سرویس مد و لباس هنرآنلاین: منیره ملکی، طراح لباس و صحنه سینما و تلویزیون که سالهاست در این عرصه فعالیت مستمر دارد، معتقد است که طراحی لباس در سینما هیچ شباهتی به کار حرفهای ندارد. زیرا اغلب طراحی به انتخاب لباس از کمد بازیگر و یا حتی گاهی خرید از تاناکورا میانجامد. او که در بسیاری از مجامع بینالمللی به عنوان طراح ایرانی حضور داشته، کمبود دروس تخصصی و بروز خلاقیت در آثار طراحان را مشکل اساسی میداند که باید روی آن اندیشید. این طراح لباس بستن کارگاه تالار وحدت را مشکل بزرگ عرصه طراحی لباس تئاتر میداند و امیدوارانه به دنبال ارائه طرح بازسازی و احیای این بخش است. ملکی در این گفت و گو از پذیرفتن طرح تاسیس موزه فردوسی خبر داد و جامعه امروز را نیازمند حفظ پیشینه فرهنگی گذشته دانست. آنچه میخوانید گفت و گوی خبرنگار مد و لباس هنرآنلاین به این طراح پیشکسوت و پژوهشگر عرصه لباس کشور است.
نخستین فعالیت شما در رشته طراحی لباس از چه کاری و چگونه شروع شد؟
من سال 71 در رشته طراحی صحنه و لباس وارد دانشگاه هنرهای زیبا شدم. نخستین کار حرفهای من در زمینه طراحی لباس وقتی دانشجوی ترم یک بودم، اتفاق افتاد. داستان هم این بود که به طور اتفاقی یک اعلامیه مبنی بر دعوت از علاقمندان به بازیگری در دانشکده دیدم. بعد از آن فکر کردم وقتی جایی بازیگر هست پس قطعا نیاز به دکور و لباس هم وجود دارد. پس از مراجعه دیدم که کار مربوط به تئاتر کودک کانون پرورش فکری است و یک گروه کاملا حرفهای روی آن کار میکند. نام کار "خروسک پریشان" بود که داود کیانیان و نصرالله قادری به عنوان کارگردان و دستیار کارگردان با رضا کیانیان در آن حضور داشتند. در این اثر دانشجویان به عنوان کار تجربی پذیرفته میشدند. من در این کار توانستم طراحی لباس نمایشگران را انجام بدهم و برای تمرین خانمها لباسی طراحی کردم که تالار وحدت در آن زمان طرح آن را از من 250 هزارتومان خرید. بعد از فارغ التحصیلی هم در نمایشی به عنوان " در فراغ فرهاد" اثر ناصر کامکاری طراحی لباس انجام دادم.
یعنی از نمایش "خروسک پریشان" تا "در فراغ فرهاد" کار دیگری انجام ندادید؟
در زمان فارغ التحصیل پایان نامهام را روی ترجمه کتابی درباره لباسهای ایران، ترکیه و خاورمیانه متمرکز کردم. این کار با فعالیت عملی در زمینه لباس های باستانی کُرد همراه شد. من خودم کرد سنندج هستم به همین خاطر تاریخ این بخش را اجرا و بررسی کردم.
چه شد که در زمینه طراحی لباس پررنگتر و موفقتر ظاهر شدید؟
در حال حاضر با خانم پری صابری در نمایش "باغ دلگشا" که درباره سعدی نوشتهاند کار میکنم. اما به طور مساوی هر دو پیشنهاد طراحی لباس و صحنه را دارم. البته من از سال 85 فعالیتهای آزاد لباس را شروع کردم یعنی وارد فاز فشن و مد شدم. در آن زمان افراد بسیار کمی طراحی لباس انجام میدادند. برای نخستین بار شو لباسی گذاشتم که از آن استقبال شد. سال بعد نیز این ماجرا را تکرار کردم منتها یک رویکرد به آن افزودم. یعنی سعی کردم با استفاده از اورنومنتهای کُردی در لباس امروزی، نوع تازهای ایجاد کنم. البته در حال حاضر این مساله عادی شده ولی آن زمان یک نوآوری به حساب میآمد. به همین خاطر در بازارهای سنندج به دنبال موتیفها و ویژگیهای این خطه گشتم و آنها را روی لباس اجرا کردم که بسیار موفق بود. در همین زمان یک گروه ایتالیایی از سفارت آمدند و تعداد زیادی کار از من خریداری کردند. دو هفته بعد از طرف همین افراد از من خواسته شد که در رم یک نمایشگاه اجرا کنم. من تصاویر کارها را فرستادم منتها طی یک ماه بینال ونیز از من به صورت رسمی دعوت کرد تا برای نخستین بار یک طراح لباس به این برنامه برود. آنجا شش ماه در سال 2009 حضور داشتم.
