به گزارش سرویس تئاتر هنرآنلاین/ اصغر همت جمله جالبی را در وصف فردوس کاویانی به زبان آورد: "فردوس شرافت افراطی دارد که باید آن را کنترل کرد" در ابتدای گفتوگو با فردوس کاویانی این جمله برای من اساسا معنایی نداشت، اگرچه نظم، صداقت، بیریایی و دوری از تزویرهای رایج دنیای امروز را پیش از این در مورد فردوس کاویانی بسیار شنیده بودم. اما هرچه به پایان این گفتوگو نزدیک شدیم به صورت ملموس به این جمله اصغر همت رسیدم.
فردوس کاویانی مرد عجیبی است در میان سه ساعت صحبت هیچگاه کلمه من را از زبان او نشنیدم. (البته بنا به اجبار برای تنظیم خبر مجبور شدم که برخی موارد از این کلمه استفاده کنم.) طنز عجیبی نیز در میان صحبتهای او وجود دارد که همکلامی با او ساعاتی مفرح را برای هر شنوندهای رقم میزند. اما لازم است این نکته را نیز بدانید که خجالتی بودن و بیریاییاش گاهی کلافه کننده نیز میشود؛ اما به واقع او بزرگی در میان بزرگان هنر این سرزمین است و بیشتر بزرگیاش نیز از اخلاق حرفهای که دارد بر میخیزد.
او دنیایی از خاطراتش را در این نشست صمیمانه بیان کرد که برای لحظاتی نمیشد نخندید و یا بهتر است بگویم ریسه نرفت. خاطراتش آنقدر جذاب هستند و در درون آنها آنقدر از بلاهایی که بر سرش آمده با بیان شیرینش سخن گفت که بیمحابا ما را به یاد "آقوی همساده" مجموعه تلویزیونی "کلاه قرمزی" میاندازد.
برای اینکه جذابیت این خاطرهگوییها ،که اصغر همت در این نشست لطف داشتند و به عنوان مصاحبهکننده همراه بودند تا با فردوس کاویانی مصاحبه کنند، کم نشود از آوردن سوال و جوابهای رایج در گفتوگوها پرهیز کردم تا بدون واسطه با فردوس کاویانی و اصغر همت روبرو باشید. البته روحیه مثالزدنی اصغر همت در حمایت از آنچه که بر تئاتر و نسل کاویانیها رفته نیز در این گفتوگو جالب بود که میتوان این موضوع را نیز از لحن این بزرگ تئاتری دریافت.
وقتی از کرمان کوچ کردم
از بچگی عاشق نقش بازی کردن بودم. نه اینکه توپ و فوتبال رو دوست نداشته باشم ولی وقتی تعزیه می دیدم فکر می کردم چه کار جالبی و شیفته بازی کردن شدم. یادم هست تو کرمان فقیر زیاد بود و ساعت ها اینها رو می دیدم و بعد توی خونه ادای اونها رو در می آوردم. تا ششم ابتدایی صبر کردم ولی متوجه شدم تئاتری که من دنبالش هستم توی تهرانه برای همین پس از اتمام دوره شش ساله ابتدایی با ترفندی به تهران آمدم. چون شنیده بودم که تئاتر تهران بهتر است.برای همین یکی دو سال در تهران در پارچهفروشی کار کردم.
ماجرای سفر به آلمان برای تحصیل در تئاتر (به پیشنهاد اصغر همت کاویانی ماجرا سفر به آلمان برای تحصیل تئاتر را بازگو کرد)
در امتحان بورسیه برای اعزام به خارج شرکت کردم و پس از قبولی راهی آلمان شدم. در آن زمان برای رشته تئاتر پذیرش نمیدادند من به توصیه دوستم در رشته شیمی ثبت نام کردم. نخستین روزی که من به کالج رفتم به مسئول دانشگاه جریان علاقه ام به تئاتر را گفتم و تاکید کردم که مایلم تئاتر بخوانم. او همان لحظه با آکادمی تئاتر دانشگاه تماس گرفت و موضوع من را با پروفسوری که مسئول آکادمی تئاتر بود گفت. آن پروفسور گفت که همان لحظه به دفتر کار او بروم. رفتم. او سر کلاس بود و به دستیارش گفته بود که وقتی رسیدم بروم سر کلاس. وقتی وارد کلاس شدم این شخص خواست که در همان لحظه امتحان بدهم. استرس گرفته بودم اما شروع کردم به بداهه بازی کردن؛ او تک تک هنرجویان را فرستاد تا در مقابلم بازی کنند. استرسم و تمام آن بداههها باعث شدم اتود جالبی از کار در بیاید و همین مسئله باعث شد پروفسور مرا پذیرفت، اما با توجه به این که ترم آغاز شده بود، مجبور بودم تا ترم بعد صبر کنم. در همان دانشگاه در کالج زبان شروع به خواندن زبان آلمانی کردم آنقدر در این کار جدی بودم که زبان آلمانی را بهتر از خود آلمان ها صحبت می کردم به همین دلیل معلم فن بیان ما به من گفت: تو خیلی خوب آلمانی صحبت میکنی در چه رشتهای میخواهی تحصیل کنی؟
