سرویس موسیقی هنرآنلاین: با توجه به سابقه کم موسیقی پیشرو و علمی در ایران، هرگاه سخن از این موسیقی در کشورمان میآید ذهن کثیری از افراد به سوی آهنگسازانی آشنا همچون علیرضا مشایخی، شاهرخ خواجهنوری، کیاوش صاحب نسق و عدهای دیگر معطوف میشود.
در حالی که آهنگسازان دیگری هستند که هم در داخل و هم در خارج از کشور (اروپا و امریکا) مشغول تحصیل و یا فعالیتهای خود هستند و متأسفانه حتی نام آنها را یک دانشجوی موسیقی هم نشنیده است و یا افراد اندکی آنها را میشناسند.
یکی از این افراد علیرضا فرهنگ است. میتوان به جرات گفت که در حال حاضر وی یکی از برجستهترین آهنگسازان ایرانی است که در خارج از کشور به موفقیتهای مهمی دست پیدا کرده است. تنها بخشی از فعالیت وی در مرکز پژوهشی - تحقیقاتی موسیقی و آکوستیک ایرکام (که قدرتمندترین مرکز در نوع فعالیت خود در دنیا است) میتواند دلیلی بر این سخن باشد. بسیاری از آهنگسازان بزرگ که در زمینههای مختلف موسیقی پیشرو فعالیت کرده و یا میکنند در این مرکز (ایرکام) مشغول فعالیت بوده و یا هستند.
فرهنگ نخستین دروس موسیقی را در سن شش سالگی نزد پدرش هوشنگ فرهنگ که خود از هنرمندان موسیقی کشور است آغاز کرد و از همان دوران کودکی علاقهمند به فراگیری موسیقی و پیشرفت در این راستا بود. پس از آموزشهای مقدماتی موسیقی، پیانو را زیر نظر ملیک اصلانیان و رافائل میناسکانیان فرا گرفت. با ورود به دانشگاه تهران و تحصیل در رشته موسیقی با علیرضا مشایخی آشنا شد و آهنگسازی را به طور جدی با وی آغاز کرد. این آشنایی نقطه عطفی مهم در زندگی هنری علیرضا فرهنگ بود. او پس از کسب موفقیتهای تحصیلی به تدریس در دانشگاه تهران پرداخت و آموزشگاه موسیقی خود را دایر کرد. در ادامه ضمن آموزش موسیقی به تحصیل زبان فرانسه در دانشگاه آزاد اسلامی مشغول شد.
این آهنگساز در سال ۱۳۸۰ به فرانسه عازم شد و در "اکول نرمال موسیقی پاریس" نزد میشل مِرلِه به تکمیل آموختههای خود پرداخت و با برخورداری از بورس آلبرت روسل موفق به دریافت دیپلم عالی آهنگسازی و ارکستراسیون شد. وی همچنین دوره تکمیلی آهنگسازی را در کنسرواتوار استراسبورگ نزد ایوان فِدِلِه آهنگساز ایتالیایی به اتمام رساند. بریس پُزه، جًشوا فینبرگ، توشیو هوزوکاوا، اولگا نویویرت، ژِرار پِسون، میشل ژارل و یان مَرِش از دیگر اساتید و آهنگسازانی هستند که علیرضا فرهنگ به مناسبتهای گوناگون توانایی خود را در آهنگسازی نزد آنها وسعت بخشیده است.
تمامی اینها بهانهای شد تا با او گفتوگویی بلند داشته باشیم:
حضور در یک کشور خارجی و فعالیت در آنجا کمی سخت نبود؟
تنها آهنگساز ایرانی نیستم که در آنجا فعالیت میکنم. آهنگسازان فعال دیگری نیز هستند که در عرصههای بینالمللی موفقیتهای بسیاری داشتهاند. این حس که هنرمندان مقیم خارج از کشور خودی نیستند، حس جالبی نیست. اینگونه تصور میشود که ما چون از کشورمان دور هستیم، نسبت به مسائل داخلی بی توجهیم؛ در حالی که ما خیلی به مسائل داخل کشور توجه داریم.
