سرویس مد و لباس هنرآنلاین: مجید میرفخرایی از نبود یک آرشیو مناسب برای نگهداری آثار برتر سینمای ایران شکایت دارد. او که بالغ بر چند هزار دست لباس طراحی کرده، میگوید: لباس مالک اشتر که برای من بسیار محترم بود را تن یک سیاهی لشکر دیدم و این یعنی هیچ ارزشی برای این لباس که بخشی از تاریخ سینماست، قائل نیستیم. او معتقد است که امروز نیازمند یک موزه برای لباس سینما و تلویزیون هستیم تا علاوه بر حفظ این آثار بتوانیم هزینه کمتری صرف دوباره ساختن چنین نمونههایی کنیم. آنچه میخوانید دومین قسمت گفت وگو این طراح لباس و صحنه با هنرآنلاین است.
تا امروز فیلم جدی در حوزه تخیلی نداشتهایم، آیا این ژانر را دوست دارید؟
متاسفانه همینطور است و باید روی این بخش کار شود. زیرا ما بیشتر به گذشته فکر کردهایم تا آینده. چند وقت پیش داشتم در خانه سینما فیلم "جاذبه" را تحلیل میکردم. حرف من این است که ما میتوانیم به آینده فکر کنیم منظورم "مرد عنکبوتی" نیست بلکه ساخت ژانر تخیلی اما منطبق بر فرهنگ جامعه ما است. تا امروز پیشنهادی در این زمینه به من نشده اما من دوست دارم که در این حوزه کار کنم.
اگر قرار باشد منتقدانه به طراحی صحنه و لباس در سینما و تلویزیون ایران نگاه کنید، سطح این هنر و حرفه را چگونه ارزیابی میکنید؟
ما در ایران سعی میکنیم حرفهای رفتار کنیم اما چون الفبای تولید رعایت نمیشود کار از نظر زمانبندی و تولید آشفته است. یعنی کار چه در عرصه سینمایی و چه سریالی به صورت منظم دیده نمیشود، در نتیجه کار با به هم ریختگی شروع و به پایان میرسد. به همین خاطر همه عوامل دو برابر انچه باید کار میکنند و تعداد نیروی انسانی هم به خاطر بودجه کمتر است.
آیا آشفتگی که ذکر کردید، صرفا به مساله بودجه مربوط است؟
نه. این ناشی از مشکلات تولید است. ما دو نوع فیلم داریم. یکی فستیوالی و جشنوارهای که بسیار هم خوب است. در این شاخه تعداد کمی روی اثر کار میکنند و نگاه فیلم صرفا هنری است و ضرری هم ندارد. ولی یک موقعی به کار تولیدی فکر میکنیم این دیگر صرفا هنر نیست صنعت به علاوه هنر است. در تمام دنیا نگاه به سینما اینگونه است لذا مدیریت صنعتی نیاز است یعنی اگر ما به عنوان یک تولید به سینما نگاه کنیم این روند خط خاصی دارد. وقتی یک سریال چهل قسمتی ساخته میشود، روند تولید مانند خط تولید کارخانه است در نتیجه باید کسی که مدیریت میکند کار خود را بلد باشد و درس این کار را خوانده باشد. ما نمیتوانیم مدیر یک کارخانه ماشین سازی را کسی بگذاریم که اصلا از این رشته چیزی نمیداند زیرا اگر این اتفاق رخ دهد ضرر به همراه دارد ما در ایران با این مشکل رو به رو هستیم که به تولید حرفهای و جدی نگاه نمیشود. به جرات میتوان گفت که ما در ایران اصلاح برآوردهایمان بیشتر از برآوردهایمان است یعنی این رقم گاهی تا 500 درصد نیز میرسد زیرا تولید مشکل دارد. مدیران تولید باید آموزش ببینند. در رشته ما یعنی طراحی لباس و صحنه اغلب افراد متخصص هستند و تعداد کمی تجربی کار میکنند اما متاسفانه دربخش مدیریت تولید این مشکل را داریم. این افراد بسیار خوب هستند اما کاملا تجربی حرکت میکنند و مدیریت صنعتی و زمان بندی را نمیشناسند. پیش تولید بسیار مهم است. کسانی که در کشورهای دیگر کار میکنند برای یک فیلم سینمایی زمانی کمتر از یک ماه صرف میکنند زیرا پیش تولید کاملا بر طبق روال انجام میشود اما اینجا پیش تولید و تولید را همزمان داریم.
