سرویس سینمایی هنرآنلاین، جمعه ۱۰ بهمن ماه نشست فیلم مستند "کهریزک از چهار نگاه" با حضور رخشان بنیاعتماد، محسن امیر یوسفی و پیروز کلانتری کارگردانان این مستند برگزار شد. امیر پوریا به عنوان منتقد سینما در کنار کیوان کثیریان در این نشست حضور داشت.
در ابتدای نشست کثیریان از محسن امیر یوسیفی و پیروز کلانتری جدا از کارگردانی، به عنوان تهیهکننده این اثر نیز نام برد.
امیریوسفی کارگردان یکی از اپیزودهای "کهریزک از چهار نگاه" درباره شکلگیری این فیلم گفت: در ابتدا بهمن کیارستمی و هومن مرتضوی کسانی بودند که پیشنهاد ساخت این فیلم را دادند که از قبل با آسایشگاه کهریزک هم هماهنگیهای لازم انجام شده بود. به هر حال با یک پیشنهاد از سوی آسایشگاه خیریه کهریزک روبرو شدیم و یک موضوع جذابی بود، چون هیچ محدودیتی برای این سوژه نبود و آسایشگاهی بود که بیش از ۴۰ سال فعالیت کرده بود. آزادانه هر کدام از ما موضوعات خودمان را بر مبنای این آسایشگاه ساختیم. بعد از آن چند جلسهای به آنجا مراجعه کردیم و محیط را دیدیم.
کارگردان فیلم "آتشکار" درباره ترکیب انتخاب شده برای این فیلم مستند گفت: خوشبختانه هر چهار نفری بودیم که پیش از این هم سابقه کار و فعالیت را در زمینه فیلم مستند داشتیم. خیلی از کارها شروع خوب و توفانی دارد، اما معمولا به سرانجام نمیرسد، ولی در این کار عاقبت به خیر شدیم.
رخشان بنی اعتماد کارگردان "اتاق ۲۰۲" (اپیزود اول) این مستند در ادامه صحبتهای امیریوسفی بیان کرد: پیشنهاد از سوی کهریزک اگر هم جنبه سفارشی داشت، نه به این معنا که هر کار سفارشی از ابتدا رد شده است، اما نوع نگاه به این مستند از طرف همه ما متفاوت بود. به این معنا که نگاه به کهریزک آزاد و بدون هیچ ملاحظه، فشار و هیچ توصیهای انجام شود و این نکته مهمی برای ساخت یک فیلم مستند بود.
این کارگردان سینما در ادامه بیان کرد: در طول کار به خصوص برای خود من دغدغه سنین بالا، یک دغدغه خیلی جدی نه فقط برای خود من بلکه درباره واقعیتی بود که الان در زندگی معاصر و نسل ما که به هرحال مسئله نگهداری مادر و پدر داریم، در اکثر زندگیها دیده میشود.
وی بیان کرد: بچههای ما که دیگر چنین امکانی ندارند. جوانانی که دغدغه و طرز تفکر آنها در مراقبت از نسل ما که نیاز به مراقبت داریم، کمی متفاوت است. به همین خاطر این اتفاق برای من دغدغه جدی بود. در این کار تمام این موقعیتها با هم گره خورد. این فیلم باعث شد تا برای مدتی مجبور شوم مادرم را از خودم دور کنم و همان زمان سفری داشتم که بر اساس آن مادرم تنها میماند؛ همه این موارد همزمان با ساخت این فیلم مستند شد. طبیعا اگر به سراغ شخصیتی میرفتم که میخواستم موقعیت و دغدغههای خودم را نسبت به سالخوردگی و مراقبتهای پیری نشان بدهم، هیچ کاراکتری نزدیکتر نسبت به موقعیت و دغدغه خود من به عنوان کسی که هم نسل میانی یعنی فرزندانم و بعد مادرم، نمونه نزدیکتر از این نبود که بخواهم آن را توصیف کنم.
پیروز کلانتری نیز درباره ساخت این پروژه گفت: دورهای ما چهار نفر با هم به کهریزک رفتیم و تمام بازدیدهای ما با هم انجام میگرفت. اساسا روح مشترک کار برای ما مهمتر بود تا مسائل ساختاری که روی کار صحبت بیشتری داشته باشیم.
