سرویس مد و لباس هنرآنلاین: چهره دوستداشتنی و مهربان ملکجهان خزاعی همان چیزی است که مصاحبت با او را برای ما شیرین و دوستداشتنی میکند. او که آثار متعددی در حوزه سینما، تلویزیون و تئاتر دارد، از روندی میگوید که در آن به درک ارزشمند تفاوتها رسیده است. خزاعی معتقد است تفاوت در فرهنگ و شرایط زیست محیطی نه تنها بار سنگینی بر دوش افراد نیست بلکه میتواند عاملی برای موفقیت باشد. "شازده احتجاب"، "زیر پوست شهر"، "سایههای بلند باد" و "کلاه پهلوی" از جمله کارهای اوست. از طراحی نخستین لباس او با سنجاق در دوران دبیرستانش تا روسریهای فراگیر خانه سبز همه و همه حرفهایی خواندنی است که در گفتو گوی ملک جهان خزاعی با خبرنگار مد و لباس هنرآنلاین مطرح شد و حتما خواندنی است.
به دنبال کار ایرانی بودم نه نمونه درجه دو فرنگی
شما دوره کارشناسی را در رشته نقاشی و مجسمهسازی گذراندید، چطور شد که بعد از این دوران به سمت مدیریت هنری و طراحی لباس رفتید؟
من لیسانسم را در اسلید اسکول دانشگاه لندن در رشته نقاشی و مجسمهسازی گرفتم اما برای دوره دکترا طراحی صحنه ولباس اپرا، سینما و تلویزیون را به صورت تخصصی دنبال کردم. در دانشکدههای بزرگ صرفا روی نمره دانشجو قضاوت نمیشود بلکه اساتید بر اساس آثار و کارهای ارائه شده از سوی هنرجو تصمیم میگیرند. رشته اول من نقاشی بود در این دانشکده نیز روال اینگونه بود که یک کمیته از نقاشان برجسته آثار دانشجویان را بررسی میکردند. این افراد پس از بررسی آثارم به من گفتند که در کار تو حرکت و موج نقش اول را دارد لذا به من پیشنهاد دادند وارد حوزه سینما و تئاتر شوم. به توصیه این افراد من وارد این بخش شدم. پس از ورود به این رشته به عنوان دستیار یکی از بزرگترین طراحهای دنیا در بخش اپرا و باله به نام "نیکلاس جرجیا"، کار کردم. تز دانشگاهی من یک کار اجرایی بود و از همانجا تقاضای همکاری از سوی تئاتر رویال کورت لندن را دریافت کردم و با افراد بزرگی شروع به کار کردم. البته دوره کارآموزیام را در تئاتر شکسپیر در شهر استردفورد گذراندیم.
چه زمانی به ایران بازگشتید و فعالیت حرفهای شما در ایران چگونه شروع شد؟
من مدیریت هنری را همزمان با کار در تئاتر رویال کورت ادامه دادم. در این زمان از سفارت ایران با من تماس گرفتند. دلیل این تماس هم نقدهایی بود که از این طراح جوان ایرانی الاصل در روزنامهها دیده شده بود. لذا با من تماس گرفتند که برای کارهای طراحی لباس و صحنه به کشورم باز گردم زیرا یک طراح آلمانی در ایران فعالیت میکرد و نیاز به حضور یک ایرانی احساس شده بود. این باعث شد که من برای ورود به ایران آماده شوم. وقتی به وطن بازگشتم به دنبال کار ایرانی بودم و نمیخواستم کار فرنگی درجه دو انجام دهم. زیرا ما امکانات انگلیس را برای اپرا نداشتیم به همین خاطر این بخش نوپا بود. بر این اساس تقاضا دادم که من کار ایرانی میخواهم و متعاقب آن وارد تئاتر شدم و با کارگردانهای تئاتر نظیر: عزت ا... انتظامی، علی نصیریان، داود رشیدیان و ... کار کردم.
چطور شد از تئاتر وارد حوزه سینما شدید؟
آن زمان من در سینما کار نمیکردم زیرا برادر بزرگترم از من خواسته بود به خاطر محیط نامناسب این هنر از آن دوری کنم. تا اینکه سر کار "شازده احتجاب" بهمن فرمان آرا از من دعوت به کار کرد. البته از اینکه با ایشان و گروهشان کار کردم بسیار خرسندم و آن را یک تجربه بینظیر میدانم. پس از آن نخستین سریال تاریخی تلویزیون نیز به نام "سمک عیار" به کارگردان محمدرضا اصلانی را به صورت رنگی کار کردم. مجموعه "افسانههای کهن فارسی" را نیز خودم پیشنهاد دادم. اینگونه وارد سینما شدم و جنبه تازهای از هنر را تجربه کردم.
