سرویس تئاتر هنرآنلاین: اگر این روزها آمار طلاق بالا رفته، شاید عمده‌ترین دلیلش سست شدن روابط و برهم ریختن بنیان خانواده بر اساس تعاریف سنتی است. آدم‌هایی که در نهایت به انزوا و تنهایی سوق پیدا می‌کنند. در حالی‌که انسان موجود اجتماعی است و در کنار دیگران و به ویژه استقرار خانواده معنا و مفهوم خودش را می‌یابد و تمام آمال و آرزوهایش را از همین راه می‌تواند برآورده سازد. "تقدیربازان" تن دادن به شرایط برهم ریخته‌ای است که افراد به ناچار پذیرایش هستند اما در واقع دوست ندارند رابطه و دوست داشتن‌شان سرانجامی چون جدایی و دل کندن از دیگری به همراه داشته باشد. اینان به ناچار دست تقدیر را در سرنوشت‌شان می‌پذیرند اما این خواست دلشان نبوده است.

هاله مشتاقی‌نیا و سیما تیرانداز در تجربۀ مشترک نویسندگی و کارگردانی اشتیاق خود را به مطرح شدن دغدغه‌های طبقۀ متوسط نشان داده‌اند. یعنی دوست دارند که از منظر اجتماعی و روان‌شناسی مشکلات موجود و حاکم بر روابط زنان و مردان طبقۀ متوسط را بررسی کنند. این هدف‌مندی گروه امتیازی است که می‌تواند خط سیر درستی به متون و اجراهایشان بدهند. بنابراین مشخص خواهد بود که این دو به چه افق روشنی نظر دوخته‌اند و با طرح چنین مسائلی به دنبال جذب مخاطب هستند.

مخاطبی که چنین دغدغه‌ها و نگرانی‌هایی را تجربه کرده و از نزدیک لمس کرده است. تئاتری چنین چفت و بست محکمی با مخاطب می‌گیرد و اگر هم تحولی باشد که چه بهتر چون مخاطب نیازمند پویایی است. او به تئاتر می‌آید که شاهد اتفاقی بنیادین به لحاظ روحی و روانی باشد وگرنه هیچ ضرورتی ندارد که زمان و سرمایۀ خودش را بخواهد دور بریزد.

هالۀ مشتاقی‌نیا هنگامی که در چهارچوب‌های ارسطویی می‌نویسد به نظر متونش بسیار قرص و محکم‌تر از متونی است که از حالت خطی بیرون می‌آید. یعنی "مرد مقابل" (ناتمام) نسبت به "تقدیربازان" متن قابل اعتنا تری است. این شیوه‌های مدرن‌نویسی هم مشتاقان خاص خود را دارد و بیرون رفتن از چهارچوب‌های کلاسیک تا حدود زیادی مانع از یک خلاقیت قاطعانه‌تر می‌شود. نیاز است که هر نویسنده‌ای به اقتضای توان و کشف درونی‌اش تن به قاعده‌های نوشتاری و دور زدن و پرهیز از آنها اقدام کند. این به معنای این نیست که هاله مشتاقی‌نیا فقط با مدل ارسطویی بنویسد بلکه به این معناست که بداند در آن جایگاه توانمندتر است اما این امکان هم هست که در نوشتار ذهنی نیز او بتواند در آینده نمونه‌های درخشانی را بیافریند اما دانسته است که "تقدیربازان" شوربختانه آن متن قوی و خلاقانه نیست. یک متن برهم ریختۀ ذهنی است که تلاش می‌کند در پیچیدگی روابط آدم‌ها که بسیار نزدیک و گره خورده در هم است، ندانستگی‌ها و سرگردانی‌ها و بلاتکلیفی‌ها را نمایان سازد. تا اینجا طرح و ایدۀ کلی است که نمایان می‌شود و ضرورت روانی و اجتماعی بیان شدنش هم مشخص است، زیرا افراد بسیار در همین تهران و دیگر کلان شهرهای ایران این روزهایشان همین است. حالا ایراد کار کجاست؟ چرا این متن درخشان نیست و چون آفتاب تابان همه را شامل روشنا نمی‌سازد؟ به هر تقدیر متنی است که نوشته شده و ایدۀ در خور تاملی دارد اما در پردازش متن با توجه به نبودن الگوی ساختاری منظم نمی‌تواند در کل بودن این آدم‌ها را منطبق با واقعیتی در هم گره خورده دانست. وضعیت واقعی است و مساله عینی و اجتماعی است و ما نمی‌توانیم با نگرش تمثیلی یا استعاریک این قضیه را تعمیم‌پذیر و متکثر فرض کنیم. در اینجا برجسته شدن نمونه‌هاست که زمینه‌ساز اتفاقی برجسته و درخشان خواهد بود. نه اینکه در پیچ و تاب روابط و ارائه بلایای منجر به تنهایی و انزوا بشود حکمی با دلیل و برهان را به تمام روابط برهم ریخته تعمیم داد. یعنی به جای این همه روابط در هم تنیده؛ ای کاش دو سه موردش را بازهم با همین رویکرد ذهنی و روانی اما با تکیه بر دلالت‌های مشخص‌تر و رویدادهای بایسته‌تر مورد واکاوی نمایشی قرار می‌دادیم. ما به ازای نمونه‌های بسیار تمرکز لازم را از جذب ماهیت ویرانی انسان به اقتضای دردهای درونی‌تر از دست خواهیم داد.