این کارگردان مستند در ادامه عنوان کرد: این چهار اپیزود زمینهای مشترک دارد اول اینکه زندگی را ببینیم، یعنی پیرانگی و زندگی در آنجا هم میشود جزئی از عمر ما که در آنجا زندگی میکنیم. به هرحال کسانی که در آن محل نگهداری میشوند، شرایط خوبی دارد و بعد هم اینکه سعی میکنند زندگی را به نوعی دیگر تجربه کنند و تنها زنده بودن در آنجا تعریف نشود، اما این موضوع هم بین ما مطرح بود که هم مردان و هم زنان در یک مکان به این شکل دیده شوند. همان زمان مشخص شد که موضوع مردان داستان برای من پررنگ شود و زنان داستان به دست خانم بنی اعتماد سپرده شود. درباره بهمن کیارستمی و محسن امیریوسفی هم فضا را به دست خود این دو نفر واگذار کردیم.
کثیریان در ادامه این نشست بیان کرد: به هر حال این فیلم مستند نمونه خوبی از یک فیلم سفارشی شده است که نتیجه خوبی هم دربرداشته چرا که هم فیلمساز راضی از شرایط کار است و هم سفارش دهنده فیلم را میپسندد.
امیر پوریا به عنوان منتقد این نشست صحبتهای خود را این گونه آغاز کرد که از یک جهاتی این فیلم میتواند یکی از مستندهای خوبی باشد که به یمن گروه هنر و تجربه به اکران عمومی رسیده است و میتواند برای جوانهای فیلمساز و شناخت سینما به درد بخورد باشد. هر کدام از این اپیزودها یک فیلم کوتاه محسوب میشود. این فیلمها هر کدام در یک قالب محدود و بسته این ایده پرورش پیدا کرده است. هم نگرش فیلمساز و هم ساختاری که برای اثر داشته را بدست آورده است.
این منتقد سینما درباره وضعیت مستند در فیلمهای امروز سینما بیان کرد: فیلمهای مستند متاسفانه به دلیل تعدد فضاها، کارگاهها و کلاسها از آن طرف هم در دسترس بودن امکانات تصویربرداری و غیره، شکل ساختاری خود را به گونهای از دست داده است. تصور اینکه کار از مرحله ثبت شروع میشود و بعد در تدوین به آن تصاویر ساختار میدهیم، گاهی اشکالاتی است که نمیتوان منکر آن شد. اینها به نوعی باعث سهلانگاری و سهلنگری و در مرحله بعد این ابزار باعث سهلالوصولی و بعد هم سهلپسندی را به همراه دارد. در این فیلم اتفاق بزرگی افتاده است؛ آن هم به سرانجام رسیدن این مستند بوده که همانند مجموعه فیلمهای گروهی "کیش..." که علاوه بر داشتن کارگردانهای متعدد، منهای مسائل حاشیهای که برای آن فیلم اتفاق افتاده بود، هر کدام از کارگردانها به نتیجه مطلوب نرسیدند. گاهی به لحاظ ساختاری و اجتماعی هم این دسته از فیلمها بیهویت هم میشوند. هر اپیزود یک سازی میزند و در نهایت نکته عجیب این است که هر فیلمسازی نماینده نگرش و پسند خود نیز است البته در فیلم "کیش" هر اپیزود نشاندهنده جهان فردی هر فیلمساز به معنای راستین و حقیقی را نشان میدهند؛ در حالی که در این فیلم به طور حیرتانگیزی میشود چکیدهای از عصاره و جهان بینی فیلمسازان و حتی سلیقههای قصهنویسی، شخصیتسازی و تدوین را در این فیلمها دید.
این منتقد سینما گفت: با اینکه فیلم چهار نگرش مختلف را در کنار هم قرار داده، خود کلیت فیلم "کهریزک از چهار نگاه" مجموعه چهار فیلم بیربط به هم که ما تصادفا و به دلیل وحدت لوکیشن و یا در یک سفارش گرفتن، اینها را با هم میبینیم، واقعا این گونه نیست. در حالی که این فیلم اجزا یکدیگر را با هر اپیزود تکمیل میکند. هر کدام از این اتفاقات به تنهایی میتوانند وجهی از آنچه که در کهریزک میگذرد را در معرض تماشا بگذارند. شاید با دیدن فضای فیلم، نگاهی امیدوارانه در نگرش نسبت به زندگی پیدا کند. البته رفتار ایرانی در این موارد یعنی کسب امید از دیدن چنین فضایی از باب شکر کردن است که خدا یا شکرت در چنین شرایطی نیستیم، اما امید در این فیلم به معنای نوع زیستگاه این آدمها تلقی میشود. همه اینها طوری در فیلم میگنجد که من فکر میکنم بعد از پایان این فیلم بعید است که چیزی در آن فضا از قلم افتاده باشد. باید به این نکته اشاره کنم که علاوه بر اینکه هر کارگردان کار خود را انجام داده یک تقسیم وظایف هم شده است.
