سرویس موسیقی هنرآنلاین: موسیقی محلی ایران مهجور همیشه تاریخ است، موسیقیای که طلایهدارانش در هر گوشه ایرانزمین متواضعانه در حفظ این هنر میکوشند حال آنکه همواره محجوب در سهم اندک خود از بودجهها و جشنوارههای مختلف کشور تنها نگران حفظ و ثبت داشتههای خود بودهاند و بس. هر از گاهی خاموشی یکی از میراثداران این هنر خنجری بر قلبشان است چرا که میدانند بعد آنها این نواهای بومی خاموش میشود.
در این میان هر گامی که برای موسیقی نواحی ایران چه در اشاعه و چه در ضبط و حفظ انجام شود روزنهای است قابل ستایش. جشنواره بینالمللی فرهنگی هنری امام رضا علیهالسلام در چهاردهمین دوره خود در قالب جشنواره آواها و نواهای رضوی میزبان موسیقی اقوام ایرانی شد. اگرچه این رویداد در پی این بود که بخشی از هویت موسیقی محلی ایران را با محوریت این امام معصوم بازخوانی کند، اما این فرصتی شد برای حفظ این گنج که شاید بخشهای مغفول ماندهای از آن بازیابی شود. پرداختن به موضوع رضوی فرصتی بود تا کارکردی چند وجهی برای موسیقی محلی کشور داشته باشد.
فرصت برای ثبت میراث موسیقی نواحی
کیوان پهلوان موسیقیدان و پژوهشگر موسیقی نواحی گفت: امروز موضوع زمان برای حفظ گنجینه موسیقی کشور بسیار مهم است، چرا که در دو دهه آینده بسیاری از آواها و نواهای ایران از بین خواهد رفت. به دلیل سیستم زندگی ماهوارهای و موبایلی لهجه بسیاری از عزیزان ما در شهرها تغییر کرده و بسیاری از مردم در مناطق مختلف حتی به زبان خود صحبت نمیکنند و در واقع زبان بومی حذف و زبان معیار جایگزینش شده است.
وی افزود: باید هرچه سریعتر این نواهای بومی ضبط شود، با ضبط این نواها میتوانیم تولیداتی داشته باشیم که حتی اگر لهجهها از بین برود نواها باقی بماند و تولید موسیقی فاخر در آینده بر پایه این نواها داشته باشیم. جشنوارههای موضوعی موسیقی میتوانند بخشی از بودجه و تمرکز خود را به ثبت تصویری و نوشتاری این آواها و نواها صرف کنند و این تولیدات به کتابخانهها و مراکز فرهنگی و پژوهشی ارسال شود تا متخصصان از آن بهره ببرند.
او ادامه میدهد: جشنوارهای در حوزه موسیقی رضوی میتواند فرصتی باشد تا گوشههای کمتر شناختهشده از موسیقی ایران در نقاط مختلف کشور در این زمینه شناسایی و ثبت شود که به نوعی ماندگاری این موسیقی خواهد بود. این آثار میتواند زمینه ایجاد بانکی در این حوزه باشد که علاوه بر مخاطب عام بسیار مورد استقبال مخاطبان خاصتر یعنی پژوهشگران موسیقی قرار گیرد.
عواید نوای رضوی برای شهروندان
محمدرضا آزادهفر اتنوموزیکولوژیست و عضو هیئتعلمی دانشگاه هنر هم درباره این جشنواره گفت: برای ما موسیقیدانان مهم است که سبد موسیقی شهروندان بهینه شود. مشکل عمده امروز ما در مورد سبد موسیقی در کشور است چرا که مصرف موسیقی برای نوجوانان ما از مصرف لبنیات پیشی دارد. از سویی در تفکر شیعی فقهای ما این ویژگی را دارند که در مسائل پویا هستند.
وی افزود: در بین شاخههای مختلف هنری موسیقی اهمیت بیشتری دارد، چرا که مصرفش در جامعه بالاتر است و نیاز به نشر دارد تا هویت ایرانی را بسط بدهد. موسیقی محلی بسیار شاخصتر از موسیقی کلاسیک است و جشنواره رضوی از جهت توجه به این موسیقی اهمیت ویژهای دارد.
او ادامه داد: مردم ما به شدت به خاطر دنیای دیجیتال امروز ایزوله شدهاند. این جشنوارهها و مراسم مردم را حتی برای لحظاتی از دنیای ایزوله دیجیتال جدا کرده و امکان مشارکت عمومی آنها را فراهم میکند؛ این مسئله یکی از مهمترین مسائل بهداشتی روز ماست. انتشار آلبومهای موسیقی هر سال کمتر و تعداد اجراهای صحنهای بیشتر میشود که نشان از نیاز مردم به حضور و همچنین رخوت و دلخستگی مردم از زندگی انفرادی دارد. باید پایگاه تفکری در پس این کار ایجاد شود و قطعاً عواید بسیاری را برای شهروند شیعه به همراه خواهد داشت.
