سرویس سینمایی هنرآنلاین: فرزاد موتمن کارگردان فیلم‌هایی چون "شب‌های روشن"، "باج‌خور" و "سایه‌روشن"، محمدرضا گوهری نویسنده فیلمنامه‌های موفقی چون "خیلی دور خیلی نزدیک"، "یه حبه قند" و "ملکه"، هادی مقدم‌دوست که نگارش فیلمنامه‌هایی چون "بی‌پولی" و "سر به مهر" را در کارنامه دارد و امیر عربی که فیلمنامه‌هایی چون "سعادت‌آباد" و "یه عاشقانه ساده" را نوشته مهمان هنرآنلاین بودند و در میزگرد آسیب‌شناسی فیلمنامه شرکت کردند. مشروح این میزگرد را درسه قسمت می‌خوانید.

ضمن خوشامدگویی به دوستان، برای شروع بحث به این نکته اشاره می‌کنم که چند سالی است مد شده که همه سینماگران و صاحب نظران، در توضیح معضلات سینمای ایران همواره فیلمنامه را در صدر موضوعات قرار داده و مدعی‌اند که مشکل اصلی سینمای ایران در ضعف فیلمنامه هاست. آیا این موضوع را قبول دارید؟

هادی مقدم‌دوست: من فکر می‌کنم فیلمنامه هم می‌تواند مشکل اول سینمای ایران باشد و هم نباشد. روحیه انداختن همه مشکلات به گردن یک موضوع در سینمای ایران باعث می‌شود که همه فیلمنامه نویسی را در این میان مقصر بدانند. یعنی به جای تمرکز بر موضوع "تاثیر" روی موضوع "تقصیر" متمرکز می‌شوند. انگار که جرم بزرگی رخ داده که اکنون باید دنبال مقصر باشیم. اما اگر نگران یافتن مقصر نباشیم می‌توانیم به دنبال موثر باشیم. من نمی‌گویم فیلمنامه تاثیری (یا تقصیری) در وضعیت کنونی سینمای ایران ندارداما باید بگوییم چند درصد وضعیت کنونی سینمای ایران به ضعف فیلمنامه باز می‌گردد؟ می‌شود نموداری ترسیم کرد و درصد هر یک از عوامل را مشخص کرد. این گونه نگاه‌مان مطالعاتی و علمی‌تر می‌شود. این نگرانی اگر برطرف شود که قرار نیست کسی مجازات شود می‌توان منطقی‌تر برخورد کرد. باید دنبال "متغیر‌های بحران" گشت. فیلمنامه تنها متغیر بحران سینمای ایران نیست. ده‌ها مورد وجود دارد که می‌توان به آن‌ها اشاره کرد و هر کدام «سهم تاثیر» خودش را دارد. می‌توان به مسائل مالی، آموزش، کارگردانی، معضلات تولید و نداشتن اخلاق کار جمعی و عدم آشنایی با امکانات تکنولوژیک و عدم توجه به مخاطب هم اشاره کرد. در کنار این‌ها فیلمنامه هم در مشکلات سینمای ایران سهم دارد. بدیهی است که تنها مقصر بحران سینمای ایران فیلمنامه نیست. اگر فیلمنامه‌نویسان شاهکارهایی در حوزه کاری خود بنویسند آیا در همه مراحل عالی اجرا می‌شود؟

امیر عربی: در سینمای ایران هم مشکل فیلمنامه داریم و هم مشکل فیلمنامه‌نویس. کسی هم نمی‌تواند و نمی‌خواهد این را رد یا انکار کند. اما آیا همهٔ مشکل سینمای ایران فیلمنامه و فیلمنامه نویس است؟ آیا اساسا مشکل اصلی سینمای ایران فیلمنامه است؟ یا ما مشکلات بزرگ‌تری داریم؟ به نظرم ما خیلی بیشتر از فیلمنامه در کارگردانی و تهیه کنندگی و تولید فیلم با مشکل مواجهیم. اساسا در مواجهه با تهیه‌کنندگان و کارگردانان که فیلم‌های ضعیف یا ناموفقی تولید کرده‌اند، می‌بینیم که می‌گویند ما فیلمنامه خوبی در اختیار نداشتیم و همه چیز را گردن فیلمنامه می‌اندازند، اما کسی از این دوستان نمی‌پرسد اگر فیلمنامه خوب نداشتید پس چرا این فیلم را ساخته‌اید؟ یا شما تشخیص نداده‌اید که فیلمنامه‌ای که دارید کار می‌کنید بد است که اگر تشخیص نداده‌اید و سواد اینکه تشخیص بدهید فیلمنامه خوب است یا بد را ندارید، چرا کارگردان یا تهیه کننده شده‌اید؟ یا اینکه تشخیص داده‌اید که فیلمنامه بد است و بعد رفته‌اید آن را ساخته‌اید که حتما پشتش منفعتی بوده است.