رخشان بنی اعتماد در ادامه بیان کرد: تجربه کار مشترک جدا از اینکه مفهوم یک کار تشکیلاتی دارد که کاملا جدا از این موضوع است. هر فیلمساز به تنهایی کار کند، شناخت آداب کار تشکیلاتی این موضوع است که باید آن گروه در مسیر آن تفکر و یا ایدههایی برسند که حداقل توافق نظر برای چگونگی "کهریزک از چهارنگاه"؛ جدا از اینکه به فیلمهای خودمان فکر میکردیم. این دین را فکر میکنم بیشتر آقای کلانتری در این پروژه داشت از این منظر که من جز کسانی بودم که تجربه نه چندان موفق فیلم "کیش" اتفاق افتاد اما در مورد پروژه گروهی "فرش" این طور نبود. حداقل مزاحتمی بوجود نیامد. من از ابتدا به ساختاری که در نهایت این چهار فیلم را به هم پیوند بزند، فکر میکردم. آقای کلانتری نگران این موضوع نبود. چون به طور آزاد هر کدام به دنبال تحقیق در مورد اپیزود خودمان بودیم و بعد سر نگاههای شخصیمان به این مقوله با هم گپ میزدیم و آن چیزی که در واقع وحدت ساختاری بود را به آن میرسیدیم. من و آقای کلانتری نگاهمان بهم نزدیکتر بود چون دغدغههای مشابه هم داشتیم اما بهمن کیارستمی و محسن امیریوسفی هم جوانتر بودند و نگاه متفاوتی با ما داشتند. در دل این گفتوگوها خوشبختانه به وجه مشترک نگاه به سالخوردگی و زندگی به این موضوع رسیدیم. سن با خود تعاریفی میآورد. به هر حال سالخوردگی هم بخشی از زندگی ما است. من دوست دارم در استقلال، دوران پیریام را بگذرانم و در وابستگی نباشد. هر کدام از ما از چهار منظر، اما یک نقطه مشترک آن هم زندگی در آن فضا را دیدیم. اصلا به این معنا نیست که کهریزک مکانی مفرح است؛ تنهایی، اندوه، دلتنگی و غم دارد اما قرار نیست بابت اینها گریه کنیم باید به این هم فکر کنیم که دوران پیری این مشکلات را هم به همراه خواهد آورد. به هرحال زندگی را در آنجا دیدیم. ما به وحدت نگاهمان به زندگی نزدیک شدیم.
پوریا درباره اپیزودهای این مجموعه بیان کرد: جهان هر اپیزود را میتوان در این فیلم به تنهایی یک موضوع خاص تعبیر کرد. اپیزود بهمن کیارستمی که به نام "عید" است، یک موضوع که مربوط به یک زمان مشخص و در آسایشگاه گرفته شده اما این موضوع هم به کل مناسباتی در دل آسایشگاه قابل تعمیم است و هم مناسباتی در فضای بیرون آسایشگاه در خود جامعه که نگرش رسمی خود را حفظ کرده است. در اپیزود "هملت در کهریزک" به کارگردانی محسن امیریوسفی نکتهای وجود دارد که به آن خواهیم رسید. اساسا قصههایی که سینمای ایران میگوییم، نود درصد فقط میتواند در تهران اتفاق بیافتد. امیر یوسفی این دغدغه را دارد که به معنی قصه آدمهای خارج از تهران، فیلم شهرستانی بسازد. این دغدغه جدی که در فیلمهای قبلی این کارگردان چون "خواب تلخ" و "آتشکار" هم مطرح هستند؛ در این اپیزود هم هملت را از نگاه ایرانی میبیند. اما در اپیزود رخشان بنی اعتماد هم به قول دوستی "یک چیزهایی وجود دارند که نقد حاضر و آماده هستند" یعنی اولین واکنشی که ذهن میانمایهای میتواند نسبت به فیلم داشته باشند. در اپیزود "اتاق شماره ۲۰۲" و نیز فیلم "قصهها" به کارگردانی بنیاعتماد خیلیها بر این اعتقاد هستند که خودشیفتگی در این دو فیلم جاری است. این ایده که نگرانی سالخوردگی را فیلمساز به خود نسبت بدهد و از خود شروع کند، به نظرم انسانیترین ویژگی این اپیزود است. یعنی آنقدر این مسئله را همگانی میبیند، که خود را در اینجایگاه قرار میدهد. به همین دلیل گاهی به این دیدگاه میرسیم که مرگ ما را نمیکشد گاهی ترس از پیری است که ما را از بین خواهد برد.
