سرویس سینما هنرآنلاین: بیست و هشتمین دوره جشنواره بین المللی فیلمهای کودک و نوجوان از یازدهم مهرماه در اصفهان برگزار خواهد شد. به این بهانه و برای بررسی اوضاع سینمای کودک در سالهای اخیر و برنامههای این دوره از جشنواره، با مهدی مسعودشاهی دبیر جشنواره و قائم مقام بنیاد سینمایی فارابی گفتوگویی کردهایم که در زیر میخوانید. برای شروع بحث بیایید درباره وضعیت کنونی سینمای کودک در کشورمان صحبت کنید. سینمای کودک و نوجوان ایران در دهههای شصت و هفتاد جایگاه تثبیت شدهای داشت. به تدریج این دوران شکوفایی به پایان رسید تا امروز که علیرغم اکران یک فیلم پرفروش در این حوزه (شهر موشهای ۲) اوضاع اینگونه از سینما اصلا خوب نیست. ارزیابی شما از وضعیت کنونی سینمای کودک در کشور چیست؟
من سینمای کودک را بستر و منشاء تولیدات سینمایی کودک میشناسم و به نظر میرسد بیشترین انرژی و امکانات باید در این بخش صرف شود. چه به لحاظ محتوایی و چه از نظر جذب مخاطب. ما بیشترین مخاطب تضمین شده برای یک فیلم را در این بخش داریم. در نتیجه سرمایهگذاری اقتصادی و معنوی برای موضوع سینمای کودک از نگاه من از واجبات است. همانطور که اشاره کردید در گذشته هم سینمای کودک هیچگاه تنها نبوده و همواره استقبال پرشوری از آن به عمل آمده است. محصولات خیلی خوبی هم داشته که نه تنها در داخل کشور موفق بوده بلکه توانسته در عرصه بینالمللی هم معرف فرهنگ و هنر و ادبیات و سینمای کشورمان باشد. در دنیا هم به لحاظ ساختاری به رویکردی شبیه سینمای ایران نیاز داریم. چون به واسطه پیشرفتهای تکنیکی نوعی آشفتگی و سردرگمی برای کودکان و نوجوانان جهان به وجود آمده و همه دستاندرکاران سینمای کودک در جهان احساس خطر میکنند. در صورتی که سینمای کودک ایران سالمترین بستر فرهنگی در این حوزه است. ظرفیتهایی هم که در گدشته به وجود آمده باعث شده این توجه به سینمای کودک و نوجوان در ایران از سوی جهانیان همواره وجود داشته باشد. باید کمک کرد این جریان به صورت مستمر و پویا ادامه یابد تا این سینما بتواند مبلغ فرهنگ ایرانی باشد.
به هرحال واقعیت این است که سینمای کودک در حال حاضر وضعیت مطلوبی ندارد. نظر شما چیست؟
اگر در دورههای مختلف فراز و نشیبهایی بوده و یا امروز به شرایطی رسیدهایم که سینمای کودک از نظر اقتصادی غیرقابل دفاع میدانند. سرمایهگذاری، فکر و اندیشه هم به تدریج به حاشیه رفت. سینما معرف دو رکن است. اول اقتصاد و دوم رشد فرهنگی. اگر رکن اقتصادی برای دست اندرکاران فرهنگ و هنر تامین نباشد قاعدتا به تدریج به سینمای کودک فکر نمیکنند. در آسیبشناسی سینمای کودک یک بحث کلی داریم که بنیاد سینمایی فارابی این آسیبشناسی را به بوته نقد نظر صاحبنظران، هنرمندان، تهیهکنندگان، مدیران تعلیم و تربیت و منتقدان میگذارد. به همین منظور نشستی برای بررسی اوضاع سینمای کودک تحت عنوان هماندیشی سینمای کودک و نوجوان در نزدیکترین زمان پس از جشنواره در یکی از شهرستانها (غیر از اصفهان که میزبان جشنواره کودک است) و احتمالا پس از جشنواره فیلم کودک اصفهان، برگزار خواهد شد.
