سرویس سینمایی هنرآنلاین: عباس رافعی حضور فیلمسازان جوان در عرصه سینما را اتفاق مثبتی میداند، اما معتقد است نمیتواند از فیلمسازی دست بکشد. صحبتهای این کارگردان را در این این گفتوگو میخوانیم.
در فیلم "فصل فراموشی فریبا" به زندگی و گذشته فریبا اشاره نمیشود. چرا؟
در یک زمان کوتاه که فریبا یک مکالمه با مادرش دارد چیزهایی میفهمیم، اما تکنیک ما این بود که از ابتدای داستان یک شخصیت را به شکل باز معرفی نکنیم و بگوییم این شخص این هست، حالا با هم زندگیش را تماشا میکنیم. ما در جای جای داستان اطلاعاتی قرار دادیم تا شخصیت به آرامی برای مخاطب خودش را نشان دهد. البته این کار را به نفع شخصیت داستان انجام دادیم تا این شخصیت در ذهن مخاطب منفی جلوه نکند.
در انتخاب بازیگرانتان مشکلی نداشتید؟
خیر. روند کار ما اینگونه نبود که فیلمنامه را برای بازیگران ارسال کنیم، مثلاً خانم ساره بیات آمدند ما فیلم را برایشان شرح دادیم و آسان گفتند با بازی در ین فیلم موافقند به همین سادگی.
وقتی فیلم پروانه نمایش دارد، تایید بر پذیرفتن آن برای اکران عمومی است.
چون آنهایی که پروانه ساخت میدهند با آنهایی که پروانه نمایش میدهند دیدگاههای متفاوتی دارند. حتی کسی که پروانه نمایش صادر میکند با کسی که تصمیمگیرنده هم هست که فیلم در کدام سالنها نمایش داده شود، تفکری متفاوت برای سیاستهای خود دارد. این نبود انسجام از ایده تا پخش همیشه در سینما بوده است. یعنی از ایده تا اکران اگر همدستی به وجود بیاید من میدانم که نتایج مثبتی در بر خواهد داشت.
در آمریکا وقتی یک فیلم در حال ساخت است میدانند در کدام سینما و در چه سئانسهایی قرار است اکران شود. من یادم هست در دورانی که آقای علیرضا حیدریان که معاون سینمایی بودند بعد از جشنواره فیلم فجر فیلمها درجهبندی میشدند و دو هفته پس از جشنواره معلوم میشد چه فیلمهایی چه درجهای گرفتهاند و در کدام سینماها و به چه مدت به نمایش در خواهند آمد. در آن دوران من فیلم "راز مینا" را ساختم که آن زمان جزو 10 فیلم پر فروش بود.
متاسفانه بعد از "پروانهای در باد" فیلمهایم به نوعی مهجور واقع شدند. خوشبختانه از همان زمان آن فیلمها توانستند در جشنوارههای خارجی به نمایش در بیایند و آن فیلمها بیشترین جایزههای فنی، بازیگری و کارگردانی بهترین فیلم سینمای ایران را گرفتند. از دورهای که ارشاد تصمیم گرفت بخشی از اختیارات خودش را به بخش خصوصی و صنوف واگذار کند و بخشی از اختیارات را برای خودش نگه دارد؛ وضعیت سینمای ایران، به یک بام و دو هوا تبدیل شد. اینجاست که نه بخش خصوصی مسئولیت را میپذیرد و نه ارشاد زیر بار میرود.
شما در دولت قبل فیلمهای زیادی ساختهاید...
در دولت پیشین اگر چه فیلم ساختهام، اما در همان دوره خیلی مورد بیمهری قرار گرفتم. مثلاً فیلم "آزادراه" را درست زمانی از جشنواره فجر خارج کردم که خانه سینما را بستند و من فکر کردم باید یک واکنش نشان دهم. تنها کسی بودم که آن سال این کار را انجام داد. البته همان سال بهمن فرمانآرا هم سیمرغهایش را پس فرستاد. تصورم این بود که فیلمسازان مطرح دیگر هم همین کار را خواهند کرد، اما دیدیم که اینگونه نشد.
در همان زمان هم کارگردانهایی بودند که با قاطعیت از عدم فیلم ساختن خود در دوره پیشین گفتند و این موضوع را رسانهای کردند...
ماجرا این است که من هم تا دوسال بعد از آن فیلم نداشتم بعد فیلم "فصل فراموشی فریبا" را ساختم. همان زمان که فیلم را از اکران در جشنواره خارج کردم، گمان میکردم که واکنشم درست است و ممکن است یک موج ایجاد کنیم، اما بعد از آن متوجه شدم که این تکرویها هیچگاه در هیچ کجا جواب نمیدهد.