آیا تا امروز نقد لباس و صحنه در ایران رخ داده است؟
به ندرت. من چندین بار در روزنامهها نقد طراحی انجام دادم اما به نظر من کار بسیار مشکلی است. برای اینکه این مساله به یک شخص باز نمیگردد و یک مجموعه را بیان میکند. یعنی ممکن است طراحی خوب باشد اما نورپرداز خوب عمل نکند یا زاویه دوربین خوب نباشد و کار نشان ندهد یا بالعکس طراحی بد باشد اما کارگردان طوری حرکت کند که لباس عالی نشان دهد. این مساله به زیبایی شناسی کار مربوط است لذا باید به جای نقد طراحی صحنه و لباس باید از دید زیبایی شناسی حرکت کنیم که مقداری به طراح صحنه باز میگردد مقداری به کارگردان . مهم این است که کسی این کار را انجام بدهد که به حوزه هنرهای تجسمی و سینمایی تسلط داشته باشد البته تجربه این کار کم اتفاق افتاده است زیرا خیلی کار پیچیدهای است.
شما در کارهایتان با طراحهای جوان بسیار کار کردهاید، فکر میکنید شرایط کاری برای این افراد چگونه است؟
من قبلا در دانشگاههایی نظیر الزهرا تدریس میکردم. داستان در کل این است که بچههای علاقمند در این حوزه بسیار زیاد هستند اما بستری برای ورود آنها به دنیای کار فراهم نیست. در حال حاضر یک اتفاق غلطی که نه فقط روی طراحی لباس که روی سایر رشتهها نیز تاثیر منفی داشته، رخ داده است. مساله اینجاست که ما در کشور چندین برابر میزان لازم فارغ التحصیل در رشتههای مختلف داریم و این خود باعث میشود که بستر کار فراهم نشود.
دروس دانشگاهی به طراحهای جوان این آمادگی برای ورود به بازار کار را در صورت بستر سازی در این عرصه، میدهد؟
در دنیا اینگونه است که دانشجویان یک درس تئوریک آموزش میبینند اما بعد از این مرحله یک واسطه بین بخشهای تئوریک و حرفهای وجود دارد. یعنی دورههایی به عنوان آموزش یا کارورزی این فاصله و خلاء را پر میکند تا فرد جدای از کاغذ و قلم به واقعیت برسد اما متاسفانه ما در ایران، این بینابین را نداریم. در کشورهای دیگر دورههای ورک شاپ مثلا در استودیوها هست. دانشجویان وقتی وارد این استودیوها میشوند، قطعا پول خوبی نمیگیرند اما آموزش میبینند. اجتماع ما شتابزده و توام با التهاب است لذا این بستر فراهم نیست و دانشجویان نیز حاضر نیستند به دنبال این شرایط بروند. من خودم زمان تحصیل بعد از ظهرها به مدت شش ماه زیر دست یک طراح انگلیسی و آمریکای مجانی کار کردم تا آن فاصله را پر کنم. الان این امکانات وجود ندارد یعنی مثلا اگر فرد بخواهد وارد گروه برای کار شود نمیتواند. مثلا در شهرک سینمایی من از یک دانشجو دعوت میکنم اما هیچ امکاناتی به فرد کارآموز داده نمی شود و فرد به مرور دلزده میشود.