آسیبهای جدی که امروز در سینمای کودک با آنها مواجهیم کدامند؟
نخستین سر فصل خود مقوله تولید است که در این بحث باید به خود زیرساختها از ایده اولیه تا فیلمنامه، بعد تولید و مراحل پس از تولید را مدنظر قرار داد. سرفصل دوم به مبحث اکران اختصاص دارد. اکران معضلی بسیار مهم و جدی است که باید با کنکاش در چراییهای مشکل اکران و فروش پایین فیلمهای کودک صورت بگیرد. چرا سینماداران رغبتی به اکران فیلمهای کودک ندارند؟ چرا ارقام فروش فیلمهای این حوزه پایین است؟ چرا تولید فیلم کودک به لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه نیست و دهها چرای دیگر. با کمک متخصصان و صاحبنظران در آن هماندیشی به دنبال راه حل خواهیم گشت. سینمای کودک باید بافت و ساختار منحصر به فردی داشته باشد. یعنی سالن سینما برای کودکان باید متناسب با حس، روح و علائق کودک باشد. صندلیهای بزرگ که باعث اذیت شدن کودکان میشود. این تنها نمونهای است که نشان میدهد در بحث سینمای کودک نگاه جامعی صورت نگرفته است. برای برطرف کردن معضلات و نارساییهای سینمای کودک باید ابتدا از همین موارد به ظاهر کوچک آغاز کنیم. به دوستان تهیهکننده همین فیلم "شهر موشهای ۲" پیشنهاد کردم بیایند و در کنار افتتاح پردیس سینمایی و افتتاح آن با نمایش این فیلم، بیایند و یک سالن را با تجهیزات و امکانات ویژه کودکان راهاندازی کنند. صندلیهای کوچک، رنگهای شاد، آبخوری، بوفه و مبلمان ویژه باعث استقبال و ترغیب کودکان به تماشای فیلم در سالن سینما بشود.
نقش و جایگاه جشنواره کودک پس از برگزاری بیست و هفت دوره در این آسیبشناسی چیست؟
پس از دو حلقه "تولید" و "اکران" به موضوع جشنواره کودک میرسیم. جشنواره کودک به طور معمول کمک میکند تا کسانی که در حوزه سینمای کودک فعالند آثار خود را به نمایش درآورند. در برگزاری جشنوارههاست که میتوان دریافت چه نوع فیلمی با اقبال بیشتری مواجه میشود و کجاها سرمایهگذاری افزونتری لازم است. ذائقهها سلیقههای مختلف در میان کودکان و والدینشان به دست میآید. نقش نظر و سلیقه والدین و مخاطب بزرگسال هم در چنین زمینهای پررنگ است. چون آنها به خاطر فرزندانشان به تماشای فیلمهای این حوزه مینشینند. در نتیجه برخلاف تصور اولیه با طیف وسیعتری از مخاطب در این حوزه روبروییم. از همه مهمتر اینکه ما به سینمای قصهگو نیاز داریم. کودکان برحسب عادت و بر اساس شرایط تربیتی با قصه و قصهگویی بزرگ میشوند. باز برخلاف تصور کلی، سنت قصهگویی هنوز میان بسیاری از خانوادهها وجود دارد. در حال حاضر سینمای قصهگو و سینمای "برای کودک" در اولویت اول ما قرار دارد. پس از آن میتوان به سینمای "درباره کودک" فکر کرد. سینمایی که شاید تلخی بیشتری داشته باشد و به لحاظ حقوقی، اخلاقی و رفتاری چندان مورد استقبال طیفهایی از مخاطب قرار نمیگیرند. ولی در سینمای "برای کودک" کودک خود را بر پرده سینما میبیند و با فیلم همراه میشود و همذاتپنداری میکند. این همذاتپنداری موجب غرور و شعف کودک میشود. اینها بحثهایی است که من فکر میکنم اگر اینها را تحت عنوان سیاست کلی در جشنوارهها اعمال کنیم. اگر این موارد را در ترازهای مدیریت مورد توجه قرار دهیم، دست اندرکاران تولید فیلم کودک و نوجوان هم به این اجزا فکر خواهند کرد.