به نظر من تمام مشکلات سینمای ایران از این روحیه منفعت‌طلبی از پول دولت ناشی می‌شود. از بودجه‌هایی که باید در دو یا سه ماه خرج شود و تهیه‌کننده‌هایی که به فیلمنامه‌نویس می‌گویند اگر امروز این بودجه را دریافت نکنیم، تهیه‌کننده دیگری هست که می‌رود و این بودجه را دراختیار می‌گیرد و سر او بی‌کلاه می‌ماند. من از تجربیات شخصی خودم حرف می‌زنم. پروژه‌ای بوده که سال گذشته برای آن دعوت به کار شدم. هنوز هیچ طرحی وجود نداشت و تهیه‌کننده صاحب نامی به من گفت این فیلم قرار است تا ۴۰ روز دیگر کلید بخورد و قرارداد بازیگر زن فیلم هم بسته شده و ما هنوز قصه نداشتیم و کار در مرحله پیش تولید قرار داشت! پروژه‌ای دیگر بود که گروه بازیگرانش با بودجه‌ای نزدیک به ۳۰۰ یا ۴۰۰ میلیون تومان تکمیل شده بود و هنوز هیچ قصه‌ای وجود نداشت. تهیه‌کننده آن پروژه هم از من می‌خواست ده روزه برایش فیلمنامه‌ای بنویسم.

من فکر می‌کنم مشکل اساسی فیلمنامه از نظام نادرست تولید در سینمای ایران ناشی می‌شود. وقتی تماشاگر برایمان مهم نیست و سود فیلم در تولید آن با بودجه‌های دولتی است، هیچ کس به فکر برطرف کردن مشکلات فیلمنامه نیست. در حالی که تمام قواعد فیلمنامه‌نویسی شامل تجربیاتی است که فیلمنامه‌نویسان در ارتباط با تماشاگر کسب کرده‌اند. سپس محققان فیلمنامه‌نویسی بر اساس این تجربیات، قواعد را تعریف کرده‌اند. تا زمانی که در سینمای ایران اصل بر تماشاگر قرار نگیرد و تهیه‌کنندگان ما به دنبال آن هستند که از جیب دولت به سود برسند، مشکلات فیلمنامه در سینمای ما هم حل نمی‌شود و به نظرم بهتر است به جای اینکه فیلمنامه را مقصر اصلی ورشکستگی سینما بدانیم، به نظام تولید غلط بپردازیم.

محمدرضا گوهری: ما دو بحث داریم. یکی اینکه چرا این تصور عمومی وجود دارد که تمام مشکلات سینمای ایران ناشی از فیلمنامه است؟ دیگر اینکه چرا فیلمنامه‌هایمان ضعیف هستند. و من ترجیح می‌دهم فعلا در‌‌ همان مورد اول گفت‌و‌گو کنیم که شاید به قول هادی‌‌ همان روحیه یاقتن مقصر باعث می‌شود نوک پیکان را به این سمت بگیریم اما این سوال پیش می‌آید که چرا همیشه فیلمنامه‌نویس مقصر است؟

من فکر می‌کنم مشکل اصلی اینجاست که در سینمای ایران چیزی به نام نقد صوری نداریم. منظورم فقط از نگاه منتقدان نیست. مدیران سینمایی هم همین رویکرد را دارند، آموزه‌هایشان آن‌ها را سمت نقد اخلاقی می‌برد. به این دلیل که عموماً آموزش تخصصی در حوزه‌هایی مانند کارگردانی و فیلمبرداری و بازیگری و دیگر حوزه‌ها ندیده‌اند و هم رویکردشان در حوزه مدیریتی آن‌ها را متوجه نقد اخلاقی کرده است. از سوی دیگر منتقدین ما بیشترمتوجه نقد داستان هستند و توجهی مثلا به فیلمبرداری و یا موارد دیگر ندارند. عادت کرده‌ایم که مفهومی نگاه کنیم نه تخصصی. این نگاهی است که مدیران و منتقدان دارند. در میان عامه مردم طبیعی است که انتقاد‌ها بیشتر مفهومی باشد. یعنی به داستان و نوع پیامی که منتقل می‌کند توجه دارند. همه ما وقتی وارد یک بحث می‌شویم از چیزی صحبت می‌کنیم که بیشتر بلدیم یا فکر می‌کنیم بیشتر بلدیم. با چنین رویکردی توجه ما بیشتر به فیلمنامه جلب می‌شود. اگر‌‌ همان مقدار توجه و شناخت را به موضوعی مثل کارگردانی و دیگر مقوله‌های تخصصی سینما داشتیم قطعاً وضع فرق می‌کرد.