تکیه نویسنده برای مثال بر روابط ماهان با آوا و پس از آن قصیده بیشتر کارساز است تا اینکه بخواهیم در جوار آنان این همه برهم ریختگی را حالا به هر دلیلی گسترده‌ترش کنیم. چنانچه برای مثال روابط مهراز و آوا، فواد و ؟ و نام‌های دیگری که در ذهن هم نمی‌ماند، کمی فضا و روابط را مخدوش می‌کند و مانع از ایجاد مرکز ثقلی در درام می‌شود. ذهن هم نمی‌تواند سمت و سوی درستی بیابد بنابراین برآیندی شکل نمی‌گیرد که بسیار تامل برانگیز باشد. ایدۀ اصلی اما تامل برانگیز است اما پردازش آن در شلوغی و هیاهوی نمونه‌ها و ساختار پیچیده‌اش ما را به آن برآیند لازم نزدیک نمی‌کند.

سیما تیرانداز کارگردان نوجویی است که در هر نمایش راه و شیوۀ ‌ای را تجربه می‌کند. در نتیجه قابل پیش بینی نیست و همیشه هم در حال جابجایی و عوض کردن است. این هم دلیلی است که او را جست‌وجوگر بدانیم. اگر هم کامروایی در کارش مشهود است نتیجۀ تلاش بسیار اوست. او در "تقدیربازان" سعی کرده همۀ روابط را روی صحنه و با برداشتن‌ها دیوارها، درها و پنجره‌ها به شکل عریانی آشکار کند. این همان تفکر چیرۀ کارگردانی است که از متن به ساختار درست اجرایی می‌رسد. کشف همین نکات است که بارز شدن کارگردانی را با یادآوری نمونۀ عینی شده فریاد می‌زند. باید باور کنیم که کارگردانی همین نکات ریز و جزیی است که در خود نگاه کلان و کارسازی را به همراه دارد. بازیگران هنوز روی خطوط اجرا سوار نیستند. مسیرهای حرکت تاثیرگذار نیست و گره‌های درام و بزنگاه‌های روابط هنوز حس و حالت باید و شاید خود را نیافته است و شاید تک و توکی از این جمع به سر مقصد رسیده باشند اما هنوز کل افراد نیاز به هماهنگی دارند.

انتهای پیام/

رضا آشفته