آیا به لحاظ سبک و فرم، سینمای کودک محتاج یک تحول تازه نیست؟
اتفاقا باید به لحاظ ساختار هم فکرهای تازهای بشود. سینمای کودک جهان امروز بیشتر به ساختار ترکیبی زنده - انیمیشن روی آورده و از عنصر تخیل هم به خوبی استفاده میشود. سینمای ما هم باید به این سمت حرکت کند. جهان کودک جهان تخیل است و با خیالپردازی و کشف دنیای تازه پیش میرود. امروز نمیتوان کودکان را دستکم گرفت. تحولات فناوریهای ارتباطی و رسانههای تخیل را در ذهن کودک تقویت میکند. اگر بتوانیم به نوعی سینمای تعاملی برسیم ممکن است جریان تعلیم و تربیتی هم در سینما شکل بگیرد. در مباحث تعلیم و تربیت هر جا کودکان در تعامل با محیط پیرامون خود قرار گرفتهاند زودتر به لحاظ عقلی و فکری رشد کردهاند.
صرف نظر از نمایش فیلم در جشنواره کودک، برنامههای دیگری هم مدنظر دارید؟
در حاشیه جشنواره برگزاری کارگاههای تعلیم و تربیت در برنامه داریم. باید فضایی فراهم کنیم تا کودکان تجربههای خود را با اندوختههای حاصل از کارگاههای یاد شده افزایش دهند. جشنواره میتواند موید جریانی باشد که علاوه بر ارزیابی گذشته، ایدهآلها و مسیر آینده را نیز ترسیم کند. متاسفانه به دلیل قصور مدیریتها و دست اندرکاران حوزههای فرهنگی و هنری، آسیبهایی در زمینه سینمای کودک داشتهایم که ذهن فرزندان ما را در اختیار رسانههای بیگانه گذاشته است. از بازیهای رایانهای گرفته تا محیط مجازی که به نظرم باید فضایی فراهم سازیم و آنها را با بسترهای فراهم شده دست به ایدهپردازی بزنند. بچهها باید تجربه کنند تا در مقابل حملات در کمین از سوی دشمن آمادگی ذهنی داشته باشند.
به ویژگیهای سالنهای سینمای کودک اشاره کردید. روزگاری سینما بلوار به مرکز سینمای کودک و نوجوان تبدیل شده بود که فقط به نمایش فیلمهای کودک میپرداخت. سالن مجهز کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان هم بود که متاسفانه امروز در اختیار تئاترهای عامهپسند قرار گرفته است. از سوی دیگر سینما فلسطین را داشتهایم که متعلق به وزارت آموزش و پرورش است و اصطلاحا به عنوان دبیرخانه جشنواره فیلمهای آموزشی - تربیتی رشد شناخته میشوند. اما علیرغم اینها اکنون هیچ سالن اختصاصی سینمای کودک در تهران نداریم؟ اساسا چرا یک گروه سینمایی مستقل برای نمایش فیلمهای کودک و نوجوان تعریف نمیشود؟ ما یک جشنواره کودک داریم و دستکم به بهانه آن سالی ۱۳ - ۱۴ فیلم کودک تولید میشود. به این ترتیب خوراک یک سال یک گروه سینمایی از قبل تامین شده است. معدود تلاشهایی هم که در این زمینه صورت گرفت خیلی زود به دست فراموشی سپرده شد. چرا؟
وقتی این عوامل و نشانهها را کنار هم بچینیم به نتیجه میرسیم که چرا سالنی که به نمایش آثار کودکان اختصاص داشته امروز به تعطیلی کشیده شده است. این سالنها به محصول فرهنگی نیاز داشته، باید جاذبههایی میداشت و خلاهایی که در حوزه تعلیم، سرگرمی و رویا پر میشده نشده است. به همین دلیل تلاشها ناموفق و موقتی است. اگر هم فیلمی تولید شده مورد حمایت قرار نگرفته است. به موضوع صاحبان سینما چه در بخش خصوصی و چه در بخش دولتی توجه کنید. از سوی دیگر داشتههای ما در نویسندگان و کسانی است که صاحب اندیشهاند. اینها در کجا تعلیم میبینند؟ چه کسی از اینها حمایت میکند و به جریان و هستههای فعالیتی هدایت میکند؟ اقتصاد سینمای کودک و تضمین سرمایه سرمایهگذار را کدام نهاد باید تامین کند؟ سرمایهگذار باید چیزی ببیند تا جرات سرمایهگذاری پیدا کند. اینها نقائصی است که اگر هر یک جداگانه برطرف نشوند، سینمای کودک از حرکت باز میایستد. باید این عوامل را کنار هم قرار دهیم تا در قرارگیری منسجم، نقاط ضعف یکدیگر را پوشش دهند.
