سرویس مد و لباس هنرآنلاین: علی نعیمایی عالی 15 سال سابقه فعالیت در زمینه بافت پارچه‌های سنتی دارد و نشان درجه یک هنری در رشته زری بافی و مخمل بافی دریافت کرده است. او علاوه بر فعالیت در سازمان میراث فرهنگی به همراه روح اله دهقانی، همکار دیرینه خود موسسه‌ای را راه اندازی کرده است که به تولید پارچه‌های نفیس دست بافت می‌پردازد. نعیمایی در گفت و گو با هنرآنلاین به بیان توضیحاتی در مورد پارچه‌های ایرانی و فعالیت‌های خود پرداخت.

پارچه زربفت از چه زمان در ایران تولید شد؟

زربفت از قبل اسلام در ایران وجود داشته و پارچه‌های نقش‌دار ساسانی شهرت زیادی داشته است. این پارچه‌ها جنبه تجاری داشت و نقش مهمی در داد و ستدهای جاده ابریشم ایفا می‌کرد. زربفت‌های باقی مانده از آن دوره در موزه‌های مختلف نگهداری می‌شود. پس از آن چند قرن رکود در تولید پارچه زربفت وجود داشت تا اینکه در قرن 4 هجری دوباره پارچه بافی رشد می‌کند و بیشترین پارچه‌های دوره اسلامی از دوره آل بویه به دست آمده است.

پارچه های دیگری هم در آن دوره وجود داشت؟

منیر و طراز پارچه‌های معروفی هستند که در قرن 4 تا 6 رواج زیادی داشتند و به نوعی مهر حکومت محسوب می‌شدند، یعنی هر پادشاهی که منصوب می‌شد به نام او پارچه زربفت بافته می‌شد. اصولا پارچه زربفت جنبه پادشاهی داشته و نقش آن در زندگی عامه مردم به صورت حضور در ادبیات بود، مثلا در شعر حافظ اسم این پارچه‌ها به کار رفته و نام آنها در جریان ادبی دخیل بوده است.

در دوره بعد از اسلام چقدر به پارچه بافی اهمیت داده می‌شد؟

دوره صفوی اوج پارچه بافی بعد از اسلام است و آنقدر رونق این کار زیاد بود که هزینه سپاه ایران در جنگ با عثمانی از فروش پارچه‌ها تامین شد. آن زمان کارگاه 800 نفره شاهی در اصفهان فعال بود و مسئولیت آن را غیاث الدین نقش‌بند یزدی بر عهده داشت. همچنین یک کارگاه 1000 نفره در کاشان به تولید پارچه زربفت می‌پرداختند. در شهرهای اردبیل، ری، رشت، نیشابور و گرگان با حمایت شاهان صفوی زریبافی انجام می‌شده و در کل هر زمان که یک امپراطوری قدرت بیشتری داشته پارچه بافی هم رونق بیشتری داشت.

از دوره صفویه مخمل‌بافی هم به پارچه‌های ایرانی اضافه می‌شود. قبل از آن پارچه مخمل وجود نداشت و تنها مشابه آن پارچه کمخا بود که در دوره سلجوقی رواج داشت، اما بافت مخمل بسیار پیچیده‌تر است و چند نفر باید به طور همزمان روی آن کار کنند. در این دوره زریبافی ایران در حد اعلا بوده و دربار صفوی توجه زیادی به لباس داشت.

منسوخ شدن پارچه‌های ایرانی از چه زمانی آغاز شد؟

در دوره قاجار سلیقه‌ها عوض شد و با توجه به رواج فرنگی‌مآبی، زریبافی افول کرد. اما در این دوره ترمه‌بافی رایج شد که از نظر مواد مورد استفاده و تکنیک کار پایین‌تر از پارچه زرباف است. همچنین در این دوره مخمل نقش برجسته به دلیل بافت پیچیده آن از بین رفت و فقط بافت مخمل ساده ادامه پیدا کرد. پس از آن از سال 1309 دوباره پارچه زربفت توسط 3 نفر از اعضای خانواده طریقی در تهران احیا شد و تا سال 57 تعداد بافندگان آن به 80 نفر رسید. این افراد در کارگاه وزارت فرهنگ و هنر فعالیت کرده و لباس‌های سلطنتی تولید می‌کردند. بعد از انقلاب دوباره زریبافی افول کرد و الان فقط 4 نفر بافنده هستیم که در کارگاه میراث فرهنگی در زمینه زریبافی فعالیت می‌کنیم.

چه فعالیت‌هایی در زمینه پارچه انجام می‌دهید؟

علاوه بر فعالیت در کارگاه سازمان میراث فرهنگی، از یک سال قبل هم کارگاه خصوصی خود را تاسیس کردیم و به افتخار غیاث الدین که اسطوره زریبافی است و در دنیا شناخته شده است نام کارگاه را میراث غیاث گذاشتیم. در این کارگاه فعالیت‌های تحقیقاتی انجام می‌دهیم و توانستیم ترمه‌بافی را که 45 سال پیش در یزد از بین رفت احیا کنیم. همه ترمه‌هایی که در بازار دیده می‌شود ماشینی هستند ولی ما توانستیم ترمه بافی صفوی را با رعایت تمام اصول آن احیا کنیم. فعالیت این گروه در چند بخش تولید پارچه، آموزش و تولید دستگاه‌های بافت پارچه سنتی است.

