سرویس موسیقی هنرآنلاین: اقبال آذر از خوانندگان شیوه آوازی تبریز بوده که بیش از 100 سال عمر کرده و در دوران فعالیتش با استادانی چون درویشخان و شهنازی، بیگچهخانی و فرنام به اجرای برنامه پرداخته است. مجموعههای انتشار یافته موجود در بازار که شامل 4 سیدی از این هنرمند است، نشان از شناخت دقیق استاد اقبال از ردیف و همچنین توانایی بالای حنجره ایشان در اجرا دارد. متاسفانه به دلیل نامعلومی از شیوه آوازی این استاد بینظیر آنچنان که باید استفاده نشده است و هنرمندانی که فقط و فقط به شیوه آوازی اصفهان پرداختهاند، مرحوم استاد طاهرزاده را الگوی آموزشی خود قرار دادهاند در صورتی که اقبال السلطان نمونه آوازی کاملتری را در مجموعههای موجود ارائه دادهاند. خوشبختانه تنها بازمانده این شیوه که از استاد اقبال کسب فیض و از راهنماییهای ایشان استفاده کرده است کریم صالح عظیمی است که حق بزرگی بر تربیت آواز هنرجویان این نسل دارد.
سبحان مهدیپور از جمله افرادی است که بیش از 10 سال در مکتب درس کریم صالح عظیمیبه شاگردی پرداخته و موفق به اخذ تصدیق و پایاننامه از ایشان شده است. او هم اکنون اثری را به نام "یادواره اقبال آذر 2" را در دست انتشار دارد که تلاش کرده است در این اثر با همان فرم قدیم و سازبندی آن شامل تار، کمانچه و تنبک همانطور که در آثار اقبال، استادان شهنازی، منصوری و فرنام اجرا کردهاند را به کار بگیرد. سبحان مهدی پور متولد 1360 و فارغالتحصیل رشته باستانشناسی در استان سرسبز مازندران شهر بهار نارنج (بابل) است. پیش از این سبحان مهدیپور مجموعه "قصه آفاق" و "اقبال آذر 1" را به بازار موسیقی عرضه کرده است. با توجه به تلاشهای استادان و هنرمندان نسل گذشته موسیقی ما که زحمت حفظ و اشاعه این هنر فاخر را بر دوش کشیدهاند امروزه شاهد آثار ارزشمندی از نسلی خواهیم بود که جوانان پرتلاش و سختکوش ما نسل به نسل و به صورت شفاهی ردیف آوازی آن را فرا گرفته و به نسلهای دیگر انتقال خواهند داد. به همین بهانه با این خواننده گفتوگویی انجام دادیم که از نظرتان میگذرد:
چطور به سمت موسیقی گرایش پیدا کردید؟
در خانواده ما پدرم اهل موسیقی بود و به این هنر علاقه ویژه داشت. همچنین پدرم از خوشنویسان ممتاز است. من با افتخار میگویم که اهل مازندران هستم و عاشق بابل هستم. اگر فرصتی پیش آید در آن جا فعالیت کنم از فردا به آن جا میروم و فعالیت هنری خود را آغاز میکنم. این شهر مهد تمدن است، شهر مازیار، دلکش و.... است. ولی از دهه 60 تنها کسی که پا فرا گذاشت و به تهران آمد من بودم که به موسیقی علاقهای ویزه داشتم. پدر و مادرم فرهنگی و زحمت کش هستند که سالها به عنوان معلم تدریس کردهاند. یادم میآید زمانی که به دبستان میرفتم و پدرم من را تا مدرسه میرساند آواز میخواند و همیشه هم مثنوی و اشعار مولانا را زمزمه میکرد. با همان لحن زیبای خودش میخواند. من صدای پدرم را دوست داشتم. از همان زمان موسیقی با زندگی من عجین شد ولی در آن زمان کسی در شهر ما به طور حرفهای این هنر را تدریس نمیکرد. الان میشنوم که جوانان مستعد در آنجا فعالیتهای زیادی دارند و زیر نظر اساتید خوبی آموزش میبینند. در دورانی که به دنبال آموزش موسیقی بودم هرکسی که اطلاعاتی در این زمینه داشت به سراغشان میرفتم و این اطلاعات را جمعآوری میکردم. کسی نبود که به صورت تدوین شده آموزش دهد. من از روی صدای هنرمندان کار میکردم. زمانی که آواز میخواندم هر ساعتی که بود پدر و مادرم من را تشویق میکردند. من هم از همان زمان عاشق این حرفه بودم. من هم به مرور زمان کار کردم. یک روزی پدرم آمد و