نقش جریان اقتصادی را در این موضوع بیشتر بشکافید.
خوشبختانه در جریان فعالیتهای خود با بنگاههای اقتصادی به تفاهماتی دست یافتهایم که حرکتی را تحت عنوان جاذبههای سرمایهگذاری در بخش فرهنگی شکل دهیم. صندوقی تحت عنوان صندوق حمایت از توسعه سینمای کودک را باید فعال کنیم این صندوق در صورت تاسیس به عنوان شرکت سهامی عام قابلیت ورود به بازار بورس را هم دارد و میتواند جذب سرمایه کند. اما در واقعیت به این نتیجه میرسیم که هزینه صرف شده بازگشت ندارد. بانکها و موسسات اقتصادی به این نتیجه و باور میرسند که یک فعالیت صنعتی سود ده است. پس در آن سرمایهگذاری میکنند. متاسفانه مدیران حوزه فرهنگ، نگاه اقتصادی ندارند و امور را به شکل مصرفی میبینند. یعنی انتظار جذب سرمایه دولتی بدون تضمین بازگشت سرمایه و سوددهی دارند. در صورتی که خود ابزار فرهنگ باید بتواند ظرفیتهای جدیدی برای خود فراهم کند. همانگونه که اتفاق در دنیا هم در حال رخ دادن است.
خود شما تاکنون در این حوزه ورود کردهاید؟
حوالی سال ۶۲ برای شکلگیری انیمیشن ایران و ورود آن به بازارهای داخلی و خارجی فعالیتهایی داشتهام. تکنولوژی روز را وارد کردهام. در سال ۷۳ با حرکتی حساب شده تشکیلاتی را تاسیس کردم که پس از سه سال، موفق شد حدود هشتصد نفر را در زمینه سینمای کودک درگیر کار کند و هزاران دقیقه انیمیشن تولید کند که در بازارهای جهانی، حتی به ژاپن که از مهدهای انیمیشن دنیاست عرضه شد. چون تمام ظرفیتها را شناسایی کرده بودیم و با فعال کردن ظرفیتهای جانبی امکانات و تجهیزات و از همه مهمتر تامین نیروی انسانی به نتیجه رسیدیم. در گذشته فعالان انیمیشن، تقریبا تمامی کارهای مربوط به تولید فیلم خود را شخصا انجام میدادند. در این بخش با تعریف کارگروههای آموزشی تخصصی، عده بیشتری را درگیر فعالیت کردیم. در نتیجه استعدادها در حوزههای گوناگون تربیت شدند. این امر نیاز به مدیریت مستمر دارد. بخش کودک و نوجوان سرمایه عظیمی هستند که در معرض خطر ورود خوراکهای ناسالم قرار دارند. مدیران مرتبط در بعد کلان باید آذوقه فکری این طیف وسیع را فراهم آورند. چرا در مدارس ما بچهها کلاسهای نقد فیلم و فیلمسازی و نمایش ندارند. کودک به لحاظ ذاتی خوراک خود را به دست خواهد آورد و بهتر است این بستر دسترسی را خودمان برایشان فراهم کنیم. این رویه باید به شکل سنت در بیاید. در یک سیستم درست فرهنگی و آموزشی بچهها شخصیت مییابند و ایدهپردازی را یاد میگیرند. در کشورهای پیشرفته علایق و استعدادهای کودکان شناسایی میشود و هر یک به سمت علاقه و سلیقه خود هدایت میشود و رشد میکند. این کودک انسانی مستقل، متفکر و قدرتمند خواهد شد. وقتی سینما نداریم برای کودک پس وقت هم نداریم و بچه منزوی میشود.
