سرویس مد و لباس هنرآنلاین: شراره عبدالحسین زاده جامعهشناس سیاسی و مدرس دانشگاه است که تحقیقات و فعالیت خود را روی سبک زندگی، مد و تغییر و تحولات اجتماعی آن متمرکز کرده است. او معتقد است که مد یک پدیده اجتماعی است که باید برای آن زمینه مناسب را ایجاد کرد. عبدالحسین زاده اعتقاد دارد که مدگرایی یکی از عواملی است که فرد به واسطه آن به تمایز هویتی دست می یابد لذا باید به این بخش توجه کرد و حس تنوع طلبی افراد را به درستی پاسخ داد. آنچه می خوانید گفت و گوی هنرآنلاین با این جامعه شناس است.
مد مقوله ای است که عوامل مختلفی در آن دخیل هستند. به نظر شما چه جریان هایی مد را در یک جامعه شکل می دهد؟
مد یک پدیده اجتماعی شده در واقع در دنیای معاصر انسان ها به بدن های خود واقف شدند و بدن از کانون فردیت خارج شد. به عبارت دیگر بدن افراد از یک دوره ای وارد حوزه اجتماعی و نمادین شد و برای ایجاد هویت فردی مورد توجه قرار گرفت. در گذشته افراد در گروه ها و احزاب هویت می یافتند یعنی طبقه بندی اجتماعی بر اثر عامل اقتصادی و دوری و نزدیکی به عوامل تولید تعریف می شد اما امروز بر اساس تمایزهای سبک زندگی ، طبقه بندی می شوند و این بحثی است که جامعه شناسی پساساختارگرا به آن توجه ویژه ای شده است.علاقه به مد و لباس تا چندی پیش پدیده ای صرفا زنانه آنهم در شهر های بزرگ تلقی می شد اکنون این پدیده از مرز های جنسیتی عبور کرده است. مد را نباید تنها به لباسی که شخص می پوشد تفسیر کرد، بلکه مد یکی از حاضر و آماده ترین ابزار هایی است که افراد به کمک آن می توانند پیام های بصری گویایی درباره هویت خودشان صادر کنند. ، مد از این جهت اهمیت دارد که ما در مکان هایی مثل شهرهای بزرگ که با انبوه جمعیت غریبه ها مواجهیم و فقط و فقط لحظه های بسیار کوتاهی در اختیار داریم تا بر دیگران تاثیر بگذاریم. در شهر های امروزی مد یکی از داشته های اصلی افراد است که با استفاده از آن می توانند خود را به هم نشان بدهند؛ بفمانند.اکنون بدن ها در حوزه سیاسی نیز عاملی شدند که در دست ایدئولوژی ها برای کنترل کردن افراد قرار گرفتند. و اکنون نیز گفتمان ها هر کدام بدن را بر نحوی باز تعریف می کند. مثلا نوع لباس پوشیدن جوانان آمریکایی و تتوها ابتدا نوعی مخالفت بود با سیاست های آن جامعه و نوعی حرکت نمادین اعتراضی محسوب می شد. و یا حتی پوشش ناهنجار جوانان ایران می تواند نوعی اعتراض و نمونه این هنجار شکنی به گفتمان غالب کشور تلقی شود.
آیا صنعت در این میان تاثیری نداشت؟
باید در نظر داشت که مد ها الگوهای فرهنگی هستند که توسط بخشی از جامعه پذیرفته می شوند و یک دوره کوتاهی هم دارند یعنی خاصه مد است که با مرور زمان فراموش می شود . حال اینکه چگونه مورد پذیرش قرار می گیرند و یک باره مورد استقبال و اقبال جمعیت کثیری واقع می شوند صنعت و تبلیغات در این میان بسیار موثر خواهندبود. نظام سرمایه گذاری از طریق تبلیغات خود را بازتولید می کند تا افراد هر لحظه خود را با خرید به روز کنند و با این سیر لحظه به لحظه همراه شوند و خرید و کالا عوامل هویت ساز تعریف می شوند. صنعت معیار زیبا بودن ، به روز بودن، مورد پذیرش بودن و در نهایت متفاوت بودن انسان ها و حتی حال خوب داشتن را تعیین می کند. ترفند نظام سرمایه داری و مصرف گرایی است که محصولات در این دوره به گونه ای ساخته می شود که بتوان به سرعت آنان را تغییر داد یعنی دوام و قابلیت استفاده مداوم را ندارند. الان همه چیز در کنار مد و مصرف گرایی است و حتی پزشکی. قبلا انسان ها معتقد بودند که زنان چاق تر سالم تر هستند و این یک امتیاز محسوب می شد به دلیل کار و زایش. اما امروزه شکل فیتنس و لاغری معیار سلامتی تعریف می شود. مد ناهنجاری نیست و همان وجه تمایزی است که افراد سعی دارند از طریق آن از سبک عام جدا شوند. در شهرهای بزرگ امروزی، شخص مصرف می کند تا هویتی را که دوست دارد برای خود بسازد.یعنی تمایل افراد به مُد حاصل یک کشاکش بین فرد و جامعه است. هر مدی هم ابتدا به دست طبقات بالای جامعه می رسد حالا در اینجاست که همه با هر ترفندی که شده سعی می کنند خود را شبیه طبقات بالا کنند و حال اجناس درجه چند و تقلبی کل دنیا را فرا می گیرد . مدهای تقلبی در کشورهای توسعه نیافته یک الگوی مصرف می شوند. در واقع کالاهای لوکس و تجملات گرایی و کالایی شدن از این طریق وارد جامعه می شوند. دولت ها در رواج این در آن تاثیرگذار است.