جریان را به او هم گفتم. او که پدر و مادرش کارگردان تئاتر بودند، ماجرا را برای رییس کالج تعریف کرد و رییس دانشگاه به من گفت که چون تو خیلی خوب آلمانی صحبت میکنی،ما تصمیم گرفتهایم که تو زبان آلمانی بخوانی. بنابراین نمیتوانی تئاتر بخوانی. از این موضوع کاملا به هم ریختم و برای همین از زبان آلمانی متنفر شدم و بدون آن که به کسی بگویم به برلین رفتم و در در رشته تئاتر ثبت نام کردم. پس از مدتی نامهای از برادرم رسید که خبر میداد مرا از دانشگاه اخراج کردهاند و باید خاک آلمان را ترک کنم. من خیلی ناراحت شده بودم به پلیس مراجعه کردم و اعلام کردم که در دانشگاه دیگری تحصیل میکنم. اما اجازه تحصیل در رشته تئاتر را به من نمیدادند و به اجبار باید زبان آلمانی میخواندم.
دزدیده شدن پول و آغاز سرنوشت نامعلوم
در برلین در "هایم" زندگی میکردم و یک آلمانی با من هماتاقی بود. مشکلات دانشگاه مرا کلافه کرده بود. یک روز که به حمام رفتم هم اتاقیام آمد و گفت من کلیدم را جا گذاشتهام و کلیدت را بده. من آمدم دسته کلیدم را که کلید گنجهای که تمام پول و مدارکم در آن قرار داشت را جدا کنم تا به او کلید دهم. ناگهان به خودم نهیب زدم که فردوس چرا به بشریت اعتماد نمیکنی؟ دسته کلید را به او دادم و وقتی بازگشتم تمام پولهای من دزیده شده بود. به پلیس مراجعه کردم و پلیس نیز او را دستگیر کرد، اما پولهای مرا نگرفتن وقتی به این موضوع اعتراض کردم به من گفتن ما از لحاظ قانونی این فرد را دستگیر کردیم و مسئول باز پسگیری پولهای تو نیستیم.
آغاز دوران بیپولی در آلمان و ماجرای فرشهای دستباف ایرانی
دوران بیپولی سختی را در غربت میگذراندم. اما وقتی میخواستم از ایران بیایم برادرم دو تخته فرش به من داد که بیاورم. این فرشها هم ماجرایی داشتند که در نوع خود جالب هستند. من از راه زمینی به آلمان رفتم و این فرشها اسباب دردسر شده بودند. در ترکیه مجبور شدم که آنها را تحویل دهم تا برای من به آلمان بفرستند. وقتی که پول مرا دزدیدند تنها امیدم به این فرشها بود. از آنجایی که دزدیده شدن پولها موجب شده بود من بتوانم چند ماهی بیشتر در آلمان بمانم در انتظار این فرشها ماندم و وقتی که به گمرک رفتم تا فرشها را بگیرم از من ۲ هزار مارک خواستن. من که پولی نداشتم مجبور شدم چند ماه سخت کار کنم تا این پول را جور کنم. وقتی این پول را با سختی زیاد توانستم در آورم و فرشها را بگیرم از پسر خالهام خواستم که فرشها را برای من بفروشد تازه آن وقت فهمیدم که قیمت فرشها ۳۷۰۰ مارک است.
کلاهبردار آلمانی که پلیس آلمان سی سال به دنبال او بود
فروختن فرشها هم خودش ماجرایی بود. خریدار آلمانی فرشها یک روز پس از اینکه فرش را خرید و در ازای آن چک داد به پسرخاله من مراجعه کرد و خواست که فرشها را پس بدهد. او در میان همین صحبتها از پسر خالهام فرشهای دیگری خواست که او نیز فرشهای خود را به او فروخت و حتی از برخی از دیگر دوستانش نیز فرش گرفت و به این آلمانی فروخت و در ازای همه آنها چند چک با یک تاریخ مشخص گرفت. پسر خالهام وقتی برای وصول چکها به بانک رفت، پلیس آمد و آنها را دستگیر کرد و گفت این فرد خریدار یک کلاهبردار است که سی سال است پلیس آلمان به دنبال اوست! پس از این ماجرا تازه دوران گرفتاریهایم آغاز شد.
