سرویس مد و لباس هنرآنلاین، طراحی لباس تئاتر ارتباطی تنگاتنگ با این هنر دوست داشتنی دارد. اما به طور مشخص بخش عمده‌ای از خلاقیت‌های موجود در این عرصه دیده نشده و بعد از چند اجراء نمایش به دست فراموشی سپرده می‌شود. در حالی که قطعا نقد و نگاه تازه‌ای به این هنر می‌تواند فضا را برای بالا بردن سطح سواد پوشش جامعه و شکوفایی این هنر آماده کند. اینها نظریات فریبرز قربان زاده، رئیس انجمن طراحان صحنه و لباس تئاتر است. او که فارغ التحصیل رشته نمایش گرایش طراحی صحنه است. او که در عرصه تئاتر و گاهی سینما هنرنمایی کرده، خواستار نگاهی تازه به خلاقیت طراحی لباس است. آنچه می‌خوانید گفت و گوی هنرآنلاین به این هنرمند و کارشناس عرصه طراحی لباس است.

چرا در کشور ما چه در سینما و تلویزیون و چه در تئاتر، طراحی صحنه و لباس با اینکه دو هنر تخصصی مجزا اما در ارتباط با یکدیگر هستند، توسط یک نفر انجام می‌‍شود؟

این مساله به تمام رشته‌ها مربوط است. یعنی مثلا 80 سال پیش تخصصی مانند مهندسی شامل تمام موارد ساختمان سازی می‌شد اما امروزه با گسترده شدن تخصص‌ها هر گرایشی تفکیک شده است. متاسفانه ما هنوز در هنر وارد این جزئیات نشده‌ایم. اما این مساله کاملا درست است یعنی این دو بخش کاملا تخصصی و مجزاست. اما از عمده دلایل این مساله کمبود زمان و بودجه است. متاسفانه وقتی قرار است تعداد نفرات گروه کمتر باشد نخستین جا صحنه و لباس است. اما اگر یک نفر قرار است برای این بخش کار بگذارد باید برای هر قسمت یک زمان مجزا قائل شود یعنی نباید فکر کند که لباس را یک کاری می‌کند که این نگاه آفت است.

اگر قرار باشد از این فضا دور شوید و حوزه لباس را منتقدانه نگاه کنید، به نظر شما طراحی لباس تئاتر در چه سطحی قرار دارد؟

اگر از بیرون نگاه کنیم دو جریان در کنار یکدیگر در حال پیش رفتن هستند. بخش نخست بحث هنر و ارتباط هنری است اما به موازات آن و در یک جریان دیگر سرمایه حرکت می‌کند. یعنی تهیه کننده، مرکز نمایشی یا هر بخشی برای خلق اثر هنری نیاز به یک بازوی دیگر به جز هنر دارد که آن تولید و سرمایه است. در طول تاریخ هر وقت سرمایه هم اندازه بخش هنری مورد توجه قرار گرفت، دستاوردهای خوبی را شاهد بودیم. اما در طی دوره‌های گذشته تئاتر فراز و نشیب‌های بسیاری را گذراند. یک دوره که کلا نمایش‌ها جشنواره‌ای بود اما بعد از سال 76 اجرای تئاتر جدی شد. در این دوره یک اتفاق اجتماعی به دور از مسائل سیاسی شکل گرفت. کارها اجرا شدند و ما شاهد حضور عمومی و مرتب و افزایش تقاضاها بودیم. تا جایی که بنا شد سالن‌ها دو اجرایی شود. این یک اتفاق مثبت در صحنه بود که باعث شد طراحان فکری نو برای دکور کنند. این توجه فرهنگی و اقتصادی اتفاق خوبی به دنبال داشت که نسل با استعدادی از هنرمندان را عرضه کرد. یعنی کسانی مانند محمد یعقوبی، محمد رحمانیان، علیرضا نادری و ... محصول آن دوره هستند. در طراحان نیز کسانی مانند: نرمین نظمی، منیر ملکی، پیام فروتن، آوا عربشاهی و ... به عرصه ظهور رسیدند اما از یک جایی این روند قطع شد. کسانی چون من که شاگر افرادی مانند خورشیدی بودیم فرصت پیدا کردیم که وارد فضا شویم اما شاگردان ما این فضا را پیدا نکردند زیرا از سال 88 به بعد انگار بودجه تئاتر قطع شد. تا جایی که آن برنامه ریزی‌های خاص حوزه لباس جمع شد و اتفاقاتی دست به دست هم داد که طراحی لباس و صحنه زمین گیر شد و حرکت رو به رشد که می‌توانست روی نسل‌ها موثر باشد قطع شد.