چرا از حضور در جشنواره شانگهای انصراف دادید؟
بعضی مواقع این نه گفتنها خیلی زیباست؛ مانند "نه"ای که من در آن سال به جشنواره فجر گفتم. اصلاً از این کار پشیمان نیستم و حتی خوشحال هم هستم.
با همه این دلخوریها که از وضعیت اکران فیلمهایتان دارید، ممکن است اکنون هم مشغول ساخت فیلم دیگری باشید؟
اکران این فیلم در چنین شرایطی واقع ضربه سختی بود. ما حتی یک ریال از اسپانسر و هیچ جایی کمک نگرفتیم، چون اگر کمک شده بود، همانها جزو بدنه قدرت بودند و برای اکران فیلم هم کمک میکردند، اما چون عاشق سینما هستم و هیچ کار دیگری هم نمیتوانم انجام بدهم، مجبورم فیلم بسازم. راستش در صدد هستم که در یکی دوسال آینده فیلم بسازم، چون نمیتوانم بیکار باشم، ولی در حال حاضر در حال ساخت فیلم نیستم.
فیلم "آوازهای سرزمین مادری" به کجا رسید؟
این فیلم جزو سفارشات تلویزیون در زمان ضرغامی رئیس سازمان صدا و سیما بود. ما این فیلم را برای پخش در تلویزیون و با دوربین سینمایی ساختیم. فیلم با زبان عربی طوری تهیه و ساخته شد که برای پخش در جشنوارههای عربی قابل پخش باشد.
من قبل از این هم سابقه فیلمهای این چنینی داشتم. فیلم "تولدی دیگر" هم از این نوع سینمایی بود که تجربه کردم و موضوع آن به جنگ سی و سه روزه لبنان باز میگشت. بعد از آن یک فیلم مشترک برای خود عربها ساختم به اسم "بیگانگان" که من فیلم "کیمیا و خاک" را در جشنواره داشتم. این فیلم هم در بخش خارج مسابقه بود. این فیلم در خارج از ایران اکران عمومی شد و خیلی سر و صدا به پا کرد و در فستیوالهای خوبی مثل فستیوال قاهره شرکت کرد.
به نظر میرسد تم عاشقانهای در تمام فیلمهای شما وجود دارد.
اگر حتی در زندگی تم عاشقانه نداشته باشیم، دنیای خیلی تاریکی خواهیم داشت. حتی در پستترین مکانها و در پستترین زندگیها این عشق است که به کمک آدمها میآید. و شخصیت فریبا در "فصل فراموشی فریبا" در این فیلم تمام تلاشش را میکند که عشقش را ثابت کند هر چند معشوقش نمیپذیرد، ولی در پاسداشت این عشق، زحمت میکشد کتک میخورد که بگوید که من عاشقت هستم.
شما رابطه خوبی با جشنوارهها تا کنون نداشتهاید. دلیل آن چیست؟
منظورتان اگر جشنواره فجر است، بله من رابطهٔ خوبی ندارم. من سالها پیش این جشنواره را خیلی دوست داشتم، اما وقتی بزرگتر شدم، دیدم که فضای روشنفکری جشنواره خیلی آزارم میدهد. به نظرم جشنوارهها در اینجا یک دورهمیهای دوستانه است. یعنی یک سری دوست هستند یکسال داور میشوند و به دوستانشان که فیلم ساختهاند جایزه میدهند و سال بعد خودشان فیلم میسازند و دوستان دیگرشان که داور شدهاند به آنها جایزه میدهند. چون من نه این طرفی هستم و نه آن طرفی خیلی خودم را درگیر این مناسبات نکردم.
برخی میگویند جشنواره برای ما یک انگیزه و یک تشویق و رقابت سالم است. در این باره نظری دارید؟
به نظر من یک جشنواره نباید رویکرد سیاسی داشته باشد و مثلاً نباید بگویند که عباس رافعی عضو هیات هنرمندان مسلمان هست یا عضو اپوزوسیون هست. در یک جشنواره سالم باید تنها ملاک، فیلم باشد، اما در اینجا خود شخص و عقایدش را یا پیشینهاش را نگاه میکنند. یعنی آدمها بیشتر از فیلمهایشان تحلیل میشوند. چه بسا که فیلمهایی از تازه کارها به نمایش در آمده و از فیلمهای افراد سرشناس موفقتر بوده است، اما آن فیلمها مهجور واقع شدهاند، اما این حسی که در جشنوارهای من و کارم مورد قضاوت قرار میگیریم دوست دارم. من در یک ماه گذشته یک تجربه جالب داشتم که فیلم "فصل فراموشی فریبا" در چند فرهنگسرا با حضور مردم و منتقدان اکران شد. هیچ حسی بالاتر از این برای من نبود که مردم فیلم را تماشا کردند و در مورد آن حرف میزدند. بیشتر از جشنوارهٔ فجر از این نمایش در فرهنگسراها راضی بودم. چون مردم در تحلیلهایشان چیزهایی میگفتند که در نشستهای تخصصی در جشنوارهها هم این مسائل مطرح نمیشود.