یعنی باید چه امکاناتی برای کودک فراهم آید تا ذهن او به سمت خلاقیت در حوزه قصه و تصویر حرکت کند؟
در سال ۱۹۹۹ داور جشنواره انسی بودم که یکی از مهمترین جشنوارههای تخصصی کودکان در جهان است. فیلمهای انیمشینی در بازار این جشنواره عرضه کردیم. تحلیل کارشناسان این بود که سالمترین کارها از ایران ارائه داده شده است. از سوی دیگر بافت و ساختار گرافیکی آثار ایران هم مورد توجه و ستایش قرار گرفت و آرامش بخش و جذاب ارزیابی شد. چرا این بسترها را نمیبینیم و متوقف شدهایم؟ آیا نیرو کمتر داریم؟ علاقمندی بچهها کمتر شده؟ به جای حل صورت مسئله آن را پاک میکنیم. در نتیجه سی دیهای آثار خارجی در اختیار بچهها قرار میگیرد که در بسیاری موارد به بدآموزی منجر شده است. متاسفانه منابع فراوانی داریم که مورد استفاده قرار نمیگیرد. سرمایهگذاریهای دولتی صورت گرفته چرا به نتیجه روشنی نمیرسد؟
میتوانید دستکم به صورت سرفصل، پاسخ پرسشهای خود را بدهید؟
ابتدا باید به کادر سازی فکر کنیم. چیزی مثل مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی. بیشترین نیرو در حوزه سینمای مستند از سراسر کشور جذب و آموزش داده شدند. دیدیم که همزمان با به نتیجه رسیدن نخستین نیروهای تعلیم دیده در این مرکز باعث رشد سینمای مستند در مقطعی از سالهای گذشته شد. مشاورههای ارائه شده به این فیلمسازان جوان منجر شد به اینکه کارگردانهای سینما، فیلمنامهنویسان و سریال سازان و... از این مرکز رشد کردند. اما متاسفانه این امر تداوم پیدا نکرد. دوستان هنرمند خود را در عرصهای سخت و غیرقابل رقابت رها کردیم و همین باعث شد گروهی از این سینماگران به پول فکر کنند. برخی مهاجرت کردند و گروهی کار را رها ساختند و در زمینه آموزش در دانشگاهها اصلا خوب عمل نکردهایم.
بخش خصوصی که عملا در سینمای کودک به تعطیلی کشیده شده. از موردی مثل "شهر موشهای ۲" بگذریم که به دلیل تضمین فروش از استثناهاست. در نتیجه در سالهای گذشته بار تولید فیلم در حوزه سینمای کودک بیش از حد نیاز به دوش بنیاد سینمایی فارابی افتاد. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و آموزش و پرورش بسیار کم کار شدهاند. به ویژه کانون که بخشی از بهترین فیلمسازان سینمای ما در دهههای گذشته، فعالیت خود را از این نهاد آغاز کردند. اما دیگر شاهد تماشای فیلمهای به اصطلاح کانونی نیستیم. چرا فارابی تا این حد درگیر پروسه تولید فیلم کودک شد؟
امیدوارم که این چرخه دوباره فعال شود. هیچ راهی بهتر از تولید نداریم. اگر در برنامهریزیهایمان باعث تعطیلی برخی نهادها شدهایم باید در برنامهریزی و مدیریت خود تجدید نظری اساسی بکنیم. تعامل نهادهای مربوطه شاید به دلیل تخصصیتر شدن و پیچیدگی کارها دشوارتر شده باشد و برخی مراکز دیگر نتوانند به شکل مستقل و بینیاز از کمک نهادهایی مثل بنیاد فارابی، به تولید فیلم کودک مشغول شوند. سینمای کودک بهترین بهانه برای تقویت تعامل این نهاد هاست. آموزش و پرورش باید سرمایهگذاری کند، کانون باید فعال شود. این سرمایه عظیم یعنی جامعه خردسالان را چگونه اداره میکنیم؟ باید ظرفیتها تقویت شود. اگر قرار است در بخش کودک سرمایهگذاری کنیم باید از اساتید کارکشته بهره بگیریم و برنامهریزی داشته باشیم. تا چه زمان باید منتظر منابع تربیتی خارجی باشیم؟ فرصتهای در حال از کف رفتن نیازمند نگاهی جامع و دلسوزانه هستند. حرکتهای موردی دارند به نتایج خوبی منجر میشوند. چرا این حرکتهای جسته گریخته به شکل مستمر و مدیریت شده راهاندازی نمیشوند. ذرهای غفلت از کودکان آسیبهایی جبران ناپذیری به دنبال خواهد داشت.