کشورهای صنعتی برای طراحی لباس در ابعاد مختلف جایگاهی برای نقد دارند. فکر می‌کنید این فضا را الان باید چه قشری در ایران پر کند؟

در کشورهای پیشرفته نه تنها لباس بلکه همه خدمات حتی رستوران‌ها نیز نقد و قضاوت می‌شوند. می‌خواهم بگویم نقش منتقد در اجتماع چقدر مهم است. این مساله در هنر نیز وجود دارد. این که این مساله کجا باید اتفاق بیفتد، بسیار مهم است. نگاهی به تاریخ ادبیات و هنر نشان می‌دهد که این روند باید از طراحان شروع شود. نمی‌توان انتظار داشت یک عده منتقد یکباره وارد این فضا شوند سپس آن را بشناسند.

آیا این قابلیت نقد در طراحان ما وجود دارد؟

در ابتدا هر حرکتی که شروع می‌شود را نمی‌توان داوری کرد. به نظر من این حرکت هنوز شروع نشده است. واقعا نقد صحنه و لباس هنوز در ایران اصلا نقد نیست. برخی تنها یک جمله در مورد صحنه و لباس می‌نویسند و مثلا آن را قابل قبول می‌خوانند که هیچ مفهومی ندارد. ما منتقد صحنه و لباس نداریم اما در مورد تئاتر اینچنین نیست. چند نفری در حوزه تئاتر واقعا جدی نقد می‌کنند اما در بخش لباس این اتفاق رخ نداده است. به همین دلیل من معتقدم خود طراحان باید یک افق را به تصویر بکشند و یک راهی را حداقل خطوط و حدود کلی را مشخص کنند سپس از منتقدین هم انتظار ورود داشته باشیم. اگر در ادبیات نگاه کنیم گوته و شیلر یک ارتباط دوستی محترمانه و در عین حال نقادانه داشته‌اند. این مساله در دوره‌های مختلف وجود داشته است. در ایران نیز هنرمندان ارتباطات نزدیکی در شاخه‌های مختلف داشتند. مثلا نیما، صبا، هدایت و شهریار یکدیگر را دوستانه می‌دیدند و نقد می‌کردند. الان چون بحث تخصصی است این انتظار می‌رود که خود طراحان افق‌ها را روشن کنند. الان دیگر این منتقد است که باید سر از کار صحنه و لباس در بیاورد و مبحث جدیدی را در زیر مجموعه نقد تئاتر باز کند اما متاسفانه تا امروز این اتفاق رخ نداده است.

خود شما در شروع طراحی لباس چه اولویت‌هایی را مد نظر قرار می‌دهید؟ و آیا طراحی لباس می‌تواند در مفهوم تئاتر دخالت کند یا مکمل است؟

تئاتر یک هنر ترکیبی است که شعر، ادبیات، مجسمه و ... در آن موثر هستند. مکمل واژه درستی است زیرا مخاطب با یک هنر کامل مواجه می‌شود. طراحی لباس باید تاثیر داشته باشد در غیر اینصورت خنثی و بی فایده است. طراحی صحنه و لباس چند رویکرد ویژه دارد که تعیین کننده است. زمانی رویکرد طبقه اجتماعی است مثلا فرد کشاورز یا فئودال و ... است. رویکرد دیگر شخصیت است یعنی ویژگی‌ها، سلایق، منش، علایق، حساسیت‌ها و ... بررسی می‌شود. رویکرد، تاریخی، تمول مالی و ... نیز وجود دارند که باید همسو با نمایش حرکت کنند.

