سرویس سینمایی هنرآنلاین: فیلم سینمایی "اروند" به کارگردانی پوریا آذربایجانی همزمان با آغاز هفته دفاع مقدس به سرگروهی سینما افریقا اکران شد، فیلمی که در سی و چهارمین جشنواره جهانی فیلم فجر، توانست سیمرغ سیمین جایزه ویژه هیئت داوران برای بهترین دستاورد هنری را برای کارگردانش به ارمغان بیاورد.
قصه "اروند" درباره یونس است، جانبازی جامانده از جنگ که بیست و هفت سال به یاد همرزمانش روزگار گذرانده و درصدد است تا بتواند جسد همرزمانش را به آغوش خانوادههایشان بازگرداند. یونس حال خوشی ندارد و روزگار را به یاد دوستانش سپری میکند، با آنها همکلام میشود و تلاش میکند تا آنچه را که در گذشته رخ داده است برای دیگران بیان کند.
"اروند" روایتی است از 175 شهید غواص که سال گذشته پس از سالها دستبسته به آغوش خانوادههایشان بازگشتند. این فیلم ماحصل تلاش کارگردان برای بیان واقعه تاریخی و درام خود است. به همین بهانه با پوریا آذربایجانی کارگردان جوانی که سومین تجربه سینمایی خود را پشت سر میگذارد به گفتوگو نشستیم که ماحصل آن را در زیر میخوانید:
آقای آذربایجانی این روزها مشغول چه کاری هستید؟ بیش از هرچیز درگیر اکران "اروند" هستیم و از آنجایی که سه- چهار روز پیش از اکران فیلم به ما اطلاع دادند، همه کمک میکنیم تا اطلاعرسانی بیشتری صورت بگیرد.
با توجه به اینکه اکران فیلم خیلی سریع اتفاق افتاد و در واقع فیلم جایگزین فیلم "نیمهشب اتفاق افتاد" ساخته خانم پاکروان شد، و شش سالن در اختیار شما بیشتر قرار نگرفته است، وضعیت اکران تا امروز چگونه است؟ با توجه به کمی سالن و نداشتن تیزر تلویزیونی و عدم اطلاعرسانی لازم از این وضعیت اکران راضی نیستم، اما خوشحالم که با همین وضعیت نیز مردم از فیلم استقبال کردند. در همین چند روز گذشته فیلم را در سالنهای مختلف با مردم دیدم و خوشحالم که فیلم مخاطب را به سکوت و تفکر وادار میکند و مخاطبان با فیلم احوال خوبی داشتند. بازخوردها هم تا این لحظه مثبت و خوب بوده است. در واقع اتفاقی است که دلم میخواست شکل بگیرد، اما از سوی دیگر متأسفانه به جز پردیسها، سالنهای سینما خیلی وضعیت مناسبی ندارند و نتیجهای که به روی پرده این سینماها میرود بسیار وحشتناک است. سینما آفریقا با اینکه سینمای سرگروه است، ولی کیفیت خوبی ندارد و آنچه به روی پرده، نمایش داده میشود، یک تصویر مبهم و بیرنگ است که به زحمت باید دید.
بگذارید کمی به عقب برگردیم زمانی که هنوز اروند ساخته نشده بود. ایده و داستان فیلم چطور شکل گرفت؟ به دو دلیل فیلم را ساختم، اول اینکه دوست داشتم فیلم دفاع مقدس بسازم، چرا که دستیار رسول ملاقلیپور بودم و از او سینما را یاد گرفتم و دوم اینکه برای همه آدمهایی که جانشان را در دست گرفتند و رفتند جلوی گلوله که احوال ما بهتر باشد، احترام قائلم و دینی به گردن خود میدانم و دلم میخواهد به همین دلیل دراین حوزه فیلم بسازم.
همزمانی واقعه پیدا شدن 175 غواص و ساخت فیلم شما چقدر به روند تولید فیلم کمک کرد و چقدر تلاش کردید تا این داستان را پرورش دهید و بر مبنای همان واقعیت پیش بروید؟ نزدیک دو سال و نیم بود که من به همراه آقای مهدی داوری تهیهکننده فیلم میخواستیم فیلمی با این سبک و سیاق بسازیم. در طی این مدت به قصههای مختلفی فکر کردیم و این اتفاق که افتاد، احساس کردیم بستر مناسبی ایجاد شده است، چرا که میتوانیم یک قصه خوب تعریف کنیم که یک بعد ملی نیز داشته باشد. من طرح اولیه را نوشتم، بعد رسیدیم به قصه اولیه و درنهایت چندین بازنویسی صورت گرفت تا به این قصه رسیدیم.