نوارهای استاد کریمی را برایم خریده بود و من واقعا خوشحال شدم. حتی پدرم عنوان تمامی نوارها را خودش نوشت و از من خواست که از روی آنها تمرین کنم. من آن زمان نمیدانستم که اشعاری که میشنوم از حافظ و سعدی است و میتوانم این کتابها را تهیه کنم زیرا آن زمان فقط هشت سالم بود. هنوز هم دفتر آن زمان را دارم که تمامی اشعار را داخل آن مینوشتم. مثلا یادم میآید، کاست "بیداد" محمد رضا شجریان را تهیه کردم و اشعار را روی کاغذ نوشتم. بعد از مدتی احساس کمبود کردم که در استان مازندران استادی وجود ندارد که جوابگوی نیازهای هنری من باشد. افرادی که در آنها سالها بودند همه به تهران رفته بودند و در تهران تدریس میکردند. من براساس یک اتفاق به تهران آمدم. یک روزی آوازی شنیدم که این آواز تاثیر زیادی روی من گذاشت. پدرم روزی یک ضبط خرید و با خرید آن ضبط دنیا را به من داد. از فردای آن روز آثار محمدرضا شجریان را میخریدم زیرا فقط این استاد و استاد تاج را میشناختم. اولین اثری که گوش دادم از استاد تاج بود. روزی یک اثر شنیدم که آن صدا واقعا آسمانی بود. پیگیری کردم و متوجه شدم صدای اقبال آذر است. یکی به من پیشنهاد داد که اگر میخواهم به شیوه اقبال آذر بخوانم باید به تهران بروم زیرا فقط دو استاد هستند که شیوه اقبال آذر را میدانند که یکی کریم صالح عظیمی و دیگری رامبد صدیف است. من از پدر و مادرم خواهش کردم که به تهران بروم. اول مادرم سرسختی میکرد و راضی نمیشد ولی بعد که علاقه من را دید راضی شد. به تهران آمدم و استاد صالح عظیمی را به سختی پیدا کردم. اولین جلسه تست دادم. پنج هنرجو حضور داشتند و استاد آواز دشتی تدریس میکرد. از من خواست که بخوانم و من آن جا گوشهای که به هنرجویان تدریس کرده بود را خواندم. آن کلاس دوره عالی بود و من اتفاقی سر کلاس رفته بودم. وقتی که خواندم تمام شد استاد از من خواست که در همان دوره عالی و سر همان کلاس حضور داشته باشم. من خیلی خوشحال شدم. از همان اول مهر استاد به دل من و مهر من به دل استاد نشست. این مسیر طولانی را فقط به عشق موسیقی میرفتم و میآمدم. از سال 76 تا سال 88 یک جلسه بدون تاخیر سر کلاس حاضر نشدم. بعد از دو سال به طور کامل ساکن تهران شدم. کریم صالح عظیمی مدرس خوبی است و واقعا همتا ندارد. جز مدرسین درجه یک ایران است. او واقعا با تعهد تدریس میکند. بعد از اینکه ردیفها را کار کردم به سراغ احمد ابراهیمی رفتم، همچنین زیر نظر حسین دهلوی و.... آموزش دیدم. آن زمان جمعهها سرکلاس میرفتیم. یک روز یکی از شاگردان با خنده گفت هیچ کسی جمعه کلاس نمیآید و فقط ما چند نفر هستیم که میآییم. استاد دهلوی گفت فقط عاشقان روز جمعه و این ساعت کلاس میآیند و من از قصد این کار را انجام دادم تا متوجه شوم چه کسانی با عشق سر کلاس حاضر میشوند. دو دوره نزد حسین دهلوی دوره "پیوند شعر و موسیقی" را آموختم. استاد دیگری که تاثیر زیادی در روند اجرایی من گذاشت محمدرضا لطفی بود. از سال 1384 تا 1388 به صورت مداوم در محضر محمدرضا لطفی بودم و هر هفته سه جلسه سر کلاسهای او حاضر میشدم. اولین اثر من که تولید شد به تشویق محمدرضا لطفی بود. من بعد از سه سال که به تهران رفت و آمد میکردم روزی پدرم یک برگهای به دستم داد و از من خواست زمانی که به تهران رسیدم آن را بخوانم. متن نامه این بود که این مسیری که انتخاب کردیم مسیر پرفراز و نشیبی است. در این مسیر هم خوبی و هم بدی وجود دارد ولی باید مقاومت کنی. سعی کن در این مسیر درست حرکت کنی و به هدف اصلی فکر کنی. این نامه تاثیر بیشتری روی من گذاشت و امروز از خودم راضی هستم.