من 13،14 سال است که ایران را ترک کردهام. برای تحصیل از کشور خارج شدم و بعدها همانجا ماندگار شدم. کار من فقط آهنگسازی است. کارهای پژوهشی مانند چاپ مقاله نیز انجام میدهم. من تماموقت مشغول کار آهنگسازی هستم و استراحت هم نمیکنم. تمام فعالیتم روی آهنگسازی متمرکز شده است. در فستیوالها کارهایم اجرا میشود. خوشبختانه سفارشهای مختلفی میگیرم که واقعاً کار سادهای نیست. کسی که وارد حرفه موسیقی شود، راه طولانی در پیش دارد. البته در حال حاضر کنسرواتوار امکانات فراوانی را فراهم میکند تا آهنگسازان جدید بتوانند خودشان را محک زده و با آهنگسازان حرفهای و شناختهشده کار کنند. این تجربه فوقالعادهای است برای کسی که در دانشگاه به دنبال تعلیم است. البته سختی کار زمانی آغاز میشود که شخص آهنگساز مراحل آموزش در کنسرواتوار را گذرانده و از دانشگاه خارج میشود. در این مرحله آهنگساز باید خودش را بشناساند. اگر آهنگساز در کنسرواتوار معتبری تعلیم دیده باشد، این مرحله برایش راحتتر گذرانده میشود. زمانی که آهنگسازان از مرحله دوم عبور میکنند، احتیاج دارند که به آنها سفارش کار داده شود. رسیدن به این مرحله سوم کار چندان راحتی
نیست؛ مخصوصاً زمانی که آهنگسازان واحدهای خاص لازم را نگذرانده باشند. کنسرواتوارهایی در خارج از کشور وجود دارند که اصولاً کار را برای آینده آهنگسازان راحتتر میکند. خوشبختانه من به این مرحله رسیدهام، سفارش کار خودم را داشته و زندگیام تا حدودی از طریق کار آهنگسازی میگذرد.
چرا تصمیم به مهاجرت گرفتید؟ با توجه به اینکه در داخل کشور وضع رسیدگی به کنسرواتوارها تقریباً خوب است.
قصد اول من مهاجرت نبود. من به هدف تحصیل از کشور خارج شدم. طبیعتاً اگر تحصیل در کار باشد، مهاجرت هم همراه خودش میآورد. من قبل از اینکه ایران را ترک کنم، یک آموزشگاه در ایران داشتم که تعداد شاگردهای بالایی داشتم و از بهترین معلمان بهره بردم. همهچیز خوب بود و فقط یک کبود وجود داشت و آن ارتباط با صحنه بینالمللی و آهنگسازان سطح بالاتر بود. من دوردستتر را میدیدم. رقابت هنری در داخل کشور وجود نداشت. بههرحال هر چه باشد خواستگاه موسیقی از آنجا میآید. نبود رقابتی که عرض کردم سبب آن میشود که آهنگسازان داخل تا به جایی که میرسند، اشباع شده و دیگر از پیشرفت کردن دست بکشند. در حالی که وقتی پایتان را به خارج از کشور بگذارید، متوجه میشوید که دنیا به مراتب بزرگتر از تصورهایتان است. به نظر من موسیقی ایرانی داخل و خارج از کشور به یک تعامل احتیاج دارند. دیگر دوره آن تفکرات که موسیقی داخل از موسیقی آهنگسازان مقیم خارج از کشور باید تفکیک شود گذشته است. در حال حاضر هر دو گروه برای آنکه به روز بمانند و یا فرهنگ ایرانی را فراموش نکنند، به یکدیگر نیازمند هستند.