به نظر شما زمان طولانی برای فیلم در نظر گرفته نشده است؟ زمان فیلم 82 دقیقه است و به نظرم طولانی نیست. در زمان اکران جشنواره بینالمللی هشت دقیقه زمان اضافی احساس شد که آن را کوتاه کردیم و فکر میکنم آنچه امروز به نمایش درآمده یک زمان استاندارد و مناسب است.
شخصیت اصلی فیلم، یونس، آنطور که باید به نمایش درنیامده است و حتی گاهی در حق او اجحاف نیز میشود. در واقع یونس آن قهرمانی که ما همیشه در فیلمهای جنگ دیدهایم نیست و گاهی اشتباه نیز میکند. چقدر روی این شخصیت کار شده؟ آیا این شخصیت بر اساس یک شخصیت واقعی نوشته شده است؟ نه، آنچه در فیلم دیده میشود قصه من است و بر اساس یک واقعه که همان پیدا شدن 175 غواص ایرانی است که دستبسته در نزدیک جزیره "ام الرصاص" پیدا شدند، نوشتم. در نتیجه یونس کاملاً زاییده ذهن من است، با تمام ضعفها و قوتهایش. از اول هم قرار نبود قهرمانی بسازم که در این سالها در فیلمهای دفاع مقدس به نمایش درآمده است. آدمهای شجاعی که گاهی تیر میخورند و زنده هم میمانند و ... اتفاقاً برعکس همه اینهاست و تمام تلاشم را کردم تا یک آدم زمینی را به تصویر بکشم که امروز با خاطرات دوستانش زندگی میکند و در برخی از جاها ازخودگذشتگی هم داشته و کارهایی انجام داده است. سعیام را کردم تا از شعار و قهرمانسازیهایی که تاکنون در سینمای جنگ و دفاع مقدس دیدیم، پرهیز کنم. بنابراین اگر ضعفی هست و احساس میکنید درجایی تصمیم غلط گرفته، کاملاً دیدگاه من است که در فیلم دیده میشود. احساس میکنم نباید کاراکترهای دفاع مقدس تا این اندازه ایده آل و فرازمینی باشند، بلکه باید از کاراکترهای خاکستری صحبت کنیم که نقاط مثبتی دارند که مخاطب را همراه خود میکنند.
احساس نکردید ممکن است این طرز تفکر به کار شما ضربه بزند، چرا که مخاطب همواره عادت به دیدن قهرمانپروری در سینمای دفاع مقدس دارد؟ با صداقت تمام میگویم که در تمام نمایشهایی که همراه مردم فیلم را دیدم، مخاطبان، فیلم را دوست داشتند. جانبازی پس از پایان فیلم آمد سعید آقاخانی را بغل کرد و گفت من را زنده کردی و الان میتوانم به دخترم بگویم که من چه کسی بودم. از این دست اتفاقات و برخوردها بسیار دیدم. در نتیجه آن چیزی که تاکنون از نمایش فیلم میبینم بازخورد خوبی است و بیشتر مخاطبان و نه همه آنها، فیلم را تا انتهای تیتراژ میبینند و احوالی دارند که برای من مهم است. اینکه در یک ساختار امتحان پس داده قرار بگیرم، مورد پسند من نیست. سعی کردم کاری بسازم که خودم در درجه اول آن را دوست داشته باشم و نتیجهاش راهم میبینم. در جشنواره بینالمللی فیلم فجر مخاطبان خارجی پس از اینکه از سالن بیرون میآمدند نم اشکی بر چشم داشتند و این نشان میدهد که فیلم راه درستش را میرود و با هر نوع مخاطبی میتواند ارتباط برقرار کند.