شکایت از پلیس به دادسرای آلمان
این اتفاقات باعث شد کلا من به آلمانیها مشکوک شوم. وقتی موضوع نامه دانشگاه و دزدیده شدن پولها را به صاحبخانهام در برلین گفتم. او به من گفت ناراحت نباش و برو از پلیس آلمان به دادگستری آلمان شکایت کن. این کار را کردم. اما پس از مدتی نامهای برای من آمد که باید ۷۲ هزار مارک برای این شکایت بپردازم. این پول مبلغ زیادی بود و من دوباره موضوع را با صاحبخانهام در میان گذاشتم. او دوباره گفت، هیچ ناراحت نباش فردا میریم اداره فقرا. همین کار را کردیم و به واسطه همین ادارهایم به ۷۲ مارک کاهش یافت. البته در این مدت ویزای من تمدید میشد و من فرصت داشتم که کار کنم.
سفر به وین برای تحصیل در تئاتر
بلاهایی که در آلمان بر سر من آمد باعث شد که آلمان را به مقصد اتریش برای تحصیل در رشته تئاتر ترک کنم. پس از پذیرش پول زیادی نداشتم و از شانس بد یک تعطیلی سه روزه هم پیش آمد که کلا مقداری پول خرد برای من باقی مانده بود که در این سه روز فقط میتوانستم کمی شیر و چند شیرینی بخورم. وقتی این تعطیلات تمام شد یک راست به سمت کاریابی دانشگاه رفتم؛ باورتان نمیشود در راه جرئت نگاه کردن به قصابی سر راهم را نداشتم وقتی این گوشت و چربیها را میدیدم هوش از سرم میرفت. مستقیم به کاریابی دانشگاه رفتم و گفتم فوری کار میخواهم.
ماجرای چهار پرس غذا در پارلمان اتریش
فردای آن روز از کاریابی داشگاه به من تلفن شد که به پارلمان اتریش بروم. من به مسئول آنجا گفتم کار میخواهم .نمیخواهم سیاست مدار شوم که به پارلمان برم. آنها گفتند که باید برم. به پارلمان مراجعه کردم و متوجه شدم که برای کار و ظرفشویی من را به پارلمان معرفی کردند. آنها چهارشنبه جلسه داشتن و به عنوان یک کار نیمهوقت میخواستن که من آنجا کار کنم. من هم قبول کردم. اما چشمتان روز بد نبیند. آنجا آنقدر کار بود که فرصت سر خاراندن هم نبود. بعد از شستن کلی ظرف تازه متوجه شدم ۹ صبح است و هنوز وقت غذا خوردن اعضای پارلمان نرسیده است. دردسرتان ندهم پس از تمام شدم کار مسئول آنجا از کارم راضی بود و به من گفت هر چهارشنبه برای این کار به آنجا بروم. او بعد از توضیحات گفت بیا غذا بخوریم. من که چند روز گرسنگی کشیده بودم و از صبح نیز غذاهای جور و واجور را دیده بودم وقتی اولین پرس غذا را به من دادن آن را نخوردم بلکه بلعیدم. مسئول آنجا گفت بازم میخوری؟ گفتم بله. پرس دوم را نیز مثل اولی بلعیدم. دوباره گفت میخوری؟ گفتم بله. آن را هم سریع خوردم. دوباره پرسید باز هم میخوری گفتم اگر ممکنه؟ پرس چهارم را هم به من داد ولی گفت دیگر نمیخواهد از چهارشنبه دیگر بیایی.
باز شدن دانشگاه تئاتر در ایران و بازگشت از اتریش
در اتریش هم روزگار خوبی را نمیگذارندم. به اجبار در یک لاستیک فروشی کار می کردم و فرصتی برای درس خواندن نداشتم. در وین هم در "هایم" زندگی می کردم. یک روز در هایم یکی از دوستانی که برادر داریوش آشوری مترجم بود را دیدم. با این دوست سر کلاسهای حمید سمندریان آشنا شده بودم از او سراغ ایران را گرفتم. او گفت که از زمانی که تو رفتی در ایران دو دانشگاه تئاتر باز شده همین موضوع من را هوایی کرد تا به ایران باز گردم و در ایران ادامه تحصیل بدهم.
خاطرات مشترک کاویانی و همت در تئاتر
(در ادامه گفت وگو کاویانی و همت به مرور خاطرات مشترک خود در تئاتر پرداختند. این دو برای اولین بار در نمایش "جزیره" نوشته آثول فوگارد به کارگردانی رضا رادمنش با هم به ایفای نقش پرداختند.)