تمام این وقایع قبل از انقلاب بود، با شروع انقلاب چه کردید؟
من در سن پایینی ایران را ترک کردم. در دوران تحصیلم نیز با رویال کورت انگلستان کار میکردم لذا نیازی به کار نداشتم اما ایران را دوست داشتم و این حسی است که از کودکی داشتم. با اینکه مدتها از ایران دور بودم اما اقدامات دولت شاه را نمیپسندیدم و معتقد بودم این رفتارها مخالف حقوق بشری است لذا دید خوبی نسبت به دولت ایران نداشتم. به همین خاطر از آنان برای ورودم به ایران و کارکردن تعهد گرفتم. بعد وارد ایران شدم و به عنوان طراح و مدرس دانشگاه به فعالیت پرداختم. نحوه رفتار و صحبتهای من سر کلاس نشان میداد موافق سیستم موجود نیستم لذا با شروع انقلاب من نیز فعالانه با مردم همراه شدم. بعد از پیروزی انقلاب و شکلگیری انقلاب فرهنگی عملا کار تعطیل شد. من یک مجموعه فیلم به نام "افسانههای کهن فارسی" تدوین کرده بودم که باید آن را تمام میکردم. در این حین مدرسه رادیو و تلویزیون از من برای تدریس دعوت کرد. شروع به تدریس در این حوزه کردم اما بعد به خاطر کمبود کار از ایران رفتم.
با توجه به اینکه فضای کاری ایران و اروپا را تجربه کردهاید، فکر میکنید چقدر این دو از نظر فنی، محتوایی و ... با یکدیگر متفاوت هستند؟
رشته طراحی لباس و صحنه حتی امروز نیز در ایران نوپاست و قابلیت مقایسه ندارد. مثلا پشت صحنه یک فیلم آمریکایی 500 نفر کار میکنند و هر فرد متخصص کار خاصی است. یعنی فردی که لنز دوربین را عوض میکند تنها همان کار را انجام میدهد اما در کشور ما اینگونه نیست و حتی مدیر فیلمبرداری نیز پشت دوربین مینشیند و فیلمبرداری میکند. این مساله در هر بخشی وجود دارد. در نتیجه من فکر میکنم با امکانات بسیار کم، کار بینظیری در حال انجام شدن در سینما و تئاتر ایران است اما مهمترین مساله بودجه است. کمترین بودجه یک فیلم کوچک در اروپا سه تا 4 میلیون یورو منهای کارهای استودیو آن است اما اینجا در حال حاضر و با گرانیها یک فیلم تمام شده با بیشترین بودجه 800 میلیون است لذا حقوقها و ساعات کاری و ... قابل مقایسه نیست. مثل این است که بخواهیم یک روستا را با یک شهر در حد پایتخت مقایسه کنیم اما استعدادهای بینظیری داریم زیرا میبینیم که سینمای ایران تا کجاها که نرفته و حتی اسکار نیز گرفتهایم. از روز اولی که به ایران آمدم بینهایت به این عرصه و فعالانش احترام میگذارم زیرا در سینمای ایران صمیمیت هست و همه عوامل در صحنه به یکدیگر کمک میکنند. یعنی برای من پیش آمده که یک بازیگر به بردن وسایلم کمک کند به همین خاطر فکر میکنم فضا هنوز انسانیتر است. اما متاسفانه هنوز اتحادیهای وجود ندارد و خانه سینما نتوانسته کار را جا بیاندازد لذا برای اینکه کار ارزان شود سینما خانوادگی شده است البته من مشکلی با این مساله ندارم به شرطی که آن خانواده تخصص را بیاموزد.
گلایه بسیاری از طراحان این است که، طراحی لباس جمع آوری و انتخاب آن چیزی است که بازیگر دارد و فضا به ارائه خلاقیت و کار نمیرسد آیا با این مساله موافق هستید؟
من فکر میکنم این مساله به طراح باز میگردد زیرا من از ابتدا شرط میکنم که این کار را نمیکنم نه به خاطر اینکه کار را گران کنم زیرا کسی که جلوی دوربین میرود خود بازیگر نیست. گر چه اغلب بازیگران لباسهای مارک و خوب با کمدهای بزرگ و پر از برند دارند اما این موارد لباس خود آنهاست که ممکن است برای جلوی دوربین مناسب نباشد. در واقع بازیگر جلوی دوربین با خودش هم متفاوت است لذا کار طراح صحنه و لباس وفق دادن او با فضاست.