پارچه منیر را هم بعد از 400 سال احیا کردیم. یکی دیگر از کارهای ما شبیه سازی پارچه‌های ارزشمندی است که در موزه‌های خارجی نگهداری می‌شوند. برای نمونه یک پارچه ارزشمند ایرانی را که در موزه متروپولیتن نگهداری می‌شود دوباره بافتیم و در سال 83 هم پارچه متعلق به قرن 5 دوره سلجوقی را که در موزه ویکتوریا و آلبرت نگهداری می‌شود با رعایت همه جزئیات بازسازی کردیم.

پارچه زربفت چه ویژگی‌هایی دارد؟

این پارچه از نخ طلا و ابریشم بافته می‌شود و نکته مهم در آن همان زر است، ولی ارزش آن فقط به خاطر نخ طلا نیست بلکه به دلیل پیچیدگی بافت پارچه است، چون نقش پارچه در آن بافته می‌شود و چاپ در آن وجود ندارد. همین موضوع باعث می‌شود به دستگاه‌های بزرگ 5-6 متری نیاز باشد که حتما باید در کارگاه بزرگ قرار بگیرند. حتی بافت یک قطعه کوچک هم با همین دستگاه بزرگ انجام می‌شود.

پیچیدگی این دستگاه و شیوه بافت دشوار آن نشان می‌دهد تمدن ساسانی آنقدر قوی بوده که توانسته کاری را انجام دهد که در کشورهای دیگر مشابه نداشته است. در آن دوره پارچه ایران به اندازه معماری و ادبیات اهمیت داشته اما بعد از قاجار ناگهان از بین رفت. این پارچه از نظر فنی گنجی است که نظیر ندارد و همه مستشرقین با احترام با آن برخورد می‌کنند.

چرا زریبافی در ایران منسوخ شد؟

دلیل منسوخ شدن آن قیمت بالای پارچه بود چون کمتر کسی توان خرید آن را داشت. علاوه بر آن بافت این پارچه بسیار زمان می‌برد و به صبر و تحمل زیادی احتیاج دارد، اما جوان امروزی تحمل این کار را ندارد. در حال حاضر حداکثر 15 زریباف در کاشان، اصفهان و تهران وجود دارند و ما که در این زمینه فعالیت می‌کنیم از بافت آن لذت می‌بریم و هدف ما خدمت به فرهنگ ایران است.

در حال حاضر چگونه این پارچه را تولید می‌کنید؟

ما آمادگی داریم پارچه‌های جدید را در قطعه‌هایی با ابعاد مختلف از 10 سانتیمتر تا چند متر تولید کنیم و با توجه به دست باف بودن آنها محدودیت ابعاد وجود ندارد، اما به همین دلیل تولید ما محدود است. همه مراحل کار از گلابتون، ابریشم و رنگرزی به شیوه کاملا سنتی انجام می‌شود و اصلا از کار ماشینی استفاده نمی‌کنیم.

نقش پارچه‌ها را بر چه اساس طراحی می‌کنید؟

نقش پایه این پارچه‌ها اسلیمی و خطایی است و علاوه بر آن از تشعیر، نقش ماهی و مفاهیمی مانند داستان لیلی و مجنون و... استفاده می‌کنیم. ما نسبت به نقوش قدیمی امانتداری و تعهد داریم و نقوش سنتی آنقدر زیاد است که اگر سال‌ها از آنها کپی کنیم تمام نمی‌شوند.

امکان استفاده از زربفت در لباس‌های امروزی وجود دارد؟

پارچه زربفت یک پارچه بصری است و ممکن است پوشش راحتی نباشد، یعنی مانند لباس‌های رسمی مجلسی است که نمی‌توان مدت زیادی آن را به تن کرد اما ارزش بصری دارد. طراحان لباس می‌توانند با یک قطعه یک میلیون تومانی یک لباس فاخر چند میلیونی تولید کنند که تا سالها برای افراد باقی می‌ماند. ولی طراح باید دید نافذ داشته باشد و بتواند از وجه بصری و مادی این پارچه به خوبی استفاده کند.

افراد ثروتمندی در کشور ما هستند که پول زیادی خرج می‌کنند ولی از فرهنگ غنی ما آگاه نیستند و نمی‌دانند چه پشتوانه‌ای داریم. به همین دلیل با وجود هزینه‌های کلانی که برای چیزهای مختلف می‌کنند، پارچه‌ای را که برای چند نسل باقی می‌ماند نمی‌خرند. بیشتر مشتریان پارچه زربفت کسانی هستند که با این کار آشنا شده و بافت آن را دیده اند و عظمت و لوکس بودن آن را متوجه شده‌اند. کسی که مراحل کار را می‌بیند با افتخار آن را خریداری می‌کند.

انتهای پیام/

مریم درویش