رسانه های غالب در کشورهای توسعه یافته توانسته اند تاثیر خاصی روی سایر فرهنگ ها داشته باشند. با این تعریف آیا نوع پوشش امروز در کشور ما آسیب به شمار می رود؟
اگر به شیوه جهانی سازی و غربی شدن یعنی از بعد منفی به مساله نگاه کنیم، این بخش آسیب است. پسامدرنیته می گوید نباید بگذاریم خرده فرهنگ ها از هم بپاشد. این در حالی است با سیر تحولات جهانی شدن متاسفانه این خرده فرهنگ ها و عینیت های آنها در حال محو شدن است. امروزه رسانهها یکی از ابزارهای اصلی انتقال و گسترش ارزشهای فرهنگی و اجتماعی، و دارای نقش در شکلگیری و تغییر رفتار اجتماعی به خصوص در جوانان تلقی می شوند. رسانه های غالب جهانی هم چه با برنامه ریزی و چه بی هدف بلاخره فرهنگ های بومی رو در ابعاد مختلف دستخوش تغییر می کنند. کشور در حال گذار ما هم از این قاعده مستثنی نبوده . اکنون ما در ایران خیلی خوب می توانیم از طریق همین رسانه و ابزار های ارتباطی دیگر فرهنگ های متنوع، رسومات و پوشش های قومیتی کشورمان را معرفی کنیم . مدهای جهانی را ایرانیزه کنیم و المان های ایرانی در آن استفاده کنیم. نقش های فرش های زیبای ایرانی را یا حتی بته جقه را می توانیم برروی پوشاک کار کنیم تبدیل به یک مارک و برند کنیم زیرا دنیا به سمت قدیم و نوستالوژیک گام برمیدارد. تک تک مدل های قدیمی یک عنصری از آب و آتش و خاک را در خود دارد و انسان را در اجتماع و طبیعت نشان می دهد اما ما نتوانستیم المان ها را تعریف کنیم و نتوانستیم بخش فرش را درست تعریف کنیم به همین خاطر این جای خالی ایجاد شد.
آیا برای متمایل شدن مصرف کننده ایرانی به سمت محصول داخلی نیاز به تعریف هویت ملی نداریم؟
این مساله یک آسیب است زیرا مصرف کننده فکر می کند با این برند خارجی خودش را تعریف می کند و به واسطه استفاده از یک مارک و برند خاص خارجی هویت می یابد. مارک ابتدا در بازار تجارت و رقابت کمپانی ها معنا داشت اما اکنون وارد بافت جامعه شده و در انسان ها را هم وارد رقابت هویتی کرده . این مساله یک بحران روحی و خلا روانی است که چرا فرد با انتخاب برند مشخصی احساس رضایت می کند . این نشان تجاری چه چیزی به ان می دهد که جنس ایرانی حتی با کیفیت بهتر به آن نمی دهد. آسیب اصلی اینجاست که نتوانستیم تنوع طلبی فرد را راضی نگاه داریم. واقعیت این است که با روش های سلبی نمی توانیم ایجاب داشته باشیم. در ایران لباسهای خوب هم داریم.بعضی تولیدیها کار خوبی دارند اما برای اینکه عرضۀ خوبی داشته باشند از مارکهای خارجی استفاده می کنند.در عین حال برندهای معروفی هم هستند که لباس و کیفیتشان خیلی جالب نیست ولی فقط به صرف استفاده از برند استفاده می شوند. یعنی سیاست گذاری فرهنگی به جای تغییر این رویه خودش در حال بار گذاری همان سیاست غلط و ترویج آن است. تنها با اکتفا کردن به شعار که ایرانی جنس ایرانی بخر که نمی توان تحول ایجاد کرد. تولید، سیاست فرهنگی،تبلیغات ، رسانه، در کل چرایی گرایش به دیگری که در اینجا جنس خارجی و مارک و برند سایر کشورها معنی می شود و عدم اعتماد به جنس ایرانی و داخلی باید همه در نظر گرفته شود.
