سرویس موسیقی هنرآنلاین: وقتی از امیرعباس ستایشگر دعوت کردیم تا میهمان ما در هنرآنلاین باشد هنوز حکم مشاوره دبیر جشنواره موسیقی فجر بودنش صادر نشده بود و ما نگران بودیم که مبادا، این مهره مهم و تاثیرگذار جشنواره امسال همراه بزرگ‌ترین رویداد موسیقی سال نباشد.

ستایشگر را به این بهانه دعوت کردیم که برای ما از برنامه مستقل "حافظ و موسیقی" بگوید، برنامه‌ای که طی سه شب در فرهنگسرای نیاوران به مدیریت هنری این موسیقیدان جوان برگزار شد و اختصاص داشت به فرم "ساز و آواز" در موسیقی ایرانی، فرمی غنی که این روزها دارد به فراموشی سپرده می‌شود. از سوی دیگر برنامه بر مبنای اشعار حافظ بود. ترکیب آواز و حافظ که روزگار از جذاب‌ترین اتفاق‌های موسیقی ایرانی بوده و مردم برایش سر و دست می‌شکتند حالا در حال رفتن به موزه‌هاست. سه آواز خوان قدرتمند پیشکوست در کنار سه آواز خوان جوان در سه شب حافظ و موسیقی روی صحنه رفتند و سه مدیر برجسته ادبیات و موسیقی درباره این مهم سخنرانی کردند؛ مهدی ستایشگر، درّه دادجو و هرمز رحیمیان.

برنامه حافظ و موسیقی برنامه ویژه و خلاف جریان رایج موسیقی این روزهای کشور بود که طی همکاری این هنرمندان و همراهی فرهنگسرای نیاوران به مدیریت عباس سجادی برگزار شد.

امیر عباس ستایشگر را اهالی موسیقی خوب می‌شناسند چه آنها که خوب می‌نوازند و می‌خوانند چه آنها که خوب گوش می‌دهند که در این وانفسای موسیقی اهمیتی هم‌پای هنرمندان محبوب‌شان دارند. ستایشگر متولد سال 1358 است، آهنگساز و نوازنده سه‌تار و البته سابقه طولانی مدتی هم در عرصه پژوهش و نقد موسیقی دارد. گفتگوی پیش رو خواسته و ناخواسته حول ضرورت‌های فراموش شده در موسیقی ایران انجام شد.

آقای ستایشگر چندی پیش از آغاز ماه محرم شما برنامه "حافظ و موسیقی" را در فرهنگسرای نیاوران برگزار کردید. برنامه‌ای که بر خلاف جریان غالب این روزهای موسیقی ایرانی متمرکز بر فرم "ساز و آواز" بود. در آغاز برای ما بگوید این برنامه چگونه شکل گرفت و به مرحله اجرا رسید.

حدود خردادماه با یکی از دوستانم، آقای مرضایی که نوازنده سه‌تار هستند، درباره برنامه‌هایی در قالب ساز و آواز هم‌فکری می‌کردیم. این موضوع هم به خاطر وضعیت نه چندان مطلوب آواز ما را درگیر کرده بود.اولین مشکل‌ ما این بود که برنامه را کجا اجرا کنیم. سالن‌ها الان بیشتر جنبه تجاری پیدا کرده و انتفاعی شده‌اند. با مسئولین یکی دو سالن صحبت کردیم اما به توافق نرسیدیم. آقای سجادی (مدیر فعلی فرهنگسرای نیاوران) را از زمانی که رئیس معاونت موسیقی سازمان فرهنگی - هنری شهرداری بودند می‌شناختم و با هم چند کار انجام داده بودیم. زمانی که ایشان مدیر فرهنگسرای نیاوران شدند، مشکل را با ایشان مطرح کردم و او اظهار تمایل کردند که با ما همکاری کنند.

نحوه تعامل شما با فرهنگسرای نیاوران به چه شکلی اتفاق افتاد؟

چیدمان بخش هنری و بخش اجرایی با ما (بخش خصوصی) بود اما بنیاد آفرینش‌های نیاوران هم امکاناتی را در اختیار ما قرار داده و با مشارکت کرد. اینگونه نبود که مثل بقیه گروه‌ها فقط اجاره سالن را پرداخت کنیم.