لباسی با المانها و ویژگیهای کُردی یا هر قوم دیگری برای یک ایرانی قطعا جذاب و نوستالوژیک است، زیرا با فرهنگ او قرابت دارد، اما چرا باید چنین آثاری مورد توجه افراد خارجی و مثلا یک ایتالیایی قرار بگیرد؟ فکر میکنید چه چیزی این جذابیت را برای این افراد به وجود آورد؟
من به دلایل این امر فکر کردهام. بینال ونیز یک دوسالانه است. زمانی که من در این بینال شرکت کردم بالغ بر 53 دوره آن برگزار شده بود که این یعنی 106 سال از برگزاری آن میگذشت. مساله این است که این بینال یک اتفاق بینالمللی است و نگاه در این بخش جهانی است. من در بخش هنرمندان بدون سرزمین حضور داشتم و طبق اظهارات مسئولین آنجا برای نخستین بار بود که یک طر اح لباس در این برنامه حضور پیدا میکرد. به طور کلی یک رویکرد پست مدرنیستی در این زمینه وجود دارد و جهان به سمتی میرود که به ارزشهای کهن و سنتی باز میگردد. از آنجایی که نگاه من به عنوان یک طراح به ترسیم فرهنگ کهن ایرانی در قالب لباس امروزی بود، مورد توجه قرار گرفت زیرا این گرایش وجود دارد که به سمت هنرهای باستانی رجعت کنیم. طی این چند ماهی که در ونیز بودم از نقاط مختلفی با من تماس گرفتند. نتیجه این حضور در بینال ونیز دعوت از من برای شرکت در سال فرهنگی رور آلمان و دعوت یک گروه سوریهای در دبی بود.
تا امروز تعاریف متعددی درباره لباس ایرانی شده است. به نظر شما چگونه میتوان یک لباس را مرز بندی کرد و از آن به عنوان لباس ایرانی یا خارجی نام برد؟ منظور من این است که آیا به صرف استفاده از یک موتیف ایرانی مانند بته جقه میتوان یک لباس را به مرز بندی جغرافیایی و فکری دچار کرد؟
لباس ملی در هر کجای دنیا ویژگیهای خاصی دارد و این ملی بودن به معنای این است که آن ابژه به صورت فراگیری مشخصات آن ملیت را به تصویر بکشد . ایران دارای یک سبقه تاریخی است که ما آن را بر اساس تمدن آکد، بابل و آشور و سومر که ما آن را به عنوان ایران بزرگ عهد باستان تعریف میکنیم و بعد به صورت تمدن دولتی تحت لوای مادها و پارسها شکل میگیرد. هر چیزی که بهره گرفته از این پیشینه تاریخی باشد یعنی عناصر و مولفههای اینچنینی در اثر لحاظ شده باشد، ملی است. این عناصر میتواند مجموعه ای از اشکال، فرمها، موتیفها و رنگ باشد که هر ملتی برای خودش دارد. اگر مروری اجمالی به تاریخ همه کشورها بیانداریم، میبینیم که بین لباس و خصوصیات اقلیمی وجه تشابه وجود دارد. یعنی به دلیل خصوصیات اقلیمی لباس شکلهای گوناگون میگیرد و در مرحله بعد اعتقادات و قوانین روی آن موثر هستند.
