سرویس سینمایی هنرآنلاین: مستند جنگی برخلاف فیلم سینمای دفاع مقدس برگرفته از خود واقعیت و اتفاقاتی است که همان لحظه بدون هیچگونه صحنهپردازی به وقوع پیوسته است. مستند جنگ امروزه بازتاب خاطرات و تجربهای است که شاید در این زمان نیز تاثیرگذار و آنچه بوده را به معرض تجربه گذاشته است.
مستند جنگی برای من یک تفریح جذابی بود که در عین حال که خطر در کمین ما نشسته بود، اما دوربین من به ثبت سندهای جنگی میپرداخت؛ اینها حرفهای مستند ساز سینمای جنگ است که تاکنون فیلمهای زیادی ساخته است. یکی از موفقترین فیلمهای مستند جنگی اسلاملو فیلم "آبادان شهر مظلوم" بوده که برای این فیلم چندین جایزه گرفته و برای مستند سیاسی "جعبه سیاه" در سومین دوره جایزه بزرگ شهید آوینی به موفقیت رسیده است.
او این روزها بیشتر وقت خود را با دانشجویان و جوانان فیلمساز میگذراند تا در نشستهای مختلف تجربیات خود را در اختیار این فیلمسازان قرار دهد. در این گفتوگو از جنگهای داخلی تا خارجی و نیز تاثیر جنگ بر عقاید سیاسی با این مستندساز صحبت کردهایم. مستندسازی که آثار خود را دوست دارد و از تعریف کردن خاطرات خود لذت میبرد.
ویژگیهای مستندهای جنگی را در چه میبینید؟
مستند جنگ همانطور که از نامش پیداست درباره وقایع و اتفاقات واقعی جنگ ساخته میشود. اما مستند را میتوان به دو بخش تقسیم کرد؛ فیلمهای مستند قبل از جنگ و فیلمهای مستند بعد از جنگ، البته ما فیلمهای مستند قبل از جنگ نداشتهایم اگرچه در اروپا این گونه فیلمهای مستند قبل از جنگ هم ساخته شده است به هر حال مستند جنگی به یک خاطره و یا واقعیتی تبدیل شده که در بسیاری از داستانهای سینمایی ما دیده میشود و از آن سبک فیلمساری به نام سینمای دفاع مقدس شکل گرفته است. بعضی از این فیلمها در زمان خود شاهکار بوده و تاثیر مثبتی بر مخاطب گذاشته است. با پایان یافتن جنگ تحمیلی خیلی از مستندسازان دوست داشتند سبک مستند جنگی ادامه پیدا میکرد چرا که این مستند گویا و زنده بود و با پایان جنگ نمیشد درباره وقایع واقعی جنگی مستند ساخت.
واقعا مستند جنگی پرهیاهو و قابل درک بود. طبیعی بود که عدهای با اصرار میخواستند مستند جنگ را زنده نگه دارند. اما تنها به خاطره و با تکرار نشان دادن مکانهای جنگی این امکان را داشتند که جنگ را دوباره بازسازی کنند تا این سبک مستند جنگی را ادامه دهند. جنگ تحمیلی به پایان رسید. حالا وارد جنگی بزرگتر از جنگ تحمیلی شدهایم.
منظورشما چه جنگی است؟ فکر کنید از جهاد اصغر وارد جهاد اکبر شدهایم. حالا هم از جنگ تحمیلی وارد جنگی بزرگتر شدهایم؛ اما در این جنگ خبری از توپ و تانک نیست، این جنگی است که امروزه دنیا گرفتار آن شده است و جنگ نرم نامیده میشود. جنگی که فیلمها در محاصره سانسور هستند، جنگی که بحثهای مختلف سیاسی بر آن دامن میزند، جنگی کهگاه پنهان وگاه نمایان است و همه در پشت پرده با یکدیگر سر جنگ دارند. من فیلمی به نام "جعبه سیاه" ساختم که در جشنواره کن به نمایش درآمد اما برای نمایش فیلمام در این جشنواره نتوانستم ویزا بگیرم. اگر جنگ تحمیلی داشتهایم الان هم ۹۰ درصد جنگ نرم داریم. مهم این است که جنگ نرم وارونه کردن حقیقت است. و تمام این جنگها باعث مایوس کردن و بیهویتی به آدمها را منجر میشود.
در ایران فیلمهای مستند جنگی ساخته شده که کمتر در جایی به نمایش گذاشته شده است، چقدر سینمای مستند جنگ به واقعیت نزدیک بوده و بدون آنکه سانسور شده باشد؟ سانسور در سینمای مستند جنگ معنا دارد یا خیر؟
مستندهای جنگی در بعضی پلانها واقعا نتیجه معکوس میدهد. من در صحنه یکی از فیلمهایم یک بمب منفجر میشود، بعد از این اتفاق همه رزمندهها و مردم با وضع نامناسبی روی زمین میافتند، نشان دادن این صحنه جز اینکه تماشاگر را متاثر و اذیت کند چیزی نیست. من مستندهای کمی را از جنگ دیدهام که نمایش عمومی نداشته باشند. البته شاید در مستندهای گزارشی این اتفاق افتاده باشد که یک مستند با سانسور روبرو شود. اما اساسا مستند جنگی نمیتواند همه واقعیتهای تلخ را نشان دهد به همین دلیل گاهی حس میکنیم که مستندها نیز با سانسور روبرو بودهاند. اما اگر مستندی واقعا سانسور شود آن بحث حقیقی بودن اتفاقها را از دست میدهد.
