سرویس تئاتر هنرآنلاین: نمایش "فقط به خاطر من" که بریدهای از نمایشنامۀ "پری کوچک دریایی" است، شاید یکی از شخصینگرترین متنهای ایرانی باشد. شاید همین نکتهای است که کار را دستکم در نگاه اول ارزشمند میکند. ما در ایران بیشتر درگیر خودسانسوری هستیم برای همین هم بیشتر دست به دامان تخیلات بیریشه میشویم. در حالی که نوشتن درباره خود در دامنۀ تخیلات خلاقه میتواند منجر به متون منحصر به فرد در سطح جهانی باشد. زندگی باید لمس و تجربه شده باشد و نویسندهای که از زیست خویش مینویسد بهتر از دیگران به دلدادگی مخاطبانش خواهد پرداخت.
چیستا یثربی همواره درنگ جادویی و افسونگر داشته و اغلب ما را به چالش و شگفتی در خواندن و دیدن متون نمایشیاش دعوت کرده است اما در اجرای "فقط به خاط من"، بهتر است بگوییم که نسبت به کارهای قبلیاش یک سروگردن پایینتر است. شاید برخی از این ماجرا به این گزیدۀ نامفهوم (از پری کوچک دریایی که خودش متنی برگزیده در چند جایزۀ نمایشنامهنویسی است) برگردد. شاید هم ساختار این بریده است که ما را به یک جمعبندی به قاعده از متن و اندیشه یثربی سوق نمیدهد. شاید هم ما کدهای مشترکی با این نویسندۀ بیچاره در "فقط به خاطر من" نداریم که دچار بحران هویت شده و شاید تنها دلیلش هم این باشد که مردسالاران ایرانی با این زن بینوا میانهای ندارند، درکش نمیکنند و حتی نمیخواهند گامی برایش بردارند. در حالی که او نویسنده، متفکر و روشنفکر است و از آن مهمتر یک مادر است که بچهای را به تنهایی و با چنگ و دندان بزرگ کرده به این امیدکه سرنوشتی چون خودش را پیدا نکند.
چیستا یثربی در درک رئالیسم جادویی و استفاده از تکنیکها و شیوههای تئاتر درمانی دست بلندی دارد اما در اینجا به تکرار رسیده است و نمیتواند لحظات چشمنوازی را پیش رویمان قرار دهد. باور بفرمایید کار ضرباهنگ درست ندارد و موسیقی کار در خدمت آن نیست و بازیگران هم در حیطهای معلوم سرگردانند و ناتوان از ارائه حس و حالی تکان دهندهاند. با این تعابیر چگونه میشود دقایقی پای کاری نشست که در آن تازگی نباشد. مگر چقدر میتوان یک روال عادی را تکرار کرد؟ البته اینها شاید تراوشات ذهنی من است که بسیاری از کارهای چیستا یثربی را از سال 74 و نزدیک به 20 سال دنبال کردهام. شاید دلم میخواهد که او در نگاهش تنوع ایجاد کند. شاید به دنبال بیان تکنیکی نوینی از او هستم. شاید دوست دارم چیستا یثربی به همان روزهای جسارت و انگیزههای قویتر کار کردن برگردد. میرزادۀ عشقی او یکی از این نمونههاست که هرگز به اجرای عمومی نرسید.
زنی نیمه شب با لباس خواب بیرون میرود که آشغالهایش را در آشغالدانی بگذارد. چرا زن نُه شب نمیرود؟ این دلیلی برای گم شدن زمان است. او هیچ کلیدی را با خود نمیبرد پس حواس پرت و شاید فراتر از این درد، دچار آلزایمر شده است. او دلش نمیخواهد دخترش را از خواب بیدار کند، پس چه دیگرخواه و دلنازک است که حاضر به بیخوابی تنها فرزندش نیست. حالا از رفتگر محل که یک جوان دانشجو است کمک میگیرد و بعد به چند نفر از آشنایان زنگ میزند که آنها هم نتیجه بخش نیست نوبت به پلیس و دیگران میرسد. او مردش را طلاق داده و یک عمر به تنهایی و زجر نشسته و بچهداری کرده است. سر آخر هم همه چیز ذهنی میشود و او دچار رویاها و کابوسهایی است که بسترسازش همین روال غیر عادی و تنهایی است.
در فقط به خاطر من، فضایی است تمثیلی و جادویی که در آن زن در چالش با خویشتن، به دنبال بیرون آمدن از گرفتاریهاست. هیچکس فریادرسش نخواهد بود مگر خودش که بخواهد و بتواند از این وابستگیها و اعلام نیازها پا بیرون بگذارد. در واقع گریز از خویشتن است که بسترساز رهاییاش خواهد بود.
به همین سادگی نمیشود از آثار چیستا دلزده شد اما گاهی دور افتادنش از صحنه، انگار او را از آن توانمندیهای سابق براینش دور کرده باشد. درست مثل کشتیگیری که بعد از دور شدن از تمرینها دیگر در چالش با رقیبان نمیتواند کما فیالسابق پیروز میدان باشد. هنرمند انگار پیوسته باید در چالش با خویشتن بتواند افکار و تخیلاتش را سروسامان دهد. کمتر پیش آمده که از اجرایی که نام و نشانی از یثربی داشته باشد رویگردان باشم. نمیدانم شاید هم ایراد بر من وارد است که به دشواری هر شب دو سه کار را باید ببینم و دربارهاش بنویسم. اما همۀ دوستانم از این متن و اجرا دلخوشی ندارند پس کم نیستیم که به دلایلی این نمایش را پس میزنیم. من از موضع و چشم انداز درشتتری حد انتظارم را اعلام میکنم و دوست دارم که چیستا همین روال شخصینویسی را پیگیر باشد اما باید بداند که هنوز دردهایش در این نمایش بیشتر از آنکه متکی بر واقعیتها باشد دچار تخیلات شده است و این هم نکتهای است که فقط اسم و رسمها را به تخیلات دوخته است وگرنه واقعیت باید خیلی تلختر از اینهایی باشد که در نمایشنامۀ "فقط به خاطر من" و به دست چیستا یثربی گردآوری شده است. بیشتر از این نمیتوانم و نمیخواهم بگویم که چیستا توانش را بارها اثبات کرده و شاید شتابزدگی جشنواره او را از بیخ و بن به پرهیز از نوآوری، جسارت و خلاقیت واداشته است. اما بازیگرانش خوش ذوق و حضوری پررنگ و درست دارند. بنابراین اشکالات به نگاه و تحلیل و نوشتار یثربی برمیگردد. شاید دیگر ما از این نبودن دسته کلید چندان دلخوشی نداریم. شاید خیلی پیش پا افتاده است. شاید حوصله مان سر می رود از تکرار یک نویسنده و کارگردان. شاید هم...