چقدر محدودیت‌های مالی، فکری و ... روی کیفیت کار اثر دارد؟

اگر بخواهیم از یک استاندارد صحبت کنیم فضا متفاوت می‌شود. در هر شرایطی می‌توان طراحی لباس کرد اما هر چه از استاندارد دور شویم کیفیت نزول می‌کند این دو علت و معلول هستند. نباید به آنچه که هست قانع باشیم زیرا طراح لباس بسیار اذیت می‌شود. تئاتر و تلویزیون متفاوت است. هنرمند در تئاتر راضی تر است زیرا خلاقیت بیشتری بروز می‌کند اما هر کدام معایب و مزایای خود را دارند. زیرا در تئاتر می‌توان از ابتدا به ساکن کار را طراحی کند زیرا دوربین نیست و فاصله دور است لذا طراح می‌تواند ارزان ترین پارچه‌ها را استفاده کند. خلاقیت به استفاده از اجناس گران نیست. ارزان ترین چیزها برای رسیدن به تصور و تخیل موثر است. در چند سال گذشته تخیل دیگر حرفی ازش نیست و به آن بها داده نمی‌شود.

فکر می‌کنید چرا خلاقیت مرده است؟

زیرا همه چیز ریالی سنجیده می‌شود. درست است در انتهای کار به اعداد و ارقام می‌رسیم اما ملاحظات متفاوت است. زیرا یک نمایش نیاز دارد که ارزان ترین پارچه را استفاده کنیم اما باید اتفاق رخ دهد.

آیا اتفاق افتاده است که لباس شخصیت نمایش بر الگوهای پوشش قشر خاصی تاثیر گذاشته باشد؟

به دلیل ارتباط محدود تئاتر با جامعه، سالن‌های کوچک و اجراهای محدود کمتر رخ داده است. وقتی یک کار خوب است و تماشاگر و مخاطب دارد که هنر تئاتر را نشان میدهد نباید قطع شود چه اشکالی دارد که در تهران و شهرستان بچرخد. در سینما اما این اتفاق رخ داده و برخی به عنوان الگو شناخته شدند.

در سینما خلاقیت از چه نظر ضعیف‌تر از تئاتر است؟

متاسفانه بسیاری از تهیه کنندگان به جای هزینه کردن برای طراحی لباس سعی می‌کنند از لباس خود بازیگران استفاده کنند. این باعث می‌شود که خلاقیتی رخ ندهد و در بسیاری از موارد لباس از اجتماع به اجتماع باز می‌گردد وچیز تازه‌ای به عرصه اضافه نمی‌شود یعنی طراح مجبور است از لباس‌های بازیگر سینما انتخاب کند.

پژوهش تا چه حد در این بخش وجود دارد و آیا اصلا مسائل اقتصادی اجازه چنین کار کیفی را می‌دهد؟

پژوهش نقش تعیین کننده‌ای در هنر دارد اما اینکه چقدر بهره برده می‌شود. به زمان مد نظر، گروه و حساسیت‌های خود طراح و ذهن او برای پذیرش شخصیت‌هایی که طراحی می‌کند، دارد.

آیا استقلال طراح در اجرای پروژه ذهنی یک طراح لباس تئاتر وجود دارد؟

استقلال وجود دارد اما مساله این است که ما همیشه پیش از اثبات هنر و کارمان استقلال می‌طلبیم که انتقادی است که به خودم و همکارانم دارم. اگر ابتدا ثابت کنیم طراح خوبی هستیم اعتماد دیگران را جلب می‌کنیم و نیازی نیست از دخالت‌ها ناراحت شویم. اگر به کار مطمئن باشیم اینقدر دلیل و استدلال وجود دارد که فرد با فلسفه موجود قانع می‌شود. اینکه خود طراح چقدر با شخصیت ارتباط برقرار کرده است وچقدر دست بازیگر را باز می‌گذارد زیرا زیبایی در درجه دوم است و نخستین ویژگی لباس راحتی است. در تاریخ هر صنفی لباس خاصی دارد و دلیل آن کاربرد است و بعد رنگ، روانشناسی، زیبایی و ... وارد عرصه می‌شود. اگر یک طراح به کارش مسلط باشد نگرانی از دخالت‌ها ندارد زیرا دیگران به سرعت متوجه این تخصص می‌شوند.