به جشنواره کودک اصفهان برسیم. چرا پس از بیست و هفت دوره از برگزاری، جشنواره کودک اصفهان کارکرد خود را از دست داده است؟ هر سال چند ماه مانده به جشنواره، بخشنامه و فراخوانی از سوی بنیاد فارابی منتشر میشود. عدهای به سرعت طرحهایی میآورند و بودجههایی مصوب میشود تا مثلا بخش مسابقه جشنواره کودک به حد نصابی ۱۲ یا ۱۴ تایی از فیلمهای تولید داخل برسند. اغلب این فیلمها پس از نمایش در جشنواره هرگز فرصت اکران نمییابند. این چرخه معیوب کی اصلاح میشود؟
امسال تاکنون حتی یک مورد فیلم کودک سفارش ندادهایم. بیش از سی فیلم کودک در مراحل گوناگون تولید قرار دارند که در اختیار بخش خصوصی و نهادهای غیر دولتی است که با ظرفیتهایی بیرون از بنیاد فارابی در حال تولیدند. برخی از این آثار از طریق فارابی موفق به دریافت وام شدهاند و گروهی هم با کمک فارابی موفق به جذب مشارکت در تولید شدهاند. مشارکت ما در تولید هیچ یک از آثار هم بیش از پنجاه درصد نبوده است. اگر میتوانستیم همه مشکلات سینمای کودک را رفع کنیم به طور بالقوه باید ۵۰ یا ۶۰ فیلم کودک داشته باشیم. باید فراتر از جشنواره و در طول سال به فکر بسیج امکانات و فعالیتها باشیم. خوشبختانه امسال این روند ناسالم فراخوان و فیلمسازی بخشنامهای را متوقف کردهایم. تمایلی هم نداشتیم با تولید فیلم، در رقابت با بخش خصوصی قرار بگیریم. همه ظرفیتهای بخش خصوصی را فعال کردیم و فیلمهای ارائه شده به جشنواره از سوی کارشناسان بررسی محتوایی و تکنیکی شدهاند. سی و سه فیلم برای حضور در جشنواره امسال ثبت نام کردهاند که تنها در پانزده مورد مشارکت در تولید و یا پرداخت وام داشتهایم. و این حرکتی است به سوی رشد سینمای کودک و نوجوان. با این تفاصیل تصور میکنم امسال جشنواره کودک موفقی را برگزار خواهیم کرد. نکته بعدی درباره جشنواره اصفهان تلاقی دو روش بسیار متفاوت بوده است. اول اینکه در کنار آرامش و سکون ناشی از نمایش و تماشای فیلم، فعالیتهای جنبی و کارگاهی هم برگزار شده که ما هم نکات مثبت این امر را تقویت میکنیم و نقاط ضعف را برطرف خواهیم کرد.
برای متفاوت بودن جشنواره امسال چه برنامههایی دارید؟
امسال از یک هفته پیش از افتتاح جشنواره، برنامههایی برای پیشواز از جشنواره طراحی کردهایم. بسیج همه عوامل برای ایجاد شور و نشاط و ایجاد نیاز در این مدت یک هفتهای انجام میگیرد. اما با شروع جشنواره به سمت فعالیتهایی کاملا مرتبط با سینما خواهیم رفت. کارگاههای آموزش عکاسی، فیلمنامهنویسی در دستور کار قرار خواهد گرفت. ایستگاههای فیلمسازی و نقاشی و کارگاه انیمیشن زیر دوربین راهاندازی میکنیم که کودکان بتوانند استعدادهای خود را به نمایش بگذارند. به این ترتیب روحیه کار گروهی در میان کودکان هم تقویت خواهد شد.
انتهای پیام/
مازیار فکری ارشاد