روایت نخست: اصغر همت در زمان بازبینی این نمایش از ما خواسته شد تا جملهای از نمایشنامه را حذف کنیم ما خیلی دنبال یک جمله جایگزین گشتیم. اتفاقا همان شب من به همراه رضا رادمنش در خانه آقای بهرام بیضایی بودم و وقتی این مسئله را با او در میان گذاشتیم با حضور ذهنی مثال زدنی که آقای بیضایی دارد یک جمله جایگزین پیشنهاد داد و ما خیلی خوشحال شدیم. این نمایش در سالن چهارسو اجرا شد و در یکی از شبها در حال اجرا نمی دانم بر اساس شیطنت یا فراموشی جمله ای را گفتم که نباید می گفتم. بعد از این جمله من باید پتویی را روی سر خود می کشیدم و یکی از بهترین لحظه های نمایش با بازی زیبای فردوس اجرا می شد. همان طور که پتو بر سر داشتم متوجه شدم فردوس دیالوگ هایش را نمی گوید. نمی دانستم چه اتفاقی افتاده است. من هم در زیر پتو نمیدانستم که مشکل چیست. پس از سکوتی طولانی که البته با حال و هوای نمایش هم سنخیت داشت او باقی جمله اش را گفت. پس از اجرا و در پشت صحنه فردوس با آن حساسیت فوق العاده ای که دارد به من گفت: چرا این جمله را گفتی؟
این جمله من با روحیه خاصی که فردوس دارد باعث شده بود که او ذهنش درگیر شود که مبادا در سالن کسی باشد و برای نمایش مشکلی پیش بیاید، برای همین دیالوگ را فراموش کرده بود. او در آن لحظات سکوت دوباره نمایشنامه را در ذهنش مرور کرده بود تا به آن جمله رسیده بود و دوباره به همان جمله رسید و ادامه داد. این نوع حساسیت ها و ویژگی ها ویژه امثال فردوس کاویانی است و من در زنده یاد مهدی فتحی هم این روحیه را سراغ داشتم.
روایت دوم: فردوس کاویانی
نمایش "جزیره" با استقبال خوبی روبرو شده بود و بیشتر شبها تماشاگر تا داخل صحنه هم می آمد. من در بخشی از نمایش "جزیره" سیگاری بر لب می گذاشتم و با قوطی کبریت بازی می کردم. طبق میزانسن نباید کبریت روشن میشد. یک شب در اجرا دقیقا در کنار من تماشاگری نشسته بود که وقتی کبریت روشن نشد، به یکباره برای من فدک زد و من هم اول نمی دانستم چه کنم ولی تصمیم گرفتم تا سیگار را روشن کنم و با آن بازی کردم.
اداره تئاتر و حضور پیتر بروک
کارم را در تئاتر از اداره تئاتر آغاز کردم. در آن زمان نمایشی را با نام "تابستان یا قصه دراماتیک در شش شب و شش روز" نوشته ون کارتر و به کارگردانی زنده یاد رضا کرم رضایی در خانه نمایش تمرین می کردیم. نمی دانم تاثیر از کجا بود، ولی در آن دوران بچهها تئاتر بال و پر نمیگرفتند. چون مسوولین به تئاتر اهمیت نمیدادند. به عنوان مثال اداره تئاتر طوری رفتار میکرد که بچهها در همان تئاتر متداول باقی بمانند و خلاقیتی ایجاد نشود. در همین نمایش، کرم رضایی تصمیم گرفت که پیش از اجرا یک نمایشنامهخوانی برگزار کند. روز موعد تماشاگران زیادی برای تماشا به سالن آمده بودند. اما بیشتر آنها در طول نمایش به تدریج رفتند و من که نگاه غمانگیز کرم رضایی را میدیدم باخودم فکر کردم که یعنی این نمایشنامه خوانی ارزش آن را نداشت که آنها تا آخر آن را دنبال کنند؟ با این حال ما در این نمایش به شکل کارگاهی و کمدی دلارته گونه به خلاقیت نزدیک شدیم. من نخستین بار در همین نمایش با آربی آوانسیان آشنا شدم. او همراه با پیتر بروک برای دیدن نمایش ما آمده بودند. پیتر بروک پس از دیدن نمایش گفت: شما شرقیها خیلی بیشتر از ما این نوع نمایشها را می شناسید و آن را لمس کردهاید. من اجراهای گوناگونی از این نمایش را دیده ام و بهترینش اجرای شما بوده است.
این نمایش دومین نمایشی بود که پس از تاسیس خانه نمایش در آن جا به روی صحنه می رفت. با این حال برای همه نمایشها تبلیغات میشد، اما برای نمایش ما هیچ تبلیغی نمی شد. همچنین کارشکنیهایی هم در اداره تئاتر صورت میگرفت که به همین دلیل من ترجیح دادم در آنجا نمانم و به کارگاه نمایش رفتم.
انتهای پیام/
ساسان پارسی