ظاهرا بنا دارید این برنامه‌ها را به شکل "سعدی و موسیقی" و "مولانا و موسیقی " هم ادامه بدهید.

بله. با همکاری فرهنگسرای نیاوران ما اردیبهشت سال بعد سعدی و خیام را داریم و مهرماه هم مولانا. ما چهار برنامه داریم که حافظ و موسیقی اولین برنامه بود. سه برنامه دیگر هم با فرهنگسرای نیاوران همکاری خواهیم کرد. البته الان مشخص نیست با چه هنرمندانی کار خواهیم کرد اما قرار است این برنامه‌ها ادامه داشته باشد.

در برنامه حافظ و موسیقی، چیدمان و انتخاب گروه‌ها بر چه اساسی بوده؟ با توجه به اینکه شما با گروه‌های سنتی کاملا آشنا هستید، برمبنای اینکه چه خواننده یا آهنگسازانی روی اشعار بهتر کار کرده‌اند گروه‌ها را انتخاب کردید یا ایده‌هایی اجرایی این گروه‌ها مهم بوده است؟

اولین معیار ما آوازخوان بود. آوازخواندن هم در 50 سال اخیر آرام آرام تغییر کرده و جدای از اینکه خودش نتوانسته تاثیرگذار باشد از شرایط اجتماعی مردم و سلیقه‌های مخاطب تأثیر گرفته است. به هر حال مخاطب هزینه می‌کند و در صنعت موسیقی حرف اول را می‌زند. آهنگسازان و خواننده‌ها به سمتی می‌روند که مخاطب داشته باشند. حال اینکه می‌گویند ساز و آواز کسل‌کننده است، بحث فنی دیگری است. ما کسانی را می‌خواستیم که بتوانیم 30 تا 40 دقیقه آواز اجرا کنند. انتخاب زیادی در این زمینه نداشتیم. با توجه به وضعیت اجتماعی آوازخوان‌ها، تعداد محدودی را می‌توانستیم دعوت کنیم، کسانی هستند که قابلیت داشتند و ما نمی‌توانستیم از آنها دعوت کنیم، کسانی که با هم صحبت کرده بودیم و به دلایلی که داشتند قبول نکردند وارد برنامه ما شوند. منتها مقصود ما در انتخاب‌ها این بود: کسانی که به آواز تسلط دارند و در عین حال دیدگاه‌های مختلفی به آواز دارند و یک نقطه اشتراک به نام حافظ هم داشته باشند. یعنی این شش گروه همه اشعار حافظ را با دیدگاه‌های مختلف اجرا می‌کنند. پس طرف مقابل ما بالطبع خواننده‌ها بودند نه گروه‌ها.

پس گروه‌هایی که این خوانندگان را همراهی می‌کنند بر چه مبنایی به برنامه اضافه شدند؟

خواننده‌ها گروه‌هایی را که مایل به همکاری با آنها بودند با توجه به سابقه موسیقایی که داشتند، به ما معرفی کردند. ما در هر شب دو اجرای موسیقی و یک سخنران داشتیم. اجراهای اول هر شب منوط به پیشکسوتان آواز بود که سال‌هاست در این زمینه کار می‌کنند. آقای تقی سعیدی که از خوانندگان پیشکسوت اصفهان هستند و شاگرد آقای تاج بوده و با آقایان کسایی و شهناز کارهای زیادی انجام داده‌اند شب اول برنامه اجرا داشتند. آقای مظفر شفیعی شب دوم و آقای جهاندار هم شب سوم. در نظر داشتیم مخاطب این تقابل را حداقل در یک شب ببیند و آوازخوان‌های امروز و دیروز را ببیند و چارچوب‌بندی ضمنی از سیر آواز در ذهن خودش داشته باشد. در بخش دوم آوازها هم شب اول آقای تاج، شب دوم آقای عسگری و آقای علیشاپور هم شب سوم برنامه داشتند. این چیدمان در ذهن ما بود البته همانطور که قبلا هم اشاره کردم ما با خوانندگان زیادی روبه‌رو نبودیم که بتوانیم چند نفر را از میان آنها انتخاب کنیم. شاید مثلا 9 خواننده داشته باشیم که بتوانند به معنای واقعی کلمه آواز اجرا کنند نه اینکه همینطور یک بیت را بخوانند. یکسری از دوستان گرفتاری داشتند، یکسری دیگر را هم تصمیم گرفتیم در دوره‌های بعدی در خدمت‌شان باشیم. این شش نفر هم برحسب اعتماد متقابل انتخاب شده‌اند.