لباس ملی نداریم
به عنوان یک کارشناس لباس ملی را بر اساس چه ویژگیها و المانهایی تعریف میکنید ؟
ما لباس ملی نداریم زیرا این بخش با تاریخ میآید و ما از زمان رضاشاه با کشف حجاب آن را از دست دادیم. در زمان رضاشاه لباسها از فرنگ آمد و پوشش دوران قاجار شامل قبا پوشیدن و ... نابود شد. در این دوران لباس تبدیل به یک روند من درآوردی شد که هر قسمتش از یک جا اقتباس شد و تنها در روستاها و عشایر لباس محلی تا چندی پیش وجود داشت که الان آنجا نیز در حال فراموشی است. این در حالی است که ما از زمان مادها چادر داشتیم و امکان احیاء آن در صورت امکانات هست اما باید برای آن برنامهریزی کنیم. یعنی در مراکزی که چشم مردم میبینید مانند سینما، تلویزیون و نمایندگانی نظیر سفراء و وزراء و ...لباس مناسب ارائه کنیم. البته منظورم لباس فرم و یک شکل نیست اما باید امکانات کاری برای فعالان ایجاد شود. پارچههای ما در زمان قاجار جزء بهترینها بوده است به همین خاطر طراحان لباس در فرانسه از آن دوران ایران تقلید میکنند اما الان ما هیچ چیز نداریم و مخمل کاشان نیز پایان یافته است. یقینا ما نخستین دولتی جمهوری اسلامی هستیم لذا باید تعدادی طراح کار بلد را بیاوریم و در چارچوب قوانین از آنها بخواهیم که آثاری را طراحی کنند که به جامعه شکل درستی بدهد و از کپی خارجی جلوگیری کند. یعنی یک نماینده مجلس یا یک خانم وزیر و ... بتواند یک لباس ملی از خود ارائه کند که علاوه بر حفظ ظاهر و نجابت زیبایی را نیز نشان بدهد. این مساله میتواند به ایجاد کار نیز بیانجامد چرا باید هند در فرانسه نمایشگاه مد داشته باشد و ما نداشته باشیم چرا نباید سرمایهگذاری روی این کار واجب انجام شود هر فردی از فقیر تا غنی از صبح به لباس نیاز دارد در حالی که کمترین توجهی به آن نمیشود.
فرمودید طراحان فرانسوی از آثار ایرانیان استفاده میکنند، چه ویژگی خاصی در کارهای تاریخی ایران وجود دارد که این جذابیت را برای این کشورها میآفریند؟
تفاوت ها زیباست. یعنی اگر ما یک خانم ژاپنی را با جین ببینیم آنقدر این خانم جذابیت ندارد اما اگر کیمونو به تن داشته باشد رفتارش متفاوت میشود و فرهنگ خود را به نوعی بروز میدهد به همین خاطر کشش و جذابیت میآفریند. مهاتما گاندی با همان لباس هندی در تمام دنیا ظاهر شد. هند نیز با همین ترفند توانسته بخش مهمی از دنیا را تسخیر کند حتی بازار تجریش هم این روزها به جای پارچههای کودری لباس هندی دارد؟ تاریخ هند نشان میدهد که گاندی تنها گفت که من صدای چرخ نخ ریسی در خیابان نمیشنوم. از فردای آن روز تمام زن و مرد شروع به کار کردند زیرا گاندی را دوست داشتند تا جایی که امروز این هنر آنها به فرانسه و تمام دنیا رسیده است اما متاسفانه ما چنین تحریکاتی از سوی دولت و مردان محبوب سیاسی نداشتیم تا اتفاقی رخ دهد.
