم قرار بود که همین عامل جدایی این زوج باشد باید با تاکیدهای بیشتر بازنمایی میشد. متاسفانه الان فقط اشارههایی به این جریان میشود و دقیقا معلوم نیست که نگار مقصر است یا فرزاد یا هر دو. اگر هم باید این بچه تبدیل به هیولا بشود چراییاش فعلا مشخص نیست. بله، قرار است که که ما با نماد و استعاره ای مواجه باشیم اما هر چیزی بدون دلایل ذهنی و منطقی نمیتواند تبدیل به نماد شود. کرگدنهای اوژن یونسکو و سوسک کافکا در رمان کوتاه مسخ و نمونههایی از این دست حتما در بستری قرص و محکم نشانهپردازی شدهاند که در نهایت بشود به باوری شدید برای مخاطبانش تبدیل شود. در اینجا هم هیولا بودن نیاز است که بازپرداختی دگرگونه و محکمتر داشته باشد. در عین حال بستر کلی اثر هم اشاره و تاکید بر واقعیت است و ناگهانی بودن یک تصویر استعاری در دل چنین وضعیتی به آسانی قابل باور نخواهد نشد مگر آنکه از ابتدا فضاسازی و کاراکترسازی به چنین مسیری رهنمون میشد. با این تعاریف میتوان در این مدخلها با قلم و بیان علی حاتمینژاد کنار نیامد. اما با موسیقی و فرهنگ کرمانجیاش که کمتر در شکلهای هنری و ادبی به آن توجه شده، قدمی زیبا و پذیرفتنی است.
در ساختار اجرا نیز پردهها و تابلوها بسیار است و بهتر بود با همین موسیقی کرمانجی که در آن قطعات بسیاری برای شنیدن است، چنین فاصلههایی پر میشد. دستکم این انگیزهای بود برای آشنایی بیشتر با فضای کلی اثر نمایشی. در ضمن تصاویر انتهای صحنه هم در القای فضاهای مختلف حضور به جایی دارد و این هم بیانگر ایجاد فرصتهای بهتر از تکنولوژی روز است اما این هم دلیل نمیشود که بدون خلاقیت از این امکانات بهرهوری شود. برای مثال حضور پرندگان و شب در هتل و پی بردن به داشتن بچه لحظههای زیباتر این نوع تصویرسازی است. بازیگران نقشهای نگار، آذر و میلاد هماهنگتر و هم جنستر بودند در ارائه کلی مسیر و بازیگر نقش فرزاد با این بازیگران کمی غریبهتر مینمود. این هم از مشکلات کار نکردنهای گروهی است چون هر گروهی در درازمدت به نتایج قابل اعتنا میرسد. در واقع هنوز نیاز به اصلاح بازی او برای هماهنگی و ضرباهنگ بهتر در کلیت اثر خواهد بود. البته این دیگر به حوصلۀ کارگردان برمیگردد!