پوریا در ادامه بیان کرد: در اپیزود پیروز کلانتری با نوعی نگاه روبرو هستیم؛ جمع آوری از حرفهای مختلفی از آدمهای کهریزک را میشنویم، به نوعی رویکرد کارگردان از صحبت آدمهایی که در کهریزک زندگی میکنند.
کلانتری با اشاره به صحبتهای این منتقد و درباره رویکرد اپیزود خود بیان کرد: در همان دوره بنده دو فیلم دیگری ساختم که موضوع پیری در آنها دیده میشد. یکی به نام "سلینجرخوانی در پارک شهر" بود و فیلمی هم در جنوب خراسان ساختم درباره چند پیرمرد یک روستا و دغدغههایی که داشتند. با فاصله نزدیکی بعد از آن دو فیلم وارد فیلم "کهریزک" شدم. به شکل دیگری حکمت پیرانه موضوع فیلم من شد. من معتقدم حکمت پیرانه ربطی به فضل و دانش دارد و بخش مهمی از این حکمت هم در کلام جاری است. من دوست داشتم صداهایی را روی تصاویر دیگران داشته باشم. میخواستم شکلی ذهنیتر به پیرهای کهریزک برای تماشاگرم ایجاد کنم. به نظرم آن حرفها مهمتر از این بود که چه کسانی آنها را میگویند. ابتدا هم صداها را ضبط کردیم و بعد تصاویر را فیلمبرداری کردیم.
کثیریان درباره اپیزود "هملت در کهریزک" در این مجموعه از شکلگیری شخصیتهای این فیلم از امیریوسفی پرسید که این کارگردان سینما پاسخ داد: خبرنگاری از من پرسید که سکانس یارانهها را که مطرح کردید، ایده شما بود یا آقای بختیاری از بازیگران این اپیزود، بنده در جواب گفتم آن ایده آقای احمدینژاد بود... این فیلم یک فضای کاملا واقعی و مستندآور داشت. گاهی خیلی از این ایدهها از محیط و موقعیت میآید. از کسانی که در آنجا حضور داشتند و گروه تئاتری که در آنجا بودند. به هرحال هر چقدر که این موقعیت را با نگاه طنز ببینیم برای من خوشایندتر است تا اینکه بختیاری بازیگر خوب این اپیزودرا با واقعیت دردناک معلولیت جسمی و نابینایی تعریف کنیم. که از همه دردناکتر این است، ایشان از ابتدای تولد با معلولیت روبرو نبودهاند و از بیست سالگی این اتفاقات برایشان افتاده است. خوشحالم وقتی از اپیزود من و نام آقای بختیاری صحبت میشود یک لبخند به لبان همه مینشیند و آن معلولیت این عزیز به چشم کسی نمیآید.
بنیاعتماد در ادامه این نشست و درباره بحث راوی بودن در فیلمهای خودبیان کرد: درباره بحث خودشیفتگی باید بگویم کسانی که تصور میکنند که من از سر خود شیفتگی فیلم میسازم، تصورشان این است. احتمالا من و فیلمهایم را نمیشناسند و برایم اهمیتی ندارد. اینکه بگویم هر مستندی میسازم، خودم راوی آن باشم، اصلا به این شکل نیست، اما بعضی موضوعها به موقعیت من نزدیک هستند و یا آن فضا آنقدر درگیرم میکند که حضورم ناخودآگاه در فیلم نمایان میشود در واقع در این فیلم صدای فیلمساز را شما میشنوید. کسی که دو سال درگیر این ماجرا ست. ما هیچ قیدی برای داستانهای این فیلم نداشتیم. اگر فیلم قرار بود بر فضای پیرانگی باشد، خیلی جذابتر میشد اما یک اتفاق دیگری برای این فیلم میافتاد.
* این نشست یکی از شلوغترین نشستهای نقد و بررسی گروه هنر و تجربه بود. تقریبا سالن سینما مملو از جمعیتی بود که در میان حضار فیلمسازان جوان بیشتر مشاهده میشدند.
* محمدعلی ابطحی در ادامه نشست به جمع حضار در سالن پیوست و بنی اعتماد از او پرسید که آیاگروه هنر و تجربه را میپسندد که ابطحی در پاسخ ابراز امیدواری کرد تا این گروه به راه ومسیر خود ادامه دهد.
*بهمن کیارستمی کارگردان یکی از اپیزودهای فیلم از جمله غایبین این نشست بود که گویا در سفر به سر میبرد.
انتهای پیام/