بازیگر اصلی فیلم شما سعید آقاخانی است در نقش یونس، چه شد که به سعید آقاخانی برای بازی رسیدید و این ریسک را کردید تا نقش یونس را به او بسپارید؟ به هرحال سعید آقاخانی بیش ازهر چیز چهرهاش برای ما یادآور آثار طنز سینما و تلویزیون است. به نظرم سعید آقاخانی و بسیاری از بازیگران عرصه طنز، قابلیتهای بسیاری در بازی دارند و میتوانند در عرصههای دیگر نیز خیلی خوب ظاهر شوند، کما اینکه سعید آقاخانی در نقش یونس عالی ظاهر شد. قرار بود پیش از "اروند" با سعید آقاخانی برای کار دیگری همکاری داشته باشم که نشد و این آشنایی باعث شد تا ما همدیگر را بیشتر بشناسیم و وقتی صحبت درباره اروند شد، دوست داشتم از بازیگرانی که کمتر در حوزه سینمای جنگ و دفاع مقدس دیده شدهاند استفاده کنم. در واقع تلاش کردم از حضور بازیگرانی که در حوزه دفاع مقدس بودند و چهره آشنایی هستند، پرهیز کنم. با توجه به شناختی که از سعید آقاخانی داشتم میدانستم که قطعاً از پس نقش برمیآید و همینطور هم شد، حضور او در فیلم اتفاق بسیار خوبی است و بیشتر آدمها پس از دیدن این فیلم از سعید آقاخانی که پیش از این به عنوان بازیگر آثار طنز شناخته شده بود، فاصله گرفته و به یونس نزدیک میشوند.
شما همین کار را درباره امید روحانی به عنوان فرمانده نیز انجام دادید. در حالی که فرماندهان جنگ نیز عمدتاً آدمهای با صلابتی به نمایش درآمدهاند که از یک جذبه خاص نظامی برخوردار هستند. ببینید آنچه برای من اهمیت دارد شکستن کلیشهها و آشناییزدایی است. امید روحانی علاوه بر اینکه منتقد سینمایی بسیار خوبی است، بازیگر خوبی هم هست و کاملاً حضورش در نقش مصطفوی جواب داده است. من برای این نقش به دنبال یک آدم باصلابت عجیبوغریب نبودم که در بهترین شرایط روحی باشد، به همین دلیل هم امید روحانی خیلی خوب درک کرد و نقش را بازی کرد. "اروند" قصه آدمهایی است که باورهایشان هنوز مهم است، ولی دلیل بر چشمپوشی از تمام اتفاقات روز جامعه نیست. باورهایی که سالها برای آنها جنگیدهاند و به آنها اعتقاد داشتهاند و حتی انتقاد هم داشتهاند، امروز ممکن است رنگ دیگری به خود بگیرند.
در این فیلم در برخی از سکانسها از نمادهایی استفاده کردید که با توجه به صحبتهای پیشینتان به نظر میرسد آنها نیز در راستای همین از بین بردن کلیشههاست. برای مثال سیب همواره نمادی از میوه بهشتی است و حالا شما از نمادهای دیگری در این فیلم استفاده کردید... وقتی قصه را تعریف میکنیم قالب روایی جریان سیال ذهن است که پیش میرود و گاهی نیاز به موتیفهایی داریم که این زمانها را به هم پیوند دهد. یکی از آن بچه قصههایی که من در این فیلم استفاده کردم داستان ابراهیم است. در بسیاری از کتابهایی که مربوط به خاطرات جبهه و جنگ است ماجرای رزمندهها و تیم تدارکات همواره وجود داشته است و اگر من در فیلم از نارنگی استفاده کردم شامل همان ماجراهاست و سمبلی نیست و تلاش کردم از آن منظر استفاده نکنم.