وضعیت موسیقی ایران به سمتی می‌رود که اقتصاد در آن به شکل عجیب و غریبی که حرفه‌ای هم نیست مطرح و مهم شده است و بخش بدنه موسیقی سنتی که با مخاطب بیشتری اصطحکاک دارد به سمت تصنیف‌خوانی می‌رود و حتی در همان زمینه هم ساده‌سازی می‌شود که مخاطب بیشتری داشته باشد. در این شرایط برگزار کردن جشنواره‌ای که نظرگاه زیبایی‌شناسی دارد یک مقدار عجیب به نظر می‌آید. به نظرم در این وانفسا حرکتی تا این حد آکادمیک انگیزه‌ای قوی می‌خواهد. در مورد این انگیزه برایمان صحبت کنید.

در گذشته بنگاه‌های شادمانی داشتیم و افراد برای برگزاری مهمانی‌ها به آنجا مراجعه می‌کرند. قبل از انقلاب کلوپ‌هایی داشتیم که خیلی‌ها در آنجا کار می‌کردند؛ نوازندگی می‌کردند یا آواز می‌خواندند. بعد از انقلاب این افراد وارد موسیقی سنتی شدند چون قابل حذف نبودند. اینها یکسری افراد بودند که شغل داشتند و با نواختن امرار معاش می‌کردند. مثلاً رادیو شش، ‌هفت ارکستر داشت دامنه فعالیت نوازندگان گسترده بود، منتها هرکسی در سیستم فکری خودش. این سیل عظیم زمانی که آن جنس موسیقی تعطیل شد، بیکار شدند و کاری نمی‌‌توانستند انجام دهند. فقط موسیقی ردیف ماند که همه این افراد به سمت آن سرازیر شدند. مورد دوم بحث سرگرمی صرف در موسیقی و ویترین شدن یک هنرمند است که مناسبات را به هم می‌ریزد. تولید موسیقی صرفا سرگرمی‌ساز هم، بخشی از موسیقی است؛ اما وقتی تبدیل به کل می‌شود و فروش یک آدم معیار می‌شود، ناخوشایند است. اگر به سایت‌ها سرک بکشید متوجه می‌شوید که ما سعی کردیم مقبول‌ترین گروه‌ها را در این شش برنامه داشته باشیم. سه سخنران ما هر کدام سال‌هاست در موضوعات مختلفی در ارتباط با حافظ کار کرده‌اند. شاید ما خیلی بلیت نفروختیم منتها اینجاست که متولیان دولتی و هنرمندان باید با هم دست به دست هم دهند تا این چرخه ادامه داشته باشد. نباید چون مخاطب، یک برنامه جدی و سالم را نمی‌بیند باید این برنامه را حذف ‌کنیم. ما از دولت درخواست می‌کنیم که هزینه‌های ما را پرداخت کند و از طرف دیگر اگر یک خواننده شبی سه تا 10 میلیون تومان دستمزد دریافت می‌کند از او درخواست می‌کنیم که یک شب بدون دریافت دستمزد برای ما برنامه اجرا کند و ایشان هم بپذیرد. یعنی ایشان هم در مقابل زندگی اجتماعی‌اش سوبسید فرهنگی می‌دهد. سالن نیاوران هم سالن و امکانات را در اختیار ما می‌گذارد. شما هم به عنوان رسانه در مورد کار ما به مردم اطلاع‌رسانی می‌کنید. منتها آنقدر این فضا دور از دسترس است که همه زمانی که می‌خواستیم این کار را شروع کنیم ما را از این کار منع می‌کردند.