چرا کمتر در سینما دیده شده‌اید؟

یکی از عمده دلایل بحث خلاقیت است. در سینما و تصویر تلویزیون یک بودجه‌ای مشخص می‌شود که انگار یک متراژ پارچه است که باید لباس بدوزی و اصلا اینکه بازیگر تغییر کرده و مواردی از این دست دیده نمی‌شود. در سال‌های اخیر بودجه کاهش پیدا کرده اما فضاها تخصصی‌تر شده است.

چقدر فضا با وجود توجه اخیر دولت به حوزه لباس تغییر داشته است؟

تغییر را باید بر اساس آمار تعیین کرد. ما طراحان چارچوب‌های ملی و مذهبی کشور را پذیرفته‌ایم و با این وجود کارهای خوبی ارائه شده است که این اتفاق خوبی است اما باید صبر کنیم و اجازه دهیم فضا آماده شود زیرا کیفیت بعد از کمیت وارد عرصه می‌شود. اگر هر سال دو یا سه مدل فراگیر داشته باشیم کافی است زیرا لباس یک پروسه تکراری است که هر چند وقت تکرار می‌شود.

در این تکرار که ذکر کردید، جایگاه خلاقیت کجاست؟

خلاقیت وجود دارد. آنچه تکرار می‌شود کلیت و چارچوب است نه جزئیات. مثلا در لباس آقایان کت یقه پهن به باریک تبدیل می‌شود. البته مساله تکنولوژی نیز دخیل است مثلا تنوع پارچه طی این سال‌ها بی نظیر است که می‌تواند به طراح کمک کند.

نگاه جامعه امروز به سمت برند و برندپوشی است. این مساله در نسل جوان حادتر است. تحلیل شما از این مساله چیست؟ فکر می‌کنید چه ویژگی باعث این امر شده است؟

متاسفانه ما برند داخلی بسیار محدود داریم که برخی به خاطر کیفیت پایین حذف شده‌اند. برای رقابت با برند خارجی یک برنامه ریزی و ساز و کار متفاوتی داریم. باید ببینیم آیا این رقابت ضرورت دارد. این گروه مخاطبی که به این سمت می‌روند مگر چند درصد جامعه هستند؟ به دلیل مسائل اقتصادی تعداد بسیار کم است. از زمانی که در چند سال گذشته وقتی چین شروع به کپی کرده است این بازار قبضه شده که درجات کم کیفیت‌تر برای طبقات پایین جامعه است. قطعا ما پتانسیل برندسازی را داریم. صنایع دستی در همه نقاط ایران وجود دارد به نحوی که هر جایی که انسان ها زیسته‌اند مردم با مصالح عمومی صنایع دستی ساخته‌اند که جای سرمایه گذاری دارند.

چرا طراحی ما به سمت استفاده از صنایع دستی نرفته است؟

کارهای اینچنینی برنامه ریزی می‌خواهد. مثلا دولت در کشورهای دیگر کارش خرید و فروش نیست بلکه صرفا برنامه ریزی می‌کند. دولت سوئد بنابر جغرافیا و اینکه شش ماه زمستان دارند برای صنایع دستی برنامه ریزی کرد. موارد کوچکی که هزاران سال است در روستاهای آنان وجود دارد را شکوفا کردند. این صنایع دستی امروز جایگاهی برای صادرات دارد یعنی مردم در کارگاه های کوچک خانگی به کار می‌پردازند. به نظر من این بخش بکر مانده زیرا برنامه ریزی نداشته‌ایم در صورتی که اگر وام‌ها در جایگاه درست دیده شود شکوفایی خاصی را تجربه می‌کند. بعد می‌رسیم به یک بخش تولید پارچه مانند چیت و ... کثیر است که در یک دوره شکست خورد زیرا جنس خارجی ارزان تر بود اینجا باید برنامه ریزی کرد آیا ما باید سود امروز را ببینیم یا نفع آینده را. جا داشت برای پارچه‌های ارگانیک برنامه داشته باشیم. الان پاکستان و بنگلادش 40 یا 50 درصد لباس‌های ما را با وجود اینکه از ما عقب تر هستند تامین کنند.