به مساله اعتقادات و قوانین اشاره کردید. شما تمدن ایران را از دوران مادها تعریف میکنید اما فرهنگ امروز ما از تمدن کهن آن زمان تا امروز تغییرات فکری و فرهنگی عمدهای داشته است یعنی حتی از نظر مذهبی نیز تغییرات عدیدهای داریم؟ چطور آن ویژگیها همچنان میتواند تاثیرگذاری ملی داشته باشد؟
شاید بیربط نباشد که اشاره کنم یکی از خصوصیات لباس ملی که اتفاقا ایرانی است و قبل از اسلام نیز وجود داشته، پوشیدگی است یعنی ایرانیان در هیچ دوره تاریخی برهنه نبودند. در زمانی که یونانیان نیم بدنشان برهنه بود و در هند نیز اینگونه رفتار میشد، ایرانیان عریانی و نشان دادن مچ پا و ساعد را بیادبی میدانستند. حتی شلواری به نام پاکدامنی در آن زمان رایج بود که یک جور حفاظ خاص برای ادب و نجابت افراد بود. دهان بند نیز در قدیم ایران باب بوده است. این پوشش برای دهان اطرافیان شاه استفاده میشد و بیانگر ادب بوده تا نفسشان به شاه نخورد. در ایران باستان مرد و زن این کار را میکردند اما بعدها این دهان بندها به زنها مختص شد. هنوز هم در خیلی از اقوام ایران در روستاها این بخش دیده میشود. منظورم این است که پوشیدگی خصلت ایرانیان در تمام دوران بوده و این تفاوتهایی که ذکر کردید تاثیری در این تفکر بنیادی ندارد. ما چادر را از دوران ماد به بعد داریم و در زمان هخامنشیان نیز چادر سفید وجود دارد. قطعا پوشیدگی در فرهنگ ما بوده است و اتفاق تازهای نیست.
با توجه به اینکه طراحی یک هنر به شمار میآید، آیا میتوان برای طراحی لباس سبک قائل شد؟
سبک به عنوان یک مکتب فکری خیر امکانپذیر نیست. زیرا سبک بر اساس فاکتورهای زیادی شکل میگیرد و حتی مکاتب بزرگ دنیا بر اساس یک فرد شکل نگرفته است. اما روش و استایل آدمها با یکدیگر متفاوت است. یعنی هر آدمی یک مولفههایی دارد به نحوی که در آثار من میتوان عناصر مشترکی را استخراج کرد و طیف انتخابی رنگها و مواردی از این دست را یافت.
یقینا پشت هر طرحی یک فکر و ایده مانند هر اثر هنری دیگری وجود دارد، آیا این بخش در تئاتر میتواند مستقل عمل کند یا اینکه همیشه مکمل است. در واقع سوال من این است که آیا لباس میتواند یک حرف تازه و فضای متفاوت بیافزیند؟
من قائل به این هستم و معتقدم که گذشته از فاکتورهای سبک، تحلیل و شخصیتپردازی که در متن وجود دارد و از آن استفاده میکنیم، چیزی که باعث تمایز کار من از دیگری میشود سلیقه و جهان بینی طراح است. یعنی هر طراحی بر اساس جهان بینی خود نوع خاصی طراحی میکند که این یک متن ثانویه نسبت به خوانش تئاتری است. یعنی یک دلایل اولیه و یک ثانویه وجود دارد که این دلیل ثانویه مربوط به شخص طراح است. مثلا در روانشناسی رنگ معانی مشخص شده است اما الزاما همیشه رنگ زرد به معنای بیوفایی نیست و بستگی دارد در کنار چه مجموعهای به کار برده شود اما ممکن است شخصا من از این رنگ به دلیل همان جهان بینی استفاده نکنم. یعنی دیدگاههای شخصی در این بخش موثر است.
خود شما چه رنگهایی را میپسندید؟
به گروه رنگهای سرد و ولرم علاقمند هستم.