به نظر شما چرا فرم ساز و آواز تا این حد در ایران تقلیل رفته است؟ آیا این یک خواست اجتماعی است؟

اساتیدی که در دهه 60 و 70 آلبوم‌های ساز و آواز دارند و امروز که ما با هم صحبت می‌کنیم کارهایشان رفرنس موسیقی ایرانی است، در حال حاضر از این کار اجتناب می‌کنند. به هر حال توانایی آواز خواندن مانند توانایی دویدن است و هر کسی در هر سنی توانایی دویدن را ندارد. مورد دیگر اینکه می‌گویند مخاطب نداریم و کارمان دیده نمی‌شود که البته من با این قسمت موافق نیستم. بخشی از سلیقه‌سازی به عهده هنرمند است. اگر بپذیریم یک هنرمند پیشرو از جامعه‌اش در حرکت است و همیشه تفکرش را می‌آورد چه اتفاقی می‌افتد که این آلبوم در 20 سال قبل عالی بوده و مانیفست موسیقی بوده و الان همان آلبوم را متخصصین موسیقی هم گوش نمی‌دهند؟ به نظرم این اختلالی است که پیش آمده و برای فرار از آن اشتباه باید این برنامه‌ها تداوم داشته باشد.

دوستان من چند شب پیش از برنامه حافظ و موسیقی ما در نیاوران برنامه‌‌ای از سلسله برنامه‌های ساز و آواز برگزار کردند. آقایان توکلی و شریفی هم با همراهی دیگر هنرمندان مطرح موسیقی ردیف، برنامه‌هایی به نام "شب ساز ایرانی" برگزار می‌‌کند. این برنامه‌ها باید ادامه داشته باشد. این برنامه‌ها ذهن را نشانه می‌گیرد. برنامه‌های دیگر جاهای دیگر را نشانه می‌گیرد. هیچکدام به هم ارجحیت ندارند و هر دو باید باشند. شما یک روز چای، یک روز چلوکباب و یک روز پسته می‌خورید، هر سه هم خوب و لازم هستند. در مورد موسیقی جدی متاسفانه تلویزیون اصلاً همکاری نمی‌کند. ارشاد هم بیشتر وضعیت نظارتی به موسیقی دارد تا حمایتی. اما الان به نظرم دولت در این بخش همانطور که رقیب بخش خصوصی نیست خیلی خوب است. از طرف دیگر هنرمندان هم باید همکاری کنند. اگر آوازخوان یا خواننده‌ای نداشتیم که با ما همکاری کند پروژه‌مان شکست می‌خورد. اما در صورت تداوم این کار آرام آرام راه باز خواهد شد. منتها این جنس از موسیقی خیلی مخاطب ندارد و اگر بتواند در هر اجرا ذهن 10، 15 نفر را تغییر بدهد کار خودش را انجام داده است.

بحث را به گونه دیگری مطرح می‌کنم در بخش آواز همانطور که اشاره کردید به لحاظ تولید اثر و ارتباط با مخاطب دچار افول شده‌ایم. این پرسش همیشه برای من مطرح است که چرا خوانندگان نسل جدید راه دیگری را می‌روند در صورتی که شکل موسیقی در ایران به گونه‌ای است که معمولا استاد و هنرمند و مدرس یک نفر است (یعنی شاگرد ارتباط مستقیم با هنرمند برجسته نسل قبل از خود دارد). مدرسان برجسته مثل آقایان لطفی و طلایی نوازنده‌های بزرگی هستند، در آواز هم همینطور. چرا ارتباط این نسل که شاگردان نسل گذشته بودند با مقوله آواز تا این حد کمرنگ شده است؟ ساز و آواز برای نسل اساتید اهمیت بسیار بالایی داشته و به نوعی معیار اصلی توان خوانندگی بوده است. چرا ما به جایی رسیدیم که اگر اشتباه نکنم در سال 1392 فقط یک آلبوم با فرم مشخص ساز و آواز ( ترانگا ترنگ) منتشر شد؟