یک طراح برای پیشرفت و مطرح شدن، چقدر باید سواد بصری داشته باشد تا بتواند بر اساس یک ایده خلاقانه حرکت کند؟

این چقدر کمی نیست. نخستین کار خلاقانه را فرد باید بعد از بررسی گذشتگان انجام دهد و این بخشی است که دانشگاه تامین می‌کند. سپس روش‌های فکر کردن و طراحی و ایده یابی برای بروز خلاقیت را پیدا می‌کند و سپس تمرین و ممارست و تجربه وارد می‌شود تا جایی که فرد در یک زمان کوتاه به ایده مناسب و تبدیل به خلاقیت می‌رسد. وقتی می‌گوییم طراحی یعنی خلق چیزی که مشابه قبلی ندارد و کپی نیست. باید یک طراح از نظر بصری با خواندن و دیدن پیشرفت کند. یک طراح لباس با یک نقاش متفاوت است زیرا برای نقاش زمان مهم نیست اما طراحی لباس یک زمان مشخص دارد. مثلا من برای نمایش "بینوایان" که من دستیار آقای خورشیدی بودم حدود 300 دست لباس را با پارچه‌های ارزان قیمت دوختیم و حتی رنگرزی را نیز خودمان انجام می‌دادیم. این میزان لباس طی دو ماه آماده شد لذا کار حرفه‌ای جای آزمون و خطا نیست.

آیا در حال حاضر هم برای طراحی لباس تئاتر کارگاه رسمی دارید؟

طی چند سال اخیر که کارگاه دوخت لباس تالار وحدت جمع شد یک سری همکاران به صورت خودجوش کارگاه ایجاد کردند برخی از کارها نیز در خیاطخانه های بیرون اجرا می‌شود.

چقدر طراحی هنری لباس و نمایش آن در گالری‌ها برای پیشرفت این عرصه موثر است؟

این بخش نیز مخاطبان خاص خود را دارد که می‌تواند در پیشرفت و ایده یابی طراحان موثر باشد. این بخش می‌تواند گاهی نقش یک سفال باشد و گاهی یک لباس است. این ایده یابی با کپی کاری متفاوت است لذا در این راستا هر چیزی موثر است. بنابراین هر چه این فضاها و تولید آثار هنری بیشتر باشد موثر است. در تمام جوامع روحیه سنجی با هنرمندان دیده می‌شود یعنی بررسی آرامش مردم با آثار هنرمندان سنجیده می‌شود.

برای انتخاب یک لباس مخصوص خودتان چه نکاتی را می‌بینید؟

لباس را باید پرو کرد و صرفا در ویترین نمی‌توان زیبایی آن را تشخیص داد زیرا خصایص لباس در تن مشخص می‌شود. رنگ و طرح و سپس در پرو راحتی لباس برای من مهم است.

چه رنگی را دوست دارید؟

رنگ‌های ترکیبی مانند آجری، سدری و ترکیبات آبی و سبز را دوست دارم. معمولا ترکیبات سوم و چهارم را دوست دارم.

مصوب شدن قانون کپی برداری لباس و مالکیت معنوی تا چه حد در پیشرفت عرصه لباس موثر است؟

قطعا موثر است اما باید در قانونی که مصوب می‌شود روند رسیدن هنرمند به حق خودش را تسهیل کنند تا دوندگی و کاغذ بازی هنرمند را پشیمان نکند.

انتظار شما به عنوان یک هنرمند از مسئولان چیست؟

به خلاقیت و تخیل هنرمند بها بدهند و به این مساله عمل کنند و تنها به زبان آوردن کافی نیست. زمینه یا فضای مناسب تولید اثر هنری در هر رشته‌ای را فراهم کنند. اگر می‌خواهیم جامعه از این همه آسیب‌های اجتماعی که می‌بینیم خلاص شود باید به این بخش فکر کنیم. چنانچه واقع بین باشیم این آسیب‌های اجتماعی در تمام سطح شهر دیده می‌شود لذا باید ارتباط هنرمند را با جامعه افزایش بدهیم. در این صورت تولید آثار هنری افزایش می‌یابد. حتی یک هنرمند مستقل نیز بدون نبودن فضا امکان رشد ندارد لذا باید زیرساخت‌های این عرصه را بهبود ببخشیم. در این راستا باید شرایط زیست و زندگی هنرمندان را تسهیل کنند زیرا طی سال‌های اخیر هنرمندان تئاتر فشارهای زیادی کشیدند.

انتهای پیام/61

گفت و گو سمیه باقری