با وجود تمام مواردی که به آن اشاره کردید، فکر میکنید برای رفع مشکلات موجود در عرصه پوشاک ایران چه باید کرد؟
حل این مساله دست یک یا دو نفر نیست البته برخی از طراحان کارهای سنتی انجام دادهاند اما از آنجایی که این کارها عمق لازم را ندارد و ظاهر قضیه است به جایی نمیرسد. ضمن اینکه کپی در این شرایط بسیار زیاد است لذا ایجاد دلزدگی میکند. خود من وقتی در بازار این همه مدل یکنواخت با تکهدوزی و اینها دیدم حالم از این همه مدل یکنواخت بد شد. طرحهایی که نیمی از هند، نیمی از چین آمده و شبیه آششله قلمکار است. البته طراحهای خوب کارهای خاصی مانند طراحی لباس ایران ایر انجام دادهاند که اتفاق مثبتی است. زیرا وقتی یک توریست وارد کشور میشود ابتدا کارمندان هواپیما و ایران ایر را میبیند و سپس وارد هتل میشود. متاسفانه برخی از هتلهای ما روند لباس را اشتباه رفتهاند مثلا لباس دربان یک هتل مدرن ایرانی شبیه گلهداران است. باید یک تعریف درست از این مساله داشتیم که شغل این آقای دربان که در هتل کار میکند، گلهداری نیست و این شکل لباس هم سنتی محسوب نمیشود. لذا باید یک کمیته تشکیل دهیم و موارد را تعیین کنیم مانند سینما و تلویزیون که چارچوبها تعیین شده است.
روسری کودری خانه سبز فراگیر شد
بسیاری از طراحان معتقدند که با تعیین چارچوبها امکان خلاقیت از بین میرود، آیا شما هم موافقید؟
اینگونه نیست که در هیچ چارچوبی خلاقیت ایجاد نشود. متاسفانه مسئولان ما طی این سالها مواردی را تعیین کردهاند که هیچ تاثیری روی مردم ندارد. مثلا اینکه شخصیت مثبت در سینما صرفا باید چادر و مقنعه داشته باشد. باید یک روانشناس بیاوریم که راه را مشخص کند تا چنین مشکلات پوششی نداشته باشیم. من لباسهای "خانه سبز" را طراحی کردم و در آن به رنگ توجه ویژهای نشان دادم. در آن زمان کارگردان و تهیهکننده کمی نگران شدند اما هیچ مشکلی برای پخش این سریال پیش نیامد. به نظر من نباید جلو جلو به دنبال سانسور باشیم. در سریال خانه سبز من روسری رنگی پیدا نکردم لذا رفتم پارچه کودری خریدم و بریدم و سر افراد کردم که بعد از آن در تجریش دیدم که بازار پر شده از روسری خانه سبز. از این اتفاق بسیار خوشحال شدم. این روسریها ارزان، خنک و رنگی بود که به راحتی روی سر میایستاد نه اینکه من فرد خاصی هستم. متاسفانه در سالهای گذشته وقتی یک نفر وارد ایران میشد فکر میکرد کسی مرده که مردم اینقدر سیاه میپوشند. اما بعد از "خانه سبز" و "نوعی دیگر" این مساله روی افراد تاثیر گذاشت و بعد از من طراحی بهتری هم انجام شد. اما از اینجا دیدیم که میتوان اینگونه پیش رفت و به تن گوینده اخبار لباس رنگی بپوشیم. اگر این روند با دانش و آگاهی و تبادل نظر باشد میتواند به صورت ناخودآگاه روی جامعه تاثیر بگذارد. با زور نمیتوان چیزی را تغییر داد همانطور که رضا شاه نتوانست.