با توجه به اینکه امروز بسیار از فضای جبهه و جنگ فاصله گرفتهایم و نسل جدید مخاطبان امروز سینما بچههای دهه 70-80 هستند که ارتباطی با جنگ ندارند، فکر میکنید استفاده از فضای جنگی چقدر میتواند آنها را با دفاع مقدس آشنا کند؟ به نظر من اگر داستان درست تعریف شود و ادبیات درست، نشانهشناسی درست و جایگزینی درستی داشته باشد، خیلی ربطی به دهه 70 و 80 ندارد و میتواند با هر مخاطبی ارتباط برقرار کند. احساسم این نیست که لزوماً باید سینمای جنگ را کنار بگذاریم اگر قرار است از چیزی صحبت کنیم که متولدین این سالها نمیفهمند باید از کدگذاری خارج شد تا برای مخاطب قابل فهم باشد و بتواند رمزگشایی کند. در عین حال معتقدم در جامعهای زندگی میکنیم که بسیار فراموشکار است و یادش میرود و جامعه امروز مادی است و برای به دست آوردن پول هر کاری میکند. من تلاش میکنم یاد آدمها بیاورم که کجا زندگی میکنند و نمیخواهم به تماشاگر باج بدهم. گذشته هر نسلی مهم است و همین گذشته و ریشه است که باعث شده ما امروز یک فرهنگی داشته باشیم و به آن افتخار کنیم. ما اتفاقاً نباید فراموش کنیم و باید آن روزگار را یادآوری کنیم. فراموشی باعث از بین رفتن اصالتها میشود و در این صورت همه چیز از بین رفته است، همان اتفاقی که این روزها شاهد آن هستیم.
فکر میکنید استفاده از چهرهها چقدر در جذب مخاطب تأثیرگذار است؟ به هرحال این ماجرا تأثیرگذار است و مردم سالهاست که به خاطر بازیگران به سینما میروند. حضور این بازیگران باعث میشود تا مردم بیایند و فیلم را ببینند. سعی کردم از بازیگرانی استفاده کنم که علاوه بر شناخت، خوب باشند و برایشان نقش مهم باشد. به جرات میتوانم بگویم هیچ یک از بازیگران این فیلم صرفاً نیامدند نقشی بازی کنند و بروند، کار برایشان مهم بود و همه قصه را دوست داشتند و دلی همراه فیلم بودند. تلاشم این است که از بازیگری استفاده نکنم که به کاراکتر فیلم خیانت کند و آن را صرفاً بازی کند.
موسیقی این فیلم بیش از هر چیز دیگری به جذب مخاطب و تأثیرگذاری صحنهها کمک میکند. کارن همایونفر نیز جزو آن دست از موسیقیدانانی است که امتحان خود را پس داده است. برای رسیدن به این موسیقی چه کردید؟ کارن کارش را بلد است و همان اتفاقی که درباره بازیگران افتاد درباره کارن همایونفر نیز افتاد و همراه بود و دلی کار کرد. در واقع تجربه و دانش و دلی بودن کار و ارتباطش با قصه باعث شد تا موسیقی که میشنوید موسیقی جاندار و دلنشینی باشد که شنیدنی است.
آیا قصد دارید بازهم فیلمی در عرصه دفاع مقدس بسازید؟ دوست دارم این اتفاق بیفتد، ولی باید شرایط آن وجود داشته باشد دوست ندارم در هر شرایطی فیلم بسازم. در حال حاضر قصه دیگری دارم که روی آن کار میکنم و ارتباطی به دفاع مقدس ندارد.
آقای آذربایجانی شما سینما را با دستیاری آغاز کردید و بعد به سینمای جدی و اصلی راه یافتید. اگر قرار باشد پیامی برای همنسلان خودتان که میخواهند این راه را آغاز کنند داشته باشید به آنها چه میگویید؟ من دستیاری را دوست داشتم و اگر این کار را نمیکردم نمیتوانستم به عنوان کارگردان یک گروه را هدایت کنم. در درجه اول کسی که میخواهد وارد سینما شود باید بسیار زیاد کتاب بخواند تا بتواند قصهگو باشد، در کنار آن درس خواندن و عملی تجربه کردن را هم فراموش نکند، چرا که ممکن است شما در دانشگاه آموزههایی داشته باشید، اما در دنیای کار با مسائلی مواجه شوید که در هیچ کتابی به شما آموزش داده نشده است و تنها تجربه است که به کار میآید. بنابراین مطالعه، تحصیل و تجربه عملی سه عامل مهم در رسیدن به موفقیت در این عرصه است.
و سخن آخر؟ امیدوارم شرایط اکران مناسبتر شود، چرا که اروند به لحاظ اتفاقی که در آن بیان میشود، فیلم مهمی است.
زینب سادات افتخاری