کمی درباره آلبوم "قصه آفاق" صحبت کنید.
سال 1385 محمدرضا لطفی یک سری از هنرمندانی که مستعد بودند دور هم جمع کردم. ما حدود 12 نفر بودیم که ما را به عنوان دوره عالی هنرجویان میشناختند. در آن دوره من با امیر اثنی عشری، مهدی امامی، آرام رضایی و.... بودم. این افراد در دوره عالی حضور داشتند. یک روز محمدرضا لطفی تماس گرفتند و گفتند قرار است یک اثر تولید کنیم و من هر خواننده را با یک نوازنده در یک گروه قرار دادم تا با هم تمرین کنند. استاد میخواست ما را به جامعه هنری معرفی کند. هر کدام از ما با یک نوازنده هفتهای یک بار تمرین میکردیم و قرار بود من راست پنجگاه اجرا کنم. حدود شش ماه با هم کار کردیم. محمدرضا لطفی به استاد ابتهاج نزدیک بود و این رابطه در هنرجویان هم تاثیر گذاشته بود. من یک شعر استاد ابتهاج را دوست داشتم و یک روز آن شعر را زمزمه میکردم که این شعر "قصه آفاق" بود. این آواز را خواندم و محمدرضا لطفی من را تشویق کرد. همه ما تحت تاثیر محمدرضا شجریان بودیم ولی محمدرضا لطفی از ما میخواست که شیوه خاص خودمان را داشته باشیم. بعد از مدتی ارتباط من با محمد امین اکبرپور از طریق محمدرضا لطفی شکل گرفت. کار را ضبط کردیم و به محمدرضا لطفی دادیم. چندین بار کنسرت برگزار کردیم و بعد این اثر را ضبط کردیم. محمدرضا لطفی برای همه ما عزیز بود و همه ما هم مهربانیها و هم نامهربانیهایش را دوست داشتیم. هر کدام از اساتید که از میان ما میروند جامعه هنری یتیم میشود. من به سیستم شاگردی اعتقاد دارم و دوست دارم تا آخر عمر مرید استادانم باشم. "قصه آفاق" را که خواندم این اثر به دست مجید درخشانی رسید و از من خواست که این اثر را به سرعت منتشر کنم. با نظارت مجید درخشانی این اثر را منتشر کردیم. این اثر از سوی آوای باربد منتشر شد. قبل از انتشار به دست فرهاد فخرالدینی رسید و استاد هم متنی را نوشت که باعث سرافرازی من شد و آن متن تاییدیه اثرم بود. دومین اثر را با عنوان "اقبال آذر" شروع کردم. "اقبال آذر 1" منتشر شد و به زودی "اقبال آذر2" روانه بازار موسیقی می شود.
چرا شیوه اقبال آذر را انتخاب کردید؟
این آواز واقعا مهجور واقع شده است و من احساس میکردم که این شیوه باید ادامه یابد. من از همان کودکی دوست نداشتم مقلد باشم. دوست دارم شیوه و سبک خودم را داشته باشم. من حتی در دانشگاه هم همین طور بودم. پایاننامه من درباره "آداب و رسوم در ایل بختیار" بود به همین دلیل به آن جا رفتم. چندین ماه تحقیق کردم و پایاننامهام را به سرانجام رساندم. به همین دلیل تقلید را دوست ندارم. استاد شاهزیدی همیشه میگفت هر کسی باید پایش را جای پای خودش بگذارد و من همیشه به نصیحت اساتید گوش میکنم. هنر یعنی تولید و خلق یک اثر جدید که از احساسات خود من سر چشمه بگیرد. نباید از دیگران تقلید کنیم. من به دنبال آن سیستم آواز خوانی رفتم. زمانی که اقبال آذر در اسفند سال گذشته منتشر شد متوجه شدم که با استقبال مخاطبان مواجه شده است زیرا از ماه آینده بازنشر آن شروع میشود. به نظر من هنوز هم ساز و آواز مورد توجه مردم است و سنت هیچگاه از بین نمیرود. حسن کسایی همیشه میگفت موسیقی ایرانی مانند یک رودخانه جاری است و هیچگاه متوقف نمیشود. این چشمه جوشان راه خود را طی میکند. از زمان قاجار تا به الان موسیقی ایرانی راه خود را طی کرده است و اساتید بزرگی برای حفظ این هنر زحمات زیادی کشیدهاند. هنرمندان باید بدانند همه ما به سنت برمیگردیم. ایران در عین حال که مدرن است ولی به سنت توجه ویژه دارد. خیلی جای تاسف است که هنرجویان امروز با شیوه اقبال آذر یا اساتید دیگر آشنا نیستند و این به ضرر هنر موسیقی است. ما باید مکاتب مختلف آوازی را بشناسیم. ما باید حس و حال اساتید را درک کنیم و موسیقیهای تاثیرگذار را بشنویم. من مخالف سیستم امروز آوازخوانی هستم زیرا همه فقط یک شیوه را ادامه میدهند. شیوه اقبال آذر مورد توجه همه قرار گرفت و من مصممتر از قبل شدم تا این شیوه ادامه یابد.