این رفتوآمدهای شما به خاطر همین به روز کردن اطلاعاتتان است؟
اخیراً رفت و آمدهایم بیشتر شده که یکی از دلایل آن دیدن خانواده است، اما فرصت را غنیمت میشمارم و سعی میکنم ارتباطم را با جامعه موسیقی و هنری داخل کشور نزدیکتر کنم. من با دو سه نفر از آهنگسازانی که در کشور فرانسه هستند، یک انجمن ثبت رسمی شده را به نام "انجمن آهنگسازان ایرانی موسیقی معاصر" تشکیل دادهایم. فعالیت ما متمرکز روی اجرای کنسرتها است. اما هدف اولیه ما این بود که فعالیتهای پراکنده آهنگسازان را متمرکز کنیم. در حقیقت فعالیتهای آهنگسازان کشورهای آمریکا، کانادا، ایران یا هر کجای دیگر را که ایرانی هستند متمرکز کنیم. این اتفاق برای من یک آرمان است.
درمورد سبک کاریتان توضیح دهید. با توجه به اینکه آقای مشایخی هم در ایران استاد شما بودند، سبک کاری شما کلاسیک است یا مدرن؟
من زمانی که ایران بودم با آقای مشایخی کار میکردم. ایشان فرد بسیار محترمی هستند و از نظر اجتماعی تحول بزرگی ایجاد کردند. ایشان یک هدفی با عنوان هزار و یک آهنگساز ایرانی داشتند که فکر میکنم این هدف در حال حاضر تحقق یافته است. ریشه کار من و همکارانم، خواستگاهش از موسیقی کلاسیک اروپا است، اما ما به خاطر معاصر بودنمان یک شانسی داریم و این شانس این است که تکثر سبکها به ما اجازه میدهد که بتوانیم فرهنگ موسیقی خودمان را هم وارد جریان موسیقی کنیم. در زمان بتهوون به سختی میشد تصور کرد که بشود از فواصل موسیقی ایرانی استفاده کرد و کاری ارائه داد که یک ایرانی بتواند با هارمونی بتهوون اثری بسازد، اما حالا قضیه فرق کرده است. نزدیکی فرهنگها، امکانات به وجود آمده و این آزادی که در موسیقی ما وجود دارد، این امکان را به ما میدهد که به راحتی یک عنصر چندفرهنگی را وارد جریان نماییم. منظورم از چندفرهنگی این است که به شکل کاملاً انتزاعی از فرهنگ خودمان و فرهنگ دیگری عبور کنیم تا بتوانیم یک قطعه کاملاً اصیل بسازیم. قرار دادن موسیقی ایرانی در کنار موسیقی خارجی صرفاً به معنای موسیقی چند فرهنگی نمیتواند باشد. طبیعی است که نو بودن وجه مشخصه موسیقی معاصر است. و طبیعی است که نو بودن با همان هارمونی بتهوون غیرممکن است که مستلزم نوآوری، مطالعه و شناخت گذشته برای نگاه رو به آینده است.
با چه اشخاصی همکاری داشتهاید و برای چه کسانی آهنگ ساختهاید؟
من اکثر اوقات با گروههای فرانسوی کار میکنم، اما با گروههای غیر فرانسوی نیز کارهایی انجام میدهم. کارهای ارکستری داشتهام و در حال حاضر بیشتر کارهای موسیقی مجلسی انجام میدهم. با اسپانیا، هلند و آمریکا فرصت همکاری داشتم.
معمولاً پیشنهاد همکاری بیشتر از طرف شما بوده است یا از طرف آنها؟
همانگونه که عرض کردم در مرحله سوم دیگر سفارش از طرف آنها است. ولی برای مثال، من یک پروژهای در دست ساخت داشتم که بر اساس آن میخواستم روی اثر "ویس و رامین" قطعهای با سازو صداهای الکترونیک بنویسم. آن زمان سفارش قطعهای به من داده شده بود که من این پروژه را به آنها پیشنهاد دادم. آنها پیشنهاد را پذیرفتند و باقی کارهای پروژه توسط خودشان انجام شد. در حال حاضر 90 درصد پروژهها از طرف تهیهکنندهها و فستیوالها پیشنهاد میشود.