در مورد شاخصهای مستند جنگی توضیح دهید که چه مواردی را شامل میشود؟
شاخصهای مستند، همان سند تاریخی است. سند تصویری است. هر آنچه که به عنوان سند فیلمساز پیدا شود، شاخص مستند است. ببینید باید به سندهای تاریخی پرداخت. برای یک فیلم مستند باید چند سند واقعی را تبدیل به یک رابطه زنجیروار کنیم. مستند جنگی یک سند واقعی است که هر چه واقعیتر باشد گیرایی آن بیشتر است. اما فیلمساز باید بداند که با مستند صادقانه برخورد کند. به هر حال مبنای کار و اصل کار مستند ساز ثبت سندهای تاریخی است. من همیشه به دنبال این بودم که در مستندهایم سند جمع کنم.
بین سینمای مستند و سینمای دفاع مقدس چه رابطهای وجود دارد؟
سینمای دفاع مقدس تحت تاثیر سینمای مستند جنگی است. بارها این اتفاق افتاده که بهترین کارگردانهای سینمای دفاع مقدس برای ساخت فیلمهای خود به سراغ مستندسازان فیلم جنگی رفتهاند و آثار آنها را دیدهاند. همین مسئله میتواند به فضای فیلمی که قرار است درباره جنگ بسازند، کمک کند. من یادم میآید که فیلمی مستند درباره هور ساخته بودم. در همان فیلم مسیرهایی که به هور ختم میشد و اتفاقاتی که در هور افتاده بود را به تصویر در آورده بودم، طبیعتا این فیلم مستند به کارگردانی که بخواهد هور را در فیلم خود نشان دهد، کمک فراوانی میکند. پس فیلم مستند جنگی تاثیر مستقیم و راه گشا یا به عبارتی راه کاری برای فیلمساز فیلم سینمای دفاع مقدس خواهد بود. مستند کوتاه میتواند قصه نداشته باشد و به نوعی تجربهگرا باشد اما مستند سینمایی باید به اصول سینمای کلاسیک که اتحاد و پیوند میان عناصر تصویر است پایبند باشد.
پس شما معتقدید که سینمای دفاع مقدس الهام گرفته از فیلمهای مستند جنگی است!
بله، یک فیلم داستانی جنگی بر گرفته از قصهای است که طبعا در عالم واقعیت رخ داده است. گاهی اتفاق افتاده که از یک وقایع جنگی یک داستان فیلم بلند ساخته شده است. داستانهای جنگی همانند یک ظرف آب هستند که تا ظرفی نباشد، آب هم جمع نمیشود. پس هر فیلم جنگی برگرفته از یک واقع جنگی است. بنابراین فیلم مستند جنگی تاثیر مستقیمی با سینمای دفاع مقدس دارد. فیمساز برای بهره بردن از فضای جنگ نیاز به واقعیتها دارد و این واقعیتها را در این دوره که سالهاست جنگ به پایان رسیده از فیلمهای مستند جنگی میتوان بدست آورد. برای همین است که من تاکید میکنم که هرچه مستند صادقانهتر باشد کار هنرمند راحتتر خواهد بود.
شما تاکنون فیلمهای مستند زیادی ساختهاید، کدام فیلمتان را بیشتر دوست دارید؟
در سال ۱۳۶۱ که دومین سال برگزاری جشنواره فیلم فجر بود من با مستند "آبادان شهر مظلوم" که مضمونی در ارتباط با جنگ داشت حضور داشتم. این مستند در میان چند فیلم سینمایی به طوری درخشید که مخاطبان بعد از تماشای فیلم گفتند ای کاش فیلمهای سینمایی جنگی همین مضمون را داشتند. گاهی مستند سینمایی میتواند محکی باشد برای سنجش یک فیلم سینمایی به همین دلیل باید مورد توجه قرار گیرد. من همه فیلمهایم را دوست دارم اما فیلم "آبادان شهر مظلوم" و فیلم "حدود تاریخ" دو فیلمی هستند که از آنها خاطرات فراوانی دارم. من فکر میکنم اگر عدهای به دنبال سندهای تاریخی هستند حتما این دو فیلم من را ببینند. یادم میآید که در فیلم "آبادان شهر مظلوم" مردم در محاصره دشمنان بودند که زنها در شهر برای خود کار میکردند، در همان دوره که مردها در خط میجنگیدند، از یکی از زنان آنجا پرسیدم شما مشغول چه کاری هستید، آنها گفتند، چوبها را جمع میکنیم و پشت در میگذاریم که اگر دشمن به خانههایمان حمله کرد با چوب با آنها بجنگیم. همین فیلم آبادان شهر مظلوم بود که بهترین کارگردانی و جایزه را از جشنوارههای معتبر گرفت و کتابهای زیادی در خصوص وقایع جنگ آن دوره نوشته شد. البته فیلم "قصر شیرین در کربلا" که در جاده ایستادیم و اتفاقات آن دوره را به تصویر هم در آوردیم یکی دیگر از مستندهایی بود که من نیز آن را دوست دارم.
در پایان اگر حرفی دارید؟
جا دارد تا از مستندسازان حوزه سینمای جنگ تشکر کنم که در چه شرایطی فیلم ساختهاند، ناصر تقوایی، و یا شهید آوینی که با قلم جادویی و معجزه گر خود تمام اتفاقات را به گرمی مینوشت. که هنوز هم با دیدن نوشتهای از این شهید ارزشمند، جنگ تداعی میشود.
انتهای پیام/ صبا شادور