با این شرایط چه باید بکنیم؟
باید امکانات آموزشی در اختیار فارغ التحصیلان قرار دهیم تا فرد در دوره کارآموزی با چنین مشکلات پیچیدهای رو به رو نشود و بتواند فاصله فضای آکادمیک تا کار حرفهای را به بهترین نحو پر کنند.
به عنوان یک طراح، فکر میکنید زیبایی یک لباس در چیست؟
من زیبایی را در سادگی میبینیم و به نظرم پیچیدگی و عجیب و غریب بودن آن را از اصالت اصلی دور میکند.
طی سالهای اخیر موجی در کشور راه افتاده که به واسطه آن لباسهایی با طرحها و تکه دوزیهای سنتی وارد کشور شدهاند، نظر شما درباره این موج چیست؟
لباس سنتی برای استفاده شدن باید به روز شود و نباید صرفا به چشم بته جقه دیده شود. برش و رنگ بندی نوعی از ویژگی لباس سنتی است. ما بهترین رنگ بندی را در مساجد، گلیم و قالیهای کشورمان داریم. این تلفیقهای رنگ بندی که شجاعت بسیاری دارد اگر روی کار بیاید به سنت نزدیک میشود لذا باید نگاه را کمی گسترده کنیم و صرفا به بته جقه نیاندیشیم. البته نکات مثبتی رخ داده که برخی درجه یک و برخی درجه سه است اما ماندگاری آن بستگی به طراح و استعداد او دارد.
آیا الزاما باید پشت یک لباس اندیشه و تفکر خاصی وجود داشته باشد و آن را القا کند؟
بله صد در صد. در لباس صحنه چنین نگاهی هست. اساس فرق بین لباس صحنه و فشن همین میزان در برگیری و نگاه است. یعنی یک لباس برای سینما و تلوزیون کاملا با خصوصیات خاص و صرفا برای کاراکتر فیلم طراحی میشود اما در فشن لباس طراحی میشود و مخاطب خودش آنر ا پیدا میکند و با آن تطبیق مییابد. در فشن هم اندیشه میتواند باشد اما در یک جامعه تجاری اندیشه به سمت سود بیشتر میرود و الزاما یک تفکر عمیق تبلیغ نمیشود. واقعیت این است که در فشن نیازمند مخاطب شناسی و روانشناسی هستیم یعنی باید برای پذیرش مخاطب تحقیق و پژوهش کرد. اما در رشته طراحی لباس سینما بر اساس شخص این اتفاق رخ میدهد. یعنی این دو حوزه کاملا بالعکس یکدیگر هستند.
در صحبتهایتان اشاره کردید که لباس مالک اشتر را به تن یک سیاهی لشکر دیدید، چرا چنین اتفاقاتی رخ میدهد؟
من برای هر فیلمی دو یا سه هزار لباس طراحی کردم که تعدادی از آنها امروز وجود دارند و تعدادی نیستند. البته آرشیو داران زحمت زیادی میکشند اما آرشیو داری در ایران وجود ندارد و عملا بسیار ضعیف است. در دنیا آرشیو داری یک بودجه عظیمی برای نگهداری دارد که یقینا این میزان کمتر از دوباره سازی لباسها است. یعنی اگر لباسی میآید مرمت میشود و تعداد زیادی خیاط هستندکه به بازسازی، شستشو و فایل کردن آن میپردازند. لباسهای سینما و تلویزیون در این کشورهاکاملا مرتب است اما در اینجا چنین اتفاقاتی رخ نمیدهد. یعنی خیاطی نیست که لباس را مرمت کند لذا این لباس میماند تا پروژه بعدی آنرا ترمیم کند. شست و شوی لباس هم خودش مساله است که پشتوانه مالی میخواهد و وجود ندارد به همین خاطر لباس ها زود از بین میروند.