جز این پروژهای که فرمودید، چه پروژه دیگری در دست اقدام دارید؟
امسال سال پرکاری برای من است. پنج قطعه باید نوشته شود که دو قطعه آن نوشتن نسخه جدید و سه دیگر کاملاً باید نوشته شود. دو سه کار نیز داخل کشور انجام دادم. یک قطعه من برای پیانو تنها داشتم که امید رمضان پارسال اجرا کرد. به من گفتند که قرار است یک آلبوم چاپ شود و از من خواهش کردند که من نت یک قطعه را با توضیحات به زبان فارسی برایشان بنویسم و من خیلی خوشحال شدم که این کار را برای اولین بار به زبان فارسی برایشان انجام دادم. تجربه بسیار جالبی بود. یک قطعهای برای یک هنرمند سوئیسی و یک قطعه دیگر نیز برای یک دوئت ویولن و ویولنسل است که از من خواستند برایشان اثری بنویسم. البته من شرایط اینجا را میشناسم و خیلی انتظار نداشتم برای این کار دستمزدی بگیرم.
هنرمندانی وجود دارند که به دستمزد توجه بسیاری دارند. شما خودتان این کار را دلی انجام دادید و یا بعدها با توجه به شرایط آنها تصمیم گرفتید که دستمزدی دریافت نکنید؟
این نکته باید در وهله اول بین خود هنرمندها و سپس میان مردم جا بیفتد که یک آهنگساز کار میکند و کاری که او انجام میدهد باید دستمزد کافی داشته باشد تا آهنگساز مجبور نشود برای گذران زندگیاش از هنرش بزند و به کارهای دیگر بپردازد. منتها در داخل کشور شرایط عادی نیست. اینگونه موسیقی که ما در آن فعالیت داریم، یک موسیقی تجاری نیست که بتواند هزینه کارش را دربیاورد. من به خاطر علاقهای که برای کار با دوستانم در ایران از جمله گلریز و ژابیز زربخش و دیگر دوستان داشتم، این کار را با عشق انجام دادم و آن قطعه را بدون دستمزد نوشتم.
برای کارهای بعدی نیز ممکن است دوباره جنبه مالی فعالیت را در نظر نگیرید؟
خیر. اگر قرار باشد مدام تکرار شود این کار را انجام نمیدهم. چون کاری که من انجام میدهم خیلی زمان میبرد. یکی دو بار این کار را انجام میدهم اما دفعه سوم این کار را نخواهم کردم. البته به این نوازندهها نیز به خاطر فعالیت فرهنگیشان پولی پرداخت نمیشود. آنها هم شرایط ما را دارند و فشاری نمیشود به آنها آورد. باید این فشار به دستاندرکاران انتقال یابد تا آنها این ذهنیت را درک کنند که یک هنرمند به خاطر کاری که میکند باید دستمزد بگیرد. موسیقی یک فعالیت انتزاعی است و صرفاً جهت فعالیت انجامشده باید دستمزدی عاید هنرمندان شود.
امسال پنجمین جشنواره کلاسیک برگزار شد. حضور شما به خاطر این جشنواره بود؟
نه به خاطر جشنواره نیامدم اما دو سه تا از کنسرتهای آن را رفتم و دیدم.
سطح کیفی آن چگونه بود؟
خیلی خوب است. همانگونه که گفتم آقای مشایخی غنیمتی است. درست است که این جشنواره حول کاری است که آقای مشایخی انجام میدهد، اما به عنوان تأثیر اجتماعی که میگذارد، یک اتفاق قابل توجهی بوده و باید حفظ شود.