فیلمتان در شهرستانها هم اکران شد؟ فیلم بعد از جشنواره به اکران خود ادامه خواهد داد؟
در مشهد اکران داشتیم که بد هم نبود، اما در دیگر شهرستانها اکران نداریم. شاید در سینما عصر جدید اکران این فیلم بعد از جشنواره فیلم فجر ادامه پیدا کند.
در واقع سینمای شما و نوع فیلمسازی شما حاشیه ندارد...
خیر ما در سینما آرام و آهسته حرکت میکنیم در واقع ما سعی میکنیم در سینما شرایط انسانی را رعایت کنیم. چون فکر میکنم آنچه که ماندگار هست رابطه انسانی من و انسانهای اطراف است. اخلاقی که در حین کار رعایت میشود و باعث میشود در خود کار هم نمود پیدا کند. فیلمهایم را تاکنون با هزینه پائین ساختهام. مثلاً فیلم "آزادراه" زمانی که بودجه فیلمها اصولا هفتصد یا یک میلیارد تومان بود، من این فیلم را با صد و بیست میلیون ساختم. یعنی با ارزانترین شکل ممکن فیلم ساخته شد.
و در پایان فکر میکنید عباس رافعی مسیر سینماییاش را در آینده تغییر خواهد داد؟ یا از دوره مدیریتی در سینما دلخور بودهاید؟
نه دلخوری ندارم. من احساس میکنم در جامعهای که بخشی از افراد آنجامعه سینما را قبول ندارند مدیر سینمایی بودن خیلی سخت است؛ که بتوانی همزمان این سنگر را حفظ کنی و در همان حال سینما را ترویج کنید. به نظر من الان در دورهای هستم که هنربانی از هنرمندی سختتر شده است و آنهایی که پشتیبانی میکنند از هنرمندان در مقابل تیرهای مهاجمین به یک سپر بزرگتر و محکمتر از هنرمندان نیاز دارند. من درک میکنم که مدیران در چه شرایطی گرفتار هستند بنابراین از آنها دلخوری ندارم و خیلی هم ازشان خواسته ندارم. امیدوارم سلامت باشند. اگر هم انتقادی داریم این انتقاد باعث نشود که کلیه هویت آن ماجرا از بین برود باید بگوییم بخشی از این حوزه مانند حوزه پروانه نمایش یا پروانه ساخت که باید اصلاح شود و نباید کل سیاستها ی وزارت را نهی کنیم، چون به نظر من اینطور نیست و آنها هم خیلی تلاش میکنند و نیتهای خوبی دارند و میخواهند که سینما حفظ شود. امیدوارم در این دوره مدیران سینمایی از همه طیفهای سینمایی ایران برای مشاوره استفاده کنند، چون من فکر میکنم دایره مشاوره مسئولین سینمایی ایران خیلی تنگ است.
حضور فیلم اولیها در سینمای ایران را در این یکی دو سال چگونه میبینید؟
به نظر من سینمای ایران به یک هوای تازه و یک موقعیت جدید نیاز داشت که ببینیم جوانان در عرصه سینما چگونه میبینند، چگونه میاندیشند و چه حرفی برای گفتن دارند. باید این مجال به آنها داده شود که حرفشان شنیده شود. چند دوره داور و هیات انتخاب جشنواره فیلم کوتاه بودم و در آنجا غبطه میخوردم که جوانان چه موضوعاتی پیدا میکنند و چقدر ذهن پویاتری نسبت به ما دارند. اصلاً در سینما نباید به سن و تجربه فیلمساز توجه کنیم. باید ببینیم فیلم چه حرفی برای گفتن دارد و سینمای ایران باید به فیلمهای این فیلمسازان جوان اهمیت بدهند چون فیلم و موضوع فیلم از فیلمساز و سن مهمتر است.
انتهای پیام/
صبا شادور