سرویس موسیقی هنرآنلاین: نادر مشایخی متولد سال 1337 در تهران است. او که فرزند جمشید مشایخی بازیگر تحسینشده تئاتر، سینما و تلویزیون است، تحصیلات ابتدایی را در تهران به پایان رساند، سپس به هنرستان عالی موسیقی رفت و بعد از در دانشگاه موسیقی وین در اتریش در رشته آهنگسازی، رهبری و موسیقی الکترونیک با درجه ممتاز فارغ التحصیلی شد.
مشایخی در سال 2001 ارکستر وین را تشکیل داد و از همان سال رهبری ارکسترهای مختلف را به عهده داشت. شرکت در جشنوارههای معتبر در اروپا، آمریکا و آسیا، رهبری ارکستر سمفونیک تهران و اجرای کنسرت با این ارکستر در اتریش و آلمان، تدریس در دانشگاه تهران، دانشکده صداوسیما و کنسرواتوار تهران، از فعالیتهای این آهنگساز و موزیسین است.
او از سال 1390 تاکنون کارهای زیادی در ایران انجام داده است که از اجراهایش او در سال جاری میتوان به اجرای آثاری از جان کیج در اردیبهشت امسال با دانشجویان موسیقی در "شهر کتاب ابنسینا" و اجرای تیرماه سال جاری در گالری "ایست" اشاره کرد.
با این هنرمند گفو گوییداشتهایم که در ادامه میخوانید:
آقای مشایخی این روزها مشغول چه کارهایی هستید؟ کاری در دست انتشار دارید؟
در حال حاضر روی نوحهخوانی کار میکنم. البته نوحهخوانی قدیمی که پیش از 150 سال قبل بوده است. به نظر من صحبتهای آقای صبا در این مورد جالب است که گفته بودند هر موزیسین ایرانی اگر میخواهد پایه و اساس موسیقی ایرانی را بداند باید به سراغ نوحهخوانی برود. و این را من هر روز به چشم میبینم که چقدر مسئله مهمی است. شما ببینید در دوره باروک از فیگورهای مختلف به عنوان معانی مسائل مختلف در موسیقی استفاده میشد. یعنی شما میتوانستید با موسیقی حرف بزنید.
در ایران نیز چنین عادت شنیداری وجود دارد که سعی بر آن است که با موسیقی صحبت شود، اما این چطور ممکن بوده است؟ اگر راجع به شخصیتی مانند حضرت زینب (س) صحبت شود، باید با گوشههای مشخص وی را تعریف کرد. همینطور امام حسین (ع) نیز گوشههای مختلفی برای خودشان دارند و دلایل این گوشهها خیلی مهم است که کشف شود. این بدان معناست که موسیقی ایرانی فیگورشناسی دارد. منتها اکنون به این مسئله نیز مانند باقی مسائلی که در موسیقی جدی گرفته نشده، اهمیتی داده نمیشود، در حالی که یکی از مهمترین جنبههای مختلف موسیقی ایرانی این است که با گوشههای مختلف، صحبتهای متفاوتی ارائه شود.
نتیجه اینگونه تفکر این است که ما بتوانیم نوع فرهنگ شنیداری به خصوصی را درست کنیم. درست کردن این نوع شنیداری به مسائلی دیگر ارتباط پیدا میکند، از جمله رابطه مخاطب با اجراکننده. شما به تالاری میروید و 200 متر از نوازنده سهتار فاصله دارید که نه او را میبینید و نه میشنوید، به ناچار از میکروفن استفاده میشود که لطافت و زیبایی سهتار از بین رفته و رابطه بین مخاطب و اجراکننده از بین میرود، در حالی که از جنبههای موسیقی ایرانی این است که مخاطب به ساز نزدیک شده و بین او و نوازنده صمیمیت ایجاد شود. وقتی بین مخاطب و نوازنده صمیمیت ایجاد شد و مخاطب در حال بداههنوازی است، مجبور است سولو باشد و او میتواند حرف بزند. این مسائل همگی دستبهدست هم میدهد تا اتفاق خوبی رخ دهد.
چند سال است درگیر مسئله شنیداری موسیقی و گوشهای مخاطب در سالنهای موسیقی هستیم و سؤال بنده این است که چرا این مسئله و مسائلی دیگر که بارها در موردش صحبت میکنیم به مرحله اجرا، حل شدن و تفاهم با مدیران نمیرسد؟ شما به عنوان یک استاد بارها در این مورد صحبت کردید. چرا این اتفاق رخ نمیدهد و این خلا موجود بین مخاطب موسیقی و موسیقی اجراشده را نمیتوانیم برطرف کنیم؟
حرف من این است که نباید برای سود مالی بیشتر، اصل قضیه را خراب کرد. موزیسین نباید برای تقاضای مردم، محصولی ارائه کند. کار موزیسین نه برآورده کردن نیازها، بلکه درست کردن نیاز است. موزیسین و آهنگساز باید یک نیاز درست کند. هنرمندی موفق است که بتواند به مردم نشان بدهد که شما بدون موسیقی من نمیتوانید امیدوار باشید. آدمهایی مانند واگنر این مسئله را عملی کردند. بعد از واگنر این اتفاق افتاد که موزیسین و آهنگساز خودشان تفکیک شدند. در واقع دو نفر میشوند که یک نفر آنها کسی است که آهنگسازی میکند و نفر دیگر مواظب نفر اول است و سعی میکند راهی بیابد و عرضه کند.