با توجه به اینکه موسیقی کشور را دنبال میکنید، موسیقی کشور در شاخههای مختلف نسبت به 10 ساله گذشته تغییراتی یافته است؟
بله تغییرات خیلی زیادی به وجود آمده است. نه تنها در میان موزیسینها، بلکه در میان مردم نیز آگاهی به مراتب بالاتر رفته است. این سرمایهای است که باید قدرش را دانست. در کشورهای اروپایی مردم اشباع شدهاند و پر کردن سالنهای کنسرت در آنجا کار سادهای نیست.
حتی برای سوپراستارها؟
وضعیت سوپراستارها کمی متفاوت است، اما موسیقی معاصر شنوندههای مخصوص خودش را دارد. در آنجا هم مسئله عمومیت یافتن موسیقی معاصر مطرح میشود. اما در داخل ایران برخی اوقات شنوندگان کسانی هستند که برای اولین بار است به کنسرت معاصر میآیند و تمام قضایا را دنبال میکند. بنابراین مسئولیتی بر عهده هنرمندان است که از تشنه بودن جمعیت سوءاستفاده نشده و آثار خوب را تحویل شنوندگان دهند.
شما در دانشگاه سوربون فرانسه تحصیل کردهاید. چگونه به آن دانشگاه راه پیدا کردید و آن دانشگاه چه تأثیری بر آینده شما داشت؟
معمولاً آدمها باید از کارهایی که انجام دادهاند دفاع کنند، اما من به شما میگویم که آواز دهل از دور شنیدن خوش است. من تنها دانشجوی ایرانی آن دانشگاه نیستم. ورود به آن دانشگاه اتفاق عجیبی نیست. اما چیزی که دانشگاه از شما میخواهد و شما باید جواب بدهید، آن مسئله مهمی است. نهایتاً مدرکی خواهید گرفت اما اینکه چگونه کار کردهاید و سوژه کارتان چه بوده را به صرف نگاه کردن به مدرک نمیشود تشخیص داد. پس به نظر من درس خواندن در آن دانشگاه، دانش بالای یک شخص را نشان نمیدهد. در دانشگاه سوربن معمولاً موزیکولوژی میخوانند و آهنگسازی نمیخوانند. آن زمان که من میخواستم تحصیلات دانشگاهی در کشور فرانسه داشته باشم، برایم تحصیلات دانشگاهی مسئله مهمی بود و همچنان مهم است. نه به خاطر چیزهای دانشی که یاد میگیرد، بلکه به خاطر طرز فکری که پیدا میکنید، رفتن به دانشگاه اهمیت دارد. رفتن به دانشگاه برای آهنگسازی من چیزی به همراه نیاورد، چه بسای مانعی برای آهنگسازی من هم بود. اما چیزهای دیگری در زندگی روزمره و در افکار آهنگسازی برای من به همراه آورد.
به عنوان شخصی که در فرانسه، خارجی محسوب میشوید، برای کار و تحصیلات مشکلی نداشتید؟
فرانسویها معمولاً آدمهای با فرهنگی هستند. البته این مسئله نسبی است و عدهای اندک هم وجود دارند که نژادپرست و صرفاً ملیگرای تعصبی باشند. در شهر بزرگ پاریس تکثر فرهنگی به حدی است که بومیان آنجا این غنی بودن را حس کنند. ذهن آنها خیلی باز است و این را میدانند که وجود هنرمندان و روشنفکرهای خارجی برایشان اندوختهای را به همراه میآورد. در نهایت آنها از من به عنوان یک خارجی حمایت کرده و روی من سرمایهگذاری میکنند. البته نه به این معنا که به من لطفی کرده باشند، بلکه آنها این تعامل دوطرفه را درک کردهاند. پس نهایتاً مشکل خاصی از این قبیل پیش نیامده است، اما کتمان نمیکنم که در شرایط مساوی یک فرد خارجی با یک فرانسوی، اولویت با یک فرانسوی است. البته تطبیق دادن خود با سیستم آموزشی و فرهنگ آنها زمانبر است. آنها به طور دیگری به قضایا نگاه میکنند. باید خودتان را با آن سیستم تطبیق دهید وگرنه اذیت خواهید شد. البته باید مراقب بود که شخصی به حدی وارد آن سیستم نشود که هویت خودش را گم کند.