عربی: ما اساسا وقتی فیلم را می‌سازیم از فیلمنامه شروع می‌کنیم اما در نقد فیلم که نباید از فیلمنامه شروع کنیم. این رویه اشتباه است و یکجور مُد که از فرافکنی‌های کسانی می‌آید که نقششان را در تولید فیلم بد نادیده می‌گیرند و می‌خواهند همه چیز را بیاندازند گردن فیلمنامه نویس.

فرزاد موتمن: طبعا فکر می‌کنم همه روی این قضیه توافق داریم که تنها مشکل سینمای ایران فیلمنامه نیست. ظاهرا همه روی این قضیه توافق داریم که مشکل اصلی سینمای ایران در نظام اقتصادی‌اش است. سینمای ایران نه سینمای بخش خصوصی است و نه سینمای بخش دولتی. چیزی است میان این دو. میان تولید و اکران فاصله‌ای عمیق وجود دارد و شکل منطقی اقتصادی درستی نداریم. چون به طور طبیعی باید استودیوهایی داشته باشیم که فیلم تولید کنند و این استودیو‌ها سالن‌هایی در اختیار داشته باشند که فیلم‌هایشان را نمایش دهند. مثل همه جای دنیا. مشکل مداخله مستقیم دولت در تمام مراحل فیلم را داریم. مشکل ممیزی و بوروکراسی و آموزش و... را داریم.

مشکل خیلی اساسی که سینمای ایران در سال‌های اخیر با آن دست به گریبان است اساسا شکل تولید است. تهیه‌کنندگان ما فیلم تولید نمی‌کنند. کارشان شبیه کار چاق کنی و یا بساز و بفروشی شده است. نرخ متوسط تولید فیلم در سال‌های اخیر به یک میلیارد تومان رسیده است. این ارقام نادرست است و توسط تهیه‌کنندگان شکل گرفته چرا که اصلا خودشان سرمایه‌گذاری نمی‌کنند. نشسته‌اند در دفترشان و منتظرند کسی با یک میلیارد تومان وارد شود تا آن‌ها فیلمی تولید کنند. بازیگران سینما هم در امر شریک شده‌اند و ناگهان دستمزد‌‌هایشان سه و چهار برابر شد. امروز دستمزد‌های بازیگران به ۲۰۰ میلیون تومان رسیده است. چندی پیش فیلمی اکران شده با چهار سوپر استار که هریک ۱۵۰ میلیون تومان دستمزد گرفته‌اند در حالی که کل فروش فیلم ۶۰ میلیون تومان بوده است. با آشفته بازار عجیبی روبروئیم. طبعا فیلمنامه نویسی هم بخشی از این آشفتگی غریب همراه است.

اگر می‌خواستیم بحث مناسبات تولید و اقتصاد سینما را داشته باشیم می‌توانستیم بیشتر حرف بزنیم. شخصا فکر می‌کنم با این وضعیت چیزی از سینمای ایران باقی نمانده است. سینمای ایران مثل طنابی است که یک سمتش را مدیران فرهنگی دولتی می‌کشند و سمت دیگرش را ما فیلمساز‌ها. آن‌ها می‌خواهند از این سینما تریبون بسازند و ما هم می‌خواهیم فیلم بسازیم. این طناب مدت‌هاست پاره شده ولی پول نفت هرسال مقداری ترمیم‌اش می‌کند. سینمای ایران چند سالی است که مرده. چیزی به نام صنعت سینما نداریم. روزی امید‌هایی وجود داشت که امروز آن هم دیگر موجود نیست. فقط هم مشکل فیلمنامه‌نویسی نیست.