اسم از نوحهخوانی آورید. به این مسئله بپردازیم که چرا امروز نوحهخوانیها دچار تزلزل شده و از آن حالت شکیل خارج شدهاند. امروز نوحههایی میشنویم که از اشعار سخیف لس آنجلسی در آنها استفاده میشود.. چرا اینگونه شده است؟ شما به عنوان یک موزیسین در این مسئله مقصرید یا ما از اصلمان دور شدهایم؟
نوحهخوانی چند جنبه مختلف دارد. یکی از آنها جنبه هنری است که این جنبه جذب کردن عواطفی است که برای انتقال تنها کلام کافی نیست و باید از طریق موسیقی آن را انتقال داد. جنبه دیگر نوحهخوانی، جنبه اجتماعی است که جنبه اجتماعی یعنی وحدت بخشیدن به آدمها. ما اگر تنها جنبه اجتماعی را مد نظر قرار دهیم، به اینجا خواهیم رسید. هنر ابزار فرهنگ است، ما اگر ابزار فرهنگ را کنار بگذاریم بیفرهنگ خواهیم شد. درست مانند آن است که شما قضاوت کنید. ابزار قضاوت در انسان وجدان است، اگر از وجدان استفاده کنید، قضاوت درستی خواهید کرد و اگر آن را کنار بگذارید مطمئناً قضاوتتان اشتباه خواهد بود. افکار هنری نوحهخوانی قدیمی شاهکارند. من با یک نوحهخوان درجه یک شهر ری که نسل در نسل معلمان وی تا دوره قاجار نوحهخوان درجه یک بودهاند صحبت کردهام که داستانهایی که وی میگوید با داستانهای میتولوژی یونان برابری میکند و بدون اغراق دید اسطورهای دارند.
متأسفانه این هم یکی از آن اتفاقاتی است که در موسیقی ما روی میدهد و خیلی نمیشود به آن پرداخت، چرا که سلیقهای به آن نگاه میشود.
نگاه سلیقهای هم نیست. اگر سلیقهای بود خوب بود.
در این حوزه با نبود خلاقیت نیز مواجه هستیم؟
بله، میخواهند سریع همه کارها را انجام دهند. میآیند به نوحهخوان میگویند که سه روز دیگر مراسم داریم و وی هم به دنبال آن میگردد که در این مدت کم چه باید بخواند و به ناچار آثاری که مردم را دوست دارند تغییر میدهند و میخوانند.
این روزها مسئله ارکسترها، مسئله روز موسیقی ماست. شما که تجربه این کار را دارید، آیا ارکستر ما روزهای خوبی را سپری میکند و با وجود آقای رهبری سیر صعودی را طی میکند؟
کاری که آقای رهبری انجام میدهد، کار خوبی است. باید این اتفاق میافتاد، اما اگر از لحاظ مالی همه ایشان تأمین میشدند، میتوانستیم ارکستری حرفهای نظیر ارکسترهای اروپا را شاهد باشیم. ما در حال حاضر شاهد انحلال ارکسترها هستیم، زیرا میزان و سلسلهمراتب ارکسترها از لحاظ اجتماعی برای زمان ما نیست. از نظر اجتماعی، این ارکسترها برای قرن هفدهم است. در این میان اتفاقات اجتماعی دیگری رخ داده که آن شکل اصلی خود را از دست داده است. ارکستر مسائل اجتماعی خود را دارد. در ضمن، مسئله هزینهها را نیز باید حل کرد. درست کردن یک ارکستر سمفونیک که در سال 1350 بوده است، به شکست منجر خواهد شد. در هر صورت کار آقای رهبری عالی است و باید ادامه دهد.
جایگاه و موسیقی ما در مطبوعات چگونه است؟ کمرنگ بودن آن آیا به موسیقی ضربه میزند؟ در صداوسیما ساز نشان داده نمیشود و یا در هیچ روزنامهای، صفحهای اختصاصی به موسیقی اختصاص داده نمیشود.