آیا تا امروز طراحی لباس در ایران به خصوص در بخش تئاتر به چشم یک هنر نگاه شده است؟ یعنی آیا شاهد نقد و نگاه نو در این بخش بودهایم؟
جدیدا بارقههایی دیدم که از قرار در حال رخ دادن است اما تاکنون اینگونه نبوده است. یکی از خصوصیت بدی که رشته لباس در ایران دارد این است که بیشتر در حوزه خیاطی به سر میبرد اما من امیدوارم که این نگاه تغییر کند. در واقع گرایش به سمت خیاطی کردن، طراحان لباس است و گویی کسی که خیاطی و برش خوب داشته میتواند طراح باشد. یعنی ایدهپردازی هنوز جایگاه ندارد لذا اگر کسی با بته جقه لباس بدوزد طراح میشود در حالی که ایدهپردازی فراتر از وام گرفتن فاکتورها و مولفههایی از فرهنگ و تعبیه مکانیکی در لباس است.
در زمان قاجار شلیتههای بانوان بر اساس الگو گرفتن از دامن کوتاه غربی اتفاق افتاد. یعنی یک پدیده کاملا اروپایی و خارج از فرهنگ کشور ما به کمک ایده پردازی و نگاه درست ایرانیزه شد و حتی امروزه تبدیل به لباس سنتی ما شده است. چرا امروز شاهد این ایرانیزه شدن و تبدیل به درست نیستیم، آیا مشکل از طراحان ما است؟
بله من هم این موضوع را تایید میکنم. ما جریان و مدسازی در ایران نداریم زیرا طیفی که به عنوان طراح لباس کار میکردند بیشتر خیاط بودند. کمتر از یک دهه است که این روند شروع شده و تقریبا سه سال است که شرایط کمی قوام یافته که طراحان لباس با شمار زیاد وارد بازار شدهاند و این تفاوت در لباس مردم از آنجا میآید. اما این طراحیها نیز هنوز بر اساس تقلید و متکی به پارچههای غربی است. قبول دارم که یکی از مسائل این جریان سازی ساپورت مالی است. خود من جریان طراحی لباس را به این دلیل تعطیل کردم که نمیتوانستم هر بار 30 فکر و ایده متفاوت را اجرا کنم بعد از فروش نیز همه چیز تمام میشد لذا اگر میخواستم آثارم را به تعداد تولید کنم امکان آن وجود نداشت زیرا کارها گران تمام میشد. البته اخیرا وعدههایی داده شده و بارقههایی از امید برای حمایت از ایده پردازان هست.
ایده یابی برای شما چگونه شکل میگیرد؟ آیا ایده یابی صرفا کپی کردن موتیفهای قدیمی بر روی لباس است؟
بله یک بخشی از ایده یابی استفاده از موتیفهاست اما این مساله اینقدر زیاد شده که دلزدگی ایجاد کرده است. هرچیزی که زیاد شود به ابتذال کشیده میشود. فی نفسه مخالف اینکه یک موتیف را از تخت جمشید برداریم و روی لباس بذاریم نیستم اما اینکه اثر تا چه حد با مولفههای دیگر همراه شود، مهم است. یعنی رنگ مناسب، پارچه، طرح و ... اهمیت دارد و صرفا تکه دوزی بدون فکر مشکل ساز است. امروزه باب شده است که مثلا عکس تپه سیلک را روی لباس چاپ کنی زیرا الان طرفدار دارد اما به نظر من آرام آرام این مساله جا میافتد یعنی اگر جریانی آگاهانه بخواهد تولید مُد کند، مساله متفاوت میشود. البته مُد هم مانند زبان است و نمیتواند درها را به روی خودش ببندد لذا نمیتوانیم از دنیا دور باشیم. اگر دور باشیم از فضای جهانی ناخواسته استقبالی نیز صورت نمیگیرد و جریان به مردم متصل نمیشود.