ما فیلم‌هایمان را کارگردانی هم نمی‌کنیم و داریم فتورمان می‌سازیم. مشکلات در تمام زمینه‌ها وجود دارد. من فیلمسازی هستم که با فیلمنامه‌های دیگران کار می‌کنم و می‌توانم بگویم امثال من مجبوریم با فیلمنامه‌های بد موجود فیلم بسازیم چون شغلمان فیلمسازی است و کار دیگری بلد نیستیم. بار‌ها شده فیلمنامه‌ای را ساختم که می‌دانم بد است اما باید کار کنم. وقتی فیلمنامه‌ها را می‌خوانم اولین مشکلی که با آن مواجه می‌شوم این است که اغلب فیلمنامه‌های ما فاقد روایت هستند. روایت نداریم به این دلیل که توزیع اطلاعات در اغلب فیلمنامه‌های ما غلط است. یا خرده داستان‌هایمان آن قدر زیاد است که نقطه عطف به تعویق می‌افتد و یا نقطه عطف خیلی دیر یا خیلی زود رخ می‌دهد و نقطه عطف بعدی اصلا رخ نمی‌دهد. دو سال پیش جایزه بهترین فیلمنامه جشنواره فجر به فیلمنامه‌ای داده شد که نقطه عطف اولش در دقیقه ۴۵ رخ می‌داد.

عربی: خب فیلمنامه نویس هم با همین استدلال شما می‌تواند بگوید، من مجبورم با این ایده‌های بد، ۱۰ روزه و ۲۰ روزه فیلمنامه بد بنویسم و می‌دانم هم که فیلمنامه‌ام بد است، اما شغلم فیلمنامه نویسی است و فقط از این راه می‌توانم پول در بیاورم. تهیه‌کننده هم می‌تواند بگوید که من فقط وقتی می‌توانم به سود برسم که در عرض ۱ ماه فیلمنامه‌ای داشته باشم که فلان مدیر را راضی کند و به من بودجه بدهد. پای صحبت هر کسی که بنشینید می‌تواند از این دلایل بیاورد.

به این نتیجه می‌رسیم که تنها مشکل سینمای ایران فقط فیلمنامه نویسی نیست. حالا بیایید که مشکلات فیلمنامه نویسی در سینمایمان را بررسی کنیم.

موتمن: بیلی وایلدر می‌گفت: اول فیلمنامه، دوم فیلمنامه و سوم فیلمنامه. تا چیزی روی کاغذ شکل نگیرد نمی‌توان در مورد مسائل دیگر صحبت کرد. وقتی چیزی روی کاغذ نیست من کارگردان چه باید بسازم؟

گوهری: باید ببینیم آیا می‌توان گفت که فیلمنامه از کارگردانی مهم‌تر است؟

موتمن: در سینمای ایران بله.

عربی: در همه جای دنیا فیلمنامه به یک اندازه اهمیت دارد. درایران اما مشکل فیلمنامه معلول یک علت بزرگ‌تر است به نام نظام تولید. تفاوتش با دنیا در اینجاست.

موتمن: مثلا من می‌توانم درباره رمان‌های ایرانی صحبت کنم که چقدر ضعیفند. خود داستان‌گویی در ایران چه در حیطه ادبیات و چه در حیطه فیلمنامه یا نمایشنامه‌نویسی ضعف دارد. فیلمنامه‌های ما تخت هستند و تماشاگر را درگیر نمی‌کنند. فیلمنامه‌هایی خوب ما هم عقیم‌اند و باعث شده سینمایی غیر جذاب داشته باشیم.

گوهری: خب همین مشکلات را در حوزه‌های دیگر هم داریم. در تمام فیلمنامه‌هایی که نوشته‌ام محال بوده که ما مشکل انتخاب بازیگر نداشته باشیم. یا بازیگر خوب به اندازه کافی نداریم و یا بازیگر به درستی انتخاب نشده است. همه ما فیلمنامه‌نویسان این تجربه را داشته‌ایم که کارگردان از پس اجرای چندین صحنه دشوار برنیامده‌اند. یا آن‌ها را حذف کرده‌اند و یا بد اجرا کرده‌اند. تدوین فیلم‌هایمان هیچ ایرادی ندارد؟ همه ما تدوین‌گرانی سراغ داریم که همزمان روی چند فیلم کار می‌کنند.

ادامه دارد/