این مسائل حل میخواهد شد به همین دلیل نباید آنها را خیلی جدی گرفت. جدی گرفتن این مسائل ما را از مسئله اصلی دور میکند. شما دیدهاید سریالی که از تلویزیون پخش نمیکنند، دیویدیاش منتشر شده و به همان تعداد بیننده دارند یا در حال حاضر در هر خانهای ماهواره وجود دارد و مردم ما به جای تلویزیون خودمان، سریال ترکیهای میبینند. خیلی از بازیگران ایرانی هم میآیند و خداحافظی میکنند که به ترکیه بروند. حتی به آنها مجوز هم داده میشود و در آنجا میمانند.
پس این تعامل بین تلویزیون و موسیقی هیچ اهمیتی ندارد؟
به نظر من کاملاً بیاهمیت است. اصلاً هیچ موزیسینی به تلویزیون فکر نمیکند. شما در تلویزیون آن چیزی را که میخواهید نمیشنوید. کیفیت صدا خراب شده و اصلاً گویا نیست و همان بهتر که نشان ندهند.
در مورد رسانه چطور؟ با توجه به اینکه در حال حاضر همه شبکههای ما مجازی شدهاند، رسانه تا چه حد میتواند آگاهی دهد و مهم است؟
اگر روزنامهها را که تأثیر مهمی در موسیقی میتوانند داشته باشد، کنار بگذاریم. باید پرسید که چه کسی رادیو گوش میدهد؟! مگر از سر اجبار کسی رادیو گوش دهد. ضبط صدا ضرر شدیدی به موسیقی زده و باعث شده که گوشمان به صداهایی که وجود ندارد عادت بدهیم. صدای ضبطشده آرامش گوش را گرفته و اعصاب را بر هم میزند. از طرفی ضبط باعث شد موسیقی راحت و سهلالوصول شود. جوانان در خیابان با گوشی و آیپد موسیقی گوش میدهند. من اصلاً موافق ضبط موسیقی نیستم. در گذشته همه دور یکدیگر جمع شده و یک موسیقی لایو که قبلاً آن را نشنیده بودند به یکباره گوش میکردند و بسیار لذت میبردند. موسیقی در گذشته ارزش داشت، اما اکنون ارزش آن از بین رفته است.
امسال بیست و یکمین نمایشگاه مطبوعات برگزار شد. شما به عنوان یک موزیسین رسانه، در رابطه با موسیقی چه انتظاری از رسانهها دارید؟
یکی از مسائل مهمی که وجود دارد این است که در ایران و در موسیقی زبان تئوریک وجود ندارد. در ریاضی هر چیزی یک زبان تئوریک دارد که برای مثال در آن 2 به معنای 2 بوده و نه چیز دیگری، اما در موسیقی ایران این خاصیت وجود ندارد و هر کسی چیزی میگوید. باید یک زبان تئوریک وجود داشته باشد که هر بار بتوان آن را استفاده کرد. موسیقی ایران همهاش تعارف است در حالی که باید تعارف را کنار گذاشته و انتقاد کرد. مگر ما با هیتلر کار میکنیم؟ همه به خودشان میگویند من چگونه و با چه جرئتی باید به فلان مسئله انتقاد کنم؟ در حالی که این مسائل را باید کنار گذاشت و بدون تعارف انتقاد کرد. من برای سخن حضرت زینب (س) احترام زیادی قائل هستم. ایشان چند روز پس از عاشورا مقابل یزید ایستاد و گفت که هیچچیز همانطور که هست باقی نمیماند. دو اصل وجود دارد، یکی همین اصل که هیچچیز همانطور که هست باقی نمیماند و دیگری این اصل که هر چیز شروع و خاتمهای دارد. این دو اصل را باید قبول کرد تا بتوان فلسفه دیالکتیک هگل را آغاز کرد.
سؤال آخر من این است که شما به عنوان یک موزیسین تا چه اندازه میتوانید در حول محور موسیقی به روزنامهها و سایر رسانههای مکتوب اعتماد کنید؟
من هیچ مسئله و مشکلی ندارم. اگر مصاحبهای کردهام، قبل از انتشار برای من متن را فرستادهاند و من تأیید کرده و آنها گفتههایم را منتشر کردهاند. تنها دو سه مرتبه مسائلی جزئی پیش آمده که حل شدهاند. اتفاقاً علاقهمندی و تلاش برای ارائه افکار جدید بسیار بوده است، افکاری که باعث میشود دوباره به همان سرگیجه 30 ساله برنگردیم که هماکنون نتایج منفی آن کاملاً مشهود است. نقش موسیقی در ایران تغییر کرده است. یکی از گزینههایی که میتواند به تغییر رُل موسیقی کمک کند، رسانهها و نشریات هستند. موسیقی یک سری تفسیر دارد. در واقع هرگونه صدایی که شنیده میشود تفسیر دارد، تفسیری که آگاهانه نبوده، بلکه ناخودآگاه و جزئی از رفتار انسان است که با صدا اینگونه برخورد میکند. این مسئله احتیاج به جستجوی آگاهانه دارد که در اینجا نقش رسانهها پررنگ میشود.
انتهای پیام/
مینا آتشی