با توجه به اینکه در حوزه سینما نیز فعالیت داشتید، چقدر بین این فضا و تئاتر شباهت و تفاوت وجود دارد؟
همانقدر که بازیگری در این دو بخش فرق دارد طراحی لباس نیز متفاوت است زیرا این دو رسانه مختلف هستند. لباس در سینما از دریچه دوربین دیده میشود لذا با تئاتری که تماشاگر همزمان تمام قاب را میبینید، متفاوت است. در تئاتر اگر یک لکه زرد گوشه سن باشد، مخاطب با یک زاویه 180 درجه نیز میتواند آن را ببیند اما تلویزیون قاب را میبندد و تماشاگر را مجبور به توجه میکند. در سینما و فیلم با استفاده از کلوز آپ لباس ویژه میشود اما در تئاتر بازیگر 4 متر با مخاطب فاصله دارد. این فاصله ایجاب میکند رنگها تندتر و مدل برجستهتر شود اما در سینما و فیلم مساله نمای نزدیک طراح را ملزم به اجرای دقیق جزئیات میکند. عرصه فیلم رئالیسم است در فیلم 90 درصد باید واقع گرا باشیم حتی اگر گرایش اکسپرسیونیسم و سورئالیسم باشد.
چرا معتقدید که در سینما کارکردها بیشتر رئالیسم است؟
این ویژگی سینما است یعنی اگر ژانر آینده نگر را کنار بگذاریم نمونههای عادی با رئالیسم برابر است به دلیل اینکه در هر حوزه فکری باشد خواب و کابوس یک بازیگر را با لباسهای خودش به ترسیم میکشیم البته ده درصد احتمال تفاوت وجود دارد. وقتی دوربین بین طراح و تماشاگر قرار میگیرد، محدودیتها هستند. طراح نمیتواند از هر پارچهای استفاده کند. این مسائل در تلویزیون مورد توجه قرار نمیگیرد. مثلا در پلاتو خبری، پشت سر گوینده کرکره گذاشته شده که مدام در حال زدن است. یعنی کسی به ممنوعیت خطوط راه راه ریز توجه نمیکند. این خطوط ممنوع است زیرا تمام مدت حواس افراد به اعوجاج آن معطوف میشود. در تلویزیون ما طراحی لباس زنباباست و تنی به حساب نمیآید. در سینما هم طی چهار سال گذشته کار نکردم اما از آنچه دیدهام به نظر می رسد همانطور باشد زیرا قصههای امروزی از لباس خود بازیگران استفاده میکنند و فقط حاضرند برای کار تاریخی پول خرج کنند.
تمام مدت مسئولان کشور از فرهنگسازی برای پوشش دم میزنند در حالی که لباس مردم برگرفته از سینما نیست بلکه سینما از مردم و فروشگاهها تقلید میکند؟
بله درست است. این مردم نیستند که از سینما تاثیر گرفتهاند بلکه بالعکس سینما از مردم تاثیر گرفته زیرا لباسها از فروشگاههای سطح شهر میآید.
اگر قرار باشد در حالت ایده آل فکر کنیم برای کار کردن تئاتر یا سینما کدام را بر میگزینید؟
اگر برای سینما قرار باشد در کمد لباس بازیگر به دنبال لباس مناسب بگردم، ترجیح میدهم فرار کنم. اما اگر اجازه داده شود برای شخصیت بر اساس فرم و رنگ و ... کار کنم، سینما را به خاطر مخاطب گستردهاش دوست دارم. البته اشکال بدتری نیز وجود دارد یعنی در برخی مواقع کارگردان و تهیه کننده از طراح لباس میخواهند که برای بازیگر از تاناکورا لباس تهیه کند.
بحث تاناکورا را از زبان چند نفر دیگر نیز شنیدهام. یعنی این مساله که بازیگران از تاناکورا خرید میکنند، صحت دارد؟
این خرید بازیگران احتمالا شخصی نیست. برای من پیش آمده که تهیهکننده از من خواسته به دلیل عدم قدرت مالی او برای خرید کت و شلوار بازیگران را به تاناکورا ببرم.
انتهای پیام/61
سمیه باقری