موسیقی نواحی ایران نجاتبخش موسیقی ردیف دستگاهی
احمد صدری محقق و مدرس موسیقی نیز درباره این جشنواره گفت: با استفاده از این ملودیها میتوان قطعههای جدید موسیقی خلق کرد که در اذهان مردم ماندگار شود. موسیقی از عناصر مظاهر فرهنگی است که تابعی تام از نوع زندگی و باورهای انسانها در تمام نقاط دنیاست. موسیقی ظهور و بروز باورهای ما و اعتقاد به آن چیزی است که برایمان اهمیت دارد و در شکلهای مطهری ظهور و بروز میکند. ظهور این باورها در موسیقی کشورمان با موضوع پیامبر (ص) فربه است و نعت خوانی و مولودیخوانیها بخشهای عظیمی از موسیقی کشورمان است.
وی افزود: در ایران به جهت حضور تشیع و همجواری با حرم امام رضا علیهالسلام، ذکر این امام در موسیقیهای اقوام رواج دارد و در صورتهای مختلفی مانند چاووشیخوانیها برای فردی که از زیارت بازگشته دیده میشود. این موسیقی نسبت تام و تمامی با همه فرهنگها دارد.
او ادامه داد: موسیقی اقوام اینگونه نیست که ملودی خاص مذهبی یا شادیانه داشته باشد، اینها با هم رابطه ارگانیک دارد. اینگونه نیست که موسیقی آئینی مذهبی، ملودی مشخص داشته باشد و موسیقی که اقوام برای سور و سماء استفاده میکنند متفاوت باشد. در مازندران به همراه ساز، قرآن را تلاوت میکنند و با تغییرات ریتمیک از همین ساز برای مراسمهای شادی بهره میگیرند. در واقع این ملودیها در موسیقی اقوام قابل تفکیک نیست.
صدری افزود: یکی از نکات جالب دیگر این است که بین موسیقی اقوام و کلاسیک پیوند ژنتیک وجود دارد و در واقع بین موسیقی ردیف دستگاهی و اقوام رابطه وجود دارد. به طور نمونه در ایران گوشه دشتستانی در مناطق جنوبی کشور با تغییر در موسیقی ردیف دستگاهی قرار میگیرد.
این پژوهشگر موسیقی نواحی در بخش دیگری از صحبتهایش اذعان داشت: پژوهشهای پراکندهای در این زمینه انجام شده ولی عموماً مشکل ما در کشور این است که این پژوهشها به دنبال هم انجام نمیشود و سلسله تحقیقهای مستدام که به نتیجه برسد وجود ندارد. البته موسسه آفرینشهای قدس رضوی به همت یکی از اساتید برجسته موسیقی کشور در این زمینه اقداماتی را انجام داده و 120 نمونه کار در این راستا تهیه شده است. ولی در حوزه آواهایی رضوی اطلاعرسانی و تولید انجام نگرفته است. به طور نمونه در حوزه نقاره نوازی پژوهشهایی صورت گرفته همچنین تعدادی فیلم و کتاب نیز تهیه شده است که به نوبت نوازی در موسیقی ایرانی میپردازد مثلاً در کرمان همین نوبت نوازی با نقاره وجود دارد. ولی نیاز است که این پژوهشها در ادامه هم و به صورت مدون گردآوری شود.
وی همچنین در مورد از بین رفتن گنجینههای فرهنگی ایران در حوزه آواها و نواهای رضوی تصریح کرد: من اعتقادی ندارم که این نواها در حال از بین رفتن است و کارتکس آن از بین رفته و کاربردی ندارد. میتوان از دانش آن بهره گرفت و برای ساخت ملودیهای جدید استفاده کرد، همچنین بهترین زمینه برای ساخت نوحه است چرا که امروزه انتقاداتی بسیاری بر موضوع نوحه میشود، میتوان از این ملودیهای زیبا برای نوحهها استفاده کرد. همچنین این ملودیها میتواند در قالب قطعه موسیقیایی زیبا شکل بگیرد که قطعاً مردم به سرعت با آن ارتباط میگیرند و در حافظهها میماند.
صدری اضافه کرد: این نواها در موسیقی اقوام ایرانی یک حقیقت هستند که از بین نمیروند گاهی در ظاهر و گاهی در متن. گاهی که آنها را نمیبینیم نباید بینگاریم که از بین رفته و مردهاند. تنها زمانی که به آنها توجه نشود به سمت کمرنگ شدن میروند. امروز هنرمندان جوانی داریم که بسیار بهتر از قدما این موسیقی را درک میکنند، چرا که قدما در ضمیر ناخودآگاه خود و یا به صورت تقلید نغمهها را تکرار میکنند ولی جوانان در معرض انتخاب هستند و آگاهانه این موسیقی را برای فعالیت خود انتخاب میکنند. در این دوره از جشنواره موسیقی نواحی این جوانان هنرمندی حضور داشتند که دارای سطح تحصیلات بالایی بودند و از اجراهای درست و اصیل آنها حیرت میکردیم.
این موسیقیدان در پایان هم تأکید کرد: جشنواره آواها و نواهای رضوی ظرفیت بالقوهای برای ایجاد زمینه پژوهشهای مستدام و نتیجهبخش در حوزه آواها و نواهای رضوی دارد و باید دید از این ظرفیت چقدر بهره گرفته میشود. اگر روزنهای که با عنوان جشنواره رضوی برای حفظ میراث موسیقیایی کشور ایجاد شده هدفدار به حیات خود ادامه دهد قطعاً میتواند در مسیر تعالیاش برای ثبت و ضبط گنجینههای نواحی، تولید آواهای جدید و ایجاد بانک پژوهشی در کشور مؤثر باشد. امید است این فرصت ایجادشده به هدر نرود.