به نکته جالبی اشاره کردید بسیاری از جوانان ما فکر می کنند استفاده از یک لباس خارجی کلاس به حساب می آید در این شرایط چه باید کرد؟
جوامع در حال گذاری مانند ایران با این مشکل رو به رو هستند زیرا از یک سو سنت هایی هستند که نسل های قبلی به آن پایبند هستند و از سوی دیگر آینده ای است که درگیر لحظه به لحظه تغییر و رسانه و موج انفجار اطلاعات است. ما تعریف هویت را نباید با گذشته مقایسه کنیم زیرا دائما در حال تغییر است. مد یک مساله ای بود که قبلا هر ده سال تغییر می کرد اما الان دیگر این مساله در کمتر از یک سال شکل می گیرد و در شبکه های اجتماعی به شکل های مختلف تغییر می کند. در این شرایط اگر تغییر هویت را با گذشته بسنجیم مساله بحران است اما اگر تغییر اجتماعی با استفاده از آنچه که امروز داریم باشد نه اینگونه نیست. ما از کنترل این مساله را خارج کردیم زیرا برخورد منفی د اشتیم و مد مناسب امروز را معرفی نکردیم.
چقدر عنصر پوشش و پوشاک در حفظ خرده فرهنگ ها و هویت یک ملت موثر است؟
کشورهای دیگر برای استفاده از پوشش ملی و بومی و نمادین خود امتیازاتی را قرار داده اند که افراد برای استفاده از این بخش تشویق می شوند اما ما پوشش های اصیل ایرانی را تنها در مراسم های خاص و مراسم گردشگری و از این دست استفاده می کنیم که باعث شده است مهجور بماند و اهمیت انان را تقلیل دادیم. البته فضای اقلیمی نیز تغییر پیدا کرده است اما ما نتوانستیم مدلی را که ویژه آن منطقه است در نسل بعد معرفی کنیم. متاسفانه سیاست گذاری ما تاکید بر یکسان سازی فرهنگی دارد. لذا به این سمت رفتیم که پوشش را با همان مدل غربی مانتو و کت و شلوار تعریف کنیم و چیز تازه ای تعریف نکردیم. مثلا زن های ترکمن ما امروز با لباس رسمی خود در عین پوشیدگی و حفظ ارزش ها نمی توانند در شهر های بزرگ رفت و آمد کنند چون متفاوت جلوه می کنند. این امر به دلیل وجود سیاست فرهنگی یکسان سازی رایج در کشور است لذا با وجود تاکید بر قومیت ها و ارج گذاشتن به انها برای حفظ ویژگی های انان تلاش نکردیم. متاسفانه سیاست گذاری فرهنگی ما آزمون و خطاهای بسیاری داشته که خطای آن جبران ناپذیر است.
با این شرایط آیا می توانیم لباس را به صورت منطقه ای تعریف کنیم و لباس ملی ایران داشته باشیم؟
نه نمی توانیم چنین کاری کنیم زیرا ما یک لباس ملی ثابت نداریم اما می توانیم با برنامه ریزی چنین چیزی داشته باشیم. مانتو و کت شلوار نمونه ای غربی داست اما میتوانیم آن را ایرانیزه کنیم.ا ما تکثر قومیتی داریم و هر لباسی برای منطقه جغرافیایی خاص خود است لذا امکان یک شکل ثابت نیست. این بحثی است که نمی توان یک روزه و یک دولتی به آن نگریست. باید با یک مطالعه تاریخی یک نماد برای کشور ایجاد کنیم.
به نظر شما یک لباس ملی چه ویژگی هایی دارد؟
باید تغییراتی برای این بخش ایجاد کنیم یعنی اگر چادری طراحی شود که کاربردی باشد و تنها یک رنگ مشکی صرف نداشته باشد و المان های ایرانی داشته باشد مورد استقبال قرار می گیرد. چادر ملی و آثار طرحدار طی این مدت در بین مردم خوب پذیرفته شده است. عامل آن هم تعریف کاربرد آن در جامعه بود به این معنا که یک دختری که این حجاب و پوشش را انتخاب کرده با چادر آستین دار راحتر می تواند در جامعه و کلاس و دانشگاه حضور داشته باشد. این استقبال هم از طرف نسل جوان جا افتاد در کل تغییرات ذائقه ابتدا از جوانها انتظار می رود مثلا اگر جوانان نبودند کامپیوتر وارد خانواده ها نمی شود.
ادامه دارد/