یعنی معتقدید باید آرشیوهای حرفهای برای لباس سینما و تلویزیون ایجاد کنیم؟
بله. اما لباسهایی نظیر مالک اشتر یا قطامه و بسیاری آثار همکارانم قابلیت قرار گرفتن در موزه را دارند زیرا بخشی از تاریخ سینمای ایران هستند. در کمپانی وارنر یک موزه لباس هست که گلچین لباسها در آن آرشیو قرار داده شده است. ممکن است یک لباس کاملا عادی باشد ولی چون مال برهه خاصی است در ویترین نگاهداری میشود و درباره آن توضیح داده شد اما در ایران این اتفاق رخ نمیدهد. البته اشکال از آرشیو نیست اشکال از عدم پشتیبانی است. یعنی حتی آرشیو داران هم از این اتفاقات متاسف هستند زیرا جایی برای نگهداری آنها وجود ندارد. این لباسها باید در بخش ویژهای نگهداری شود نه اینکه یک طراح تازه کار از آنها برای هر دورانی استفاده کند. من برخی مواقع میبینم که در یک مجموعه زمان لباسها با یکدیگر متفاوت است زیرا طراح از این موضوع اطلاع ندارد.
چقدر تفاوت بین دنیای کار در ایران و کشورهای دیگر برای طراحی صحنه و لباس وجود دارد؟
طراحی لباس دنیا دیگر با خط کشیدن روی کاغذ همراه نیست. یعنی جوانهای این عرصه کارها را روی 3D پیاده میکنند و سپس اثر را میچرخانند تا خیاط کاملا ابعاد آن را برای اجرا ببیند. این افراد روی سایزهای اصلی بازیگر کار میکنند اما ما خیلی از مواقع طرحهای شیکی را روی کاغذ میکشیم اما وقتی بازیگر آن را پرو میکند اینگونه که دیده شده نیست. در حالیکه دنیا کاملا با نرم افزارهای لازم کار میکند. در طراحی صحنه نیز مساله اینگونه است یعنی همه چیز دیده میشود. اما این کارها در سینمای ایران انجام نمیشود و این به خاطر همان آشفتگی است. فیلمی موفق است که همه آن را بفهمند و مانند کارگردان درک کنند اما اینجا صحنه روی تصورات ما است و عوامل همیشه در افکار خود هستند. در دنیا قبل از ساخت فیلم همه عوامل کار را به یک صورت میبینند و بر سر آن توافق میکنند در نتیجه اختلافی پیش نمیآید.
و سخن آخر؟
ما از سینمای دنیا نه از نظر فکر یا ایده و تخصص بلکه از نظر تکنیک عقب هستیم. ضمن اینکه سیستم تدریس ما مشکل دارد. من در سال 1976 فارغ التحصیل شدم اما تدریس من بر اساس تجربیاتم مال آن سالهاست در صورتیکه امروز در کشوری مانند سوئیس روند تدریس کاملا متکی بر تکنولوژی است. یعنی یک طراح گرافیک به همراه متخصصین 3D با دانشجویان کار میکنند اما در دانشگاه ما این چیزها گفته نمیشود به همین خاطر من تدریس نمیکنم زیرا آپدیت کردنی اتفاق نمیافتد. باید کل سیستم سینمایی ما از دانشگاه تا مدارس هنری متحول شود و این کار اتفاق نمیافتد مگر اینکه با دنیا ارتباط آموزشی داشته باشیم. اگر بخواهیم تجارب سی سال پیش را آموزش دهیم به درد نمیخورد زیرا کل ابزار متفاوت شده است. با فرستادن کوتاه مدت دانشجویان برای آموزش و تحصیل در کشورهای دیگر میتوانیم این روند را سرعت ببخشیم. دعوت اساتید کشورهای دیگر به ایران سبب نزدیک شدن حرفهای ها با یکدیگر میشود. سیستم آموزشی هنری ما باید به روز شود و باید ابزار کار تغییر کند یعنی در مدرسه هنری در اروپا و امریکا میبینید که پیشرفتهترین رایانهها موجود است و دانشجویان روی آن کار میکنند اما در ایران این امکانات وجود ندارد.
انتهای پیام/
گفتوگو از سمیه باقری