امکان دارد که روزی برای همیشه به ایران برگشته و هدفتان این باشد که برای همیشه در ایران کار کنید؟
اگر مسائلی غیر موسیقی باعث نشود که من به ایران بیایم، گمان نکنم که روزی تصمیم به سکونت دائم در ایران بگیرم. ما در داخل کشور همچنان به آن تعداد مورد نظر برای فعالیت حرفهای و مفید نرسیدهایم.
بهتر نیست که امثال شما بیایند و دستی بدهند تا کار به سطح موردنظر برسد؟
من حس میکنم که آنجا برای فرهنگ خودم مفیدتر هستم. من به فرهنگ موسیقی ایرانی دلبستگی دارم. تحقیقاتی که اخیر داشتهام در باب همین مسئله بوده که چگونه یک آدم دو فرهنگی میتواند میان این دو فرهنگ تقریباً غیرسازگار تعادل ایجاد کند و هنرمند امروز چگونه میتواند در این میان هویتش را پیدا کند. بخش مهمی از کارهای تحقیقاتیام به این مسئله پرداخته میشود. در هر صورت من آنجا راحتتر هستم و میتوانم آنجا برای موسیقی ایرانی مفیدتر باشم.
نخواستید بهجز آهنگسازی خودتان را در فاکتورهای دیگر موسیقی مانند تنظیم بسنجید؟
در موسیقی معاصر یک آهنگساز، تنظیمکننده کار خودش هم هست. آن شیوه مرسوم که یک آهنگساز ملودی را میسازد و به تنظیمکننده میسپارد، مربوط به گونههای دیگر و موسیقیهای پاپیولار است. در موسیقی معاصر، تنظیم کردن بخشی از ایده آهنگساز است و آهنگساز آن را به کس دیگری نمیسپارد. من قبل از آهنگسازی پیانو مینواختم، اما بعدها تصمیم گرفتم که کارم را در آهنگسازی ادامه دهم. افرادی هستند که به صورت همزمان آهنگسازی، نوازندگی یا رهبری میکنند، این افراد حتماً تواناییاش را دارند اما شخص من فکر میکنم شاید هنوز به آن توانایی نرسیدهام که بتوانم دو کار را همزمان انجام دهم. البته خود آهنگسازی نیز بسیار گسترده است. من باید با موسیقی الکترونیک آشنایی کامل داشته باشم. باید درباره ویدئو بدانم تا با کسی که این کار را انجام میدهد زبان مشترک داشته باشم. فکر نمیکنم کار من وقتی را باقی بگذارد که به سراغ کار دیگری بروم و شاید این احتیاج وجود نداشته باشد.
بهجز پیانو به ساز دیگری تسلط دارید؟
من پیانو میزنم، اما پیانیست نیستم. اما یک آهنگساز لازم است که همه سازها را بشناسد.
همه سازها را میشناسید؟
تقریباً. البته طبیعتاً سازهایی که کمتر رایج هستند را کمتر میشناسم.
روی همه سایزها تسلط هم دارید؟
اینکه بتوانم بنوازم؟ خیر. اما باید امکانات و محدودیتهایش را بشناسم. و حتی باید برخی از تکنیکها را به صورت تئوریک بدانم. با این وجود الآن همکاری بین نوازنده و آهنگساز بخشی از فرآیند خلاقیت است. در این همکاری است که نوازنده از محدوده عادتها و رویههای قبلیاش فراتر میرود و ذهن خلاق آهنگساز به صداهایی میرسد که نوازنده قبلاً به آنها نرسیده و با مشورت با یکدیگر، نوازنده مجاب میشود که میشود این کار را عملی کرد. لزومی ندارد آهنگساز روی تمام سازها تسلط داشته باشد اما معمولاً هر آهنگسازی حداقل یک ساز را مینوازد.
مینا آتشی