به نظر شما مشکلات خوانندگان امروزی چیست؟
هنرمندان جوان زحمت میکشند. اما برای تجزیه و تحلیل این موضوع باید تقسیمبندی کنیم. اول این موضوع به موقعیت فرهنگی جامعه ما بستگی دارد که نقش تربیت هنری را بر عهده داشته که این نقش به درستی انجام نشده است. مانند یک خانواده که پدر و مادر فرزند خود را تربیت نکرده است و آن فرزند خودش راه را طی میکند. هنر هم به همین شکل است. من فکر میکنم هنر ایران یتیم است. و هنرمندان به صورت غیرانتفاعی آموزش میبینند. نباید زود بیاییم و زود به نتیجه برسیم. باید ریشه دار پیش رویم و اگر این راه را برویم مانند ادیب خوانساری یا احمد ابراهیمی میشویم. اساتید آمدند که ماندگار شوند و ما هم این راه را باید ادامه دهیم. من هیچگاه به دنبال تبلیغات بیجهت نبودم و فقط به دنبال این بودم که هنر ایرانی شناخته شود. مانند حسن کسایی زندگی کردن خیلی سخت است. مولانا میگوید خام بودم، پخته شدم و سوختم. سوختگی اوج تعالی انسان است. تا نسوزیم به مقصود نمیرسیم. برخی از هنرمندان که در حوزه آواز فعالیت میکنند نباید فقط به دنبال مطرح کردن خودشان باشند. باید کار خودمان را به درستی انجام دهیم و با دلمان پیش رویم. هم نسلان من صد برابر گذشته زحمت میکشند و امیدوارم همه ما به هدف نهایی خود برسیم. هنرمندان باید آوازهای قدما هم بشنوند زیرا این اساتید در گذشته راه امروز ما را رفتهاند و ما باید از تجربه اساتید استفاده کنیم.
کمی درباره وضعیت موسیقی صحبت کنید.
امروزه نسبت به گذشته وضعیت موسیقی بهتر شده است. هنرمندان هم کاستیهایی دارند. فضای موسیقی گسترش پیدا کرده است. در گذشته اساتید نمیتوانستند ساز دست بگیرند اما امروزه این طور نیست و تعداد آموزشگاهها زیادتر شده است. یادم میآید زمانی که آموزشگاه "آوای دل" را تاسیس کردم محمدرضا لطفی بسیار خوشحال شد و با تمام وجود به من تبریک گفت. زمانی که به دفتر استاد رفتم به من گفت این راه، راه سختی است ولی نباید منصرف شوی. تمامی ما باید فقط به اندیشه فکر کنیم. هنرمند باید خلق کند و احساس را به مردم هدیه کند. من از آن روز که این کار را شروع کردم با همه سختیها این راه را ادامه میدهم. از دوستان میخواهم بیشتر کار کنیم و بیشتر تحقیق کنیم تا وضعیت ضعیف موسیقی بهبود یابد. جوانان نسل ما بیشتر فعالیت میکنند.من دوست دارم کاری که انجام میدهم با فکر آن کار را انجام دهم. من با اندیشه و نگاه محمدرضا لطفی بسیار موافق هستم و سعی میکنم از درسها و شیوه او استفاده کنم. بیشتر موسیقی چاووش و شیدا را دوست دارم. نکته مهم دیگر این است که در سال 1387 آموزشگاه موسیقی "آوای دل" بنا شد و خیلی فعالیت آموزشی انجام دادم. وقتی اولین آلبوم من
منتشر شد از سوی موسسهای که این اثر را منتشر کرد بسیار اذیت شدم و هم نسلان من هم از نزدیک با این مشکلات آشنا هستند. متاسفانه موسسات انتشاراتی به صورت باند بازی فعالیت میکنند. به همین دلیل تصمیم گرفتم آثارم را از طریق "آوای دل البرز" منتشر کنم که مجوز لازم را گرفتم. به همه دوستان هم میگویم که این موسسه متعلق به همه اهالی موسیقی است. هدف اولیه برای نشر آثار خودم بوده است ولی در خدمت کسانی که آثار فاخر ارائه می دهند هستیم.
غزاله سعادتی