زنده باد تفاوتها
اولین باری که طراحی لباس انجام دادید کی بود؟
اولین باری که لباس طراحی کردم 12 سال داشتم. من وارد مدرسه شبانه روزی شدم. آنجا مرا به یک مهمانی دعوت کردند که باید در آن حاضر میشدم. برای چنین مراسمی باید لباس تدارک میدیدیم. زیرا روند این مهمانی کاملا شبیه به مراسم بزرگسالان بود تا بچهها این مسیر را بیاموزند. به واسطه جثه کوچکم لباس شب برای من پیدا نمیشد ضمن اینکه بودجه کافی هم نداشتم. مدرسه ما خارجی کم داشت و من به عنوان کسی که چیزی کم دارم به خودم نگاه میکردم و به نوعی خودم را جهان سومی میدیدم. در این زمان همه با پدر و مادرهاشان رفتند و لباس خریداری کردند و من ماندم و زمانی که صرف میشد. من یک روسری بزرگ که شبیه رو کرسی بود از ابریشم دستباف بینهایت قشنگ به رنگ ارغوانی با حاشیه سبز داشتم که یک خانم سیستانی آن را به من هدیه داده بود. خیاطی بلد نبودم لذا با سنجاق این لباس را درست کردم و پوشیدم. آن شب من جایزه اول لباس مهمانی را گرفتم. از آن روز متوجه شدم که زنده باد تفاوتها. تفاوتها یک مانع جلوی افراد نیست بلکه در واقع یک شانس است. با خودم فکر کردم تمام تفاوتها برای من مثبت است و این کوله بار را به جای سنگینی به عنوان ذخیره نگاه کنم. از همان سنین فکر کردم به اینکه ما چه چیزی داریم و دیدم که بیشتر در آنجا کتاب درباره لباس ایرانی است. پاپ نیز درباره لباس ایرانی کتاب دارد با وجود اینکه طراح نبوده است. از آنجا به دنبال تفاوتها رفتم. جالب اینجاست که من در ایران هم وقتی لباس متفاوت میپوشیدم به چشم خارجی دیده میشدم یعنی افراد فکر میکردند تنها خارجیها هستند که به این نمونههای ایرانی اهمیت میدهند. کم کم لباس پوشیدن من دچار تغییر شد و من به سمت اصالتهای ایرانی متمایل شدم لذا از خانوادهام میخواستم که پارچههای ایرانی برای من بفرستند. بعدها نیز در ایران سعی کردم در کارهایم از این چیزی که به من ارث رسیده استفاده کنم.
شما در اروپا به ایرانی بودن و اصالت خود رسیدید، اما جالب اینجاست که ما در ایران به سمت غرب متمایل شدیم.
بله. کمبود تحقیق و پژوهش معضل اصلی است. مجموعه "عید آن سالها" کار ابراهیمی فرد بررسی ایران از دوره قاجار تا امروز بود که ما باید تاریخ را در یک خانه که اجازه نداشتیم به معماریش دست بزنیم تغییر بدهیم. این کار تمرین جالبی برای مرور بر تاریخ ایران بود که از نشستن روی زمین تا آمدن روی مبل را نشان میداد. متاسفانه ما در خانههایمان و معماری هم به این مشکل برخوردیم. بسیاری از مردم میگویند ما در خانه یک اتاق ایرانی داریم. منظورشان این است که آنجا روی زمین مینشینیم در صورتی که ما از ابتدا مبل را به شکل سکو در تاریخ ایران داشتهایم. به نظر من مساله کمبود تحقیق و شناخت پتانسیلهاست که در ایران غوغا میکند.
آیا صرفا تحقیق دلیل چنین اتفاقی است؟
عوامل بسیاری موثر است اما تحقیق به کارها عمق میبخشد. نخستین کاری که من به دانشجویان توصیه میکردم، تحقیق و پژوهش بود. در حقیقت استفاده افراد از چشم برای نیاز آنهاست اما یک طراح اگر تحقیق کند میتواند با استفاده از این چشم انتخاب کند و یک کار متفاوت عرضه کند. در این حالت فرد بیننده ارزش کار را درک میکند. یعنی استفاده از یک چادر شب در لباس در نگاه مخاطب ارزشمند میشود. اگر ما که طراحیم این کار را نکنیم یک بیننده با مشغلههای خود وقت این کار را ندارد. به ما پول میدهند که این کار را بکنیم اما متاسفانه این اتفاق رخ نداده زیرا تهیهکنندهها به دنبال خرج کمتر و سود بیشتر هستند.
چرا اغلب تهیهکنندگان طراحی لباس و صحنه را جدی نمیگیرند در حالی که بر خلاف فکر این افراد حتی مخاطب عام نیز به این مسائل توجه ویژهای دارد و به نوعی سریالهای خارجی و مخصوصا کانالهای ماهوارهای ترکیه به این طریق محبوبیت یافتهاند به نحوی که لباس آنها در ایران تبلیغ میشود؟
بله درست است، اما تهیهکنندگان و کسانی که سواد دارند میدانند این خرج به نفع آنهاست اما تعداد افراد آینده اندیش در این حوزه کم است. متاسفانه امروزه این روند مشکل ایجاد کرده است که افراد به دنبال فردا نیستند. یعنی باور ندارند ارائه کیفیت بهتر در اثر امروز میتواند پشتوانه آثار بهتر برای فردا باشد بلکه تنها کار را برای درآمد زایی انجام میدهند.
انتهای پیام/
سمیه باقری