آواز خواندن، کار راحتی نیست. شما باید با شعر آشنا باشید. خوانندگان قدیم در هر مجلس که می‌رفتند احتیاجی به شعر حفظ کردن و بردن کتاب نداشتند. کلی شعر حفظ بودند و اشعار را درست ادا می‌کردند. این کارها نیاز به ممارست دارد و مثل ساز نواختن نیست که یک کار فیزیکی را انجام دهید البته در همین نوازندگی هم شما شاید چندین سال تار بنوازید و درست هم بنوازید، همه ردیف‌ها را هم یاد گرفته باشید اما کسی از نواختن شما لذت نبرد. آواز خواندن کار سختی است. این کار نیاز به یک آموختن طولانی مدت دارد و با یک سال و دو سال به وجود نمی‌آید. شگردهایی دارد که واقعا باید هنرمند باشید تا بتوانید این کار را انجام دهید. کسانی هستند که روی آواز ایران سایه انداخته‌اند و همه می‌خواهند تحت هنر آنها آواز بخوانند. یکی از دلایل انتخاب درست شعر آنها بوده است. این مسائل، مسائل فنی است. یک خواننده ابتدا باید شناخت صحیحی از مسائل فنی داشته باشد که بتواند درست بخواند. تلمذ کردن و به قول قدیمی‌ها دود چراغ خوردن از موسیقی ما رفته است. یعنی یک نفر بعد از چهار سال نواختن آموزشگاه تاسیس می‌کند و گروه درست می‌کند و وقتی از او دعوت به همکاری می‌شود مبالغ عجیبی را طلب می‌کند و همین فرد با سه سال ساز زدن وقتی چند شب در تالار وحدت کاری اجرا می‌کند دیگر خدا را بنده نیست. ادعا هم می‌کند که من با خواننده خوبی در بهترین سالن مملکت می‌نوازم دیگر چرا به من خرده می‌گیرید؟

اما این شکل فعالیت در فرهنگ موسیقی ایرانی تا پیش دورانی که امروز در آن قرار داریم، نمود نداشته است.

بله چون الان موسیقی ما به سمت اقتصاد می‌‌رود. واسطه‌هایی در موسیقی به وجود آمده‌اند که به راحتی مسیر فنی موسیقی را هدایت می‌کنند. یعنی الان اگر می‌خواهید یک آلبوم موسیقی تولید کنید آخرین موردی که به آن فکر می‌کنید موسیقی است. اول باید ببینید چه کسی بخواند که بتوانید فروش داشته باشید. کسی هم که می‌خواند سلیقه مردم را در نظر می‌گیرد. مردم که عرض می‌کنم قصدم ارزش‌گذاری نیست، منظورم قاطبه اصلی است. مردم به موسیقی به این صورت نگاه می‌کنند که بعد از خوردن شام بلیت‌هایشان را بردارند و بروند چیزی بشنوند که قطعا انتخاب‌شان حافظ و موسیقی نیست. چون سیستم فکری را درگیر می‌کند و ما می‌خواهیم سیستم تفریحی‌مان درگیر شود. وقتی می‌خواهیم با موسیقی تفریح کنیم دیگر نمی‌توانیم سعدی و حافظ بخوانیم. حداقل امروز مردم ما این برنامه‌ها را نمی‌پذیرند. باز هم می‌گویم منظورم از مردم جمع حداکثری است که از فضای موسیقی فاصله گرفته‌اند.

اگر بخواهیم بیشتر وارد جزئیات بشویم، به نظر شما مردم چرا به این سمت رفتند، مگر همین مردم عاشق گلپا، ادیب خوانساری و بنان نبودند؟


چند عامل در این میان موثر است. بهترین خواننده موسیقی ایرانی ما یک CD تولید کند حداکثر 100هزار نسخه می‌فروشد. پنج نفر هم که این CD را گوش کنند 500 هزار نفر در بهترین حالت این موسیقی را گوش کرده‌اند. اما وقتی یک بار تلویزیون یک موسیقی را پخش می‌کند حداقل 30، 40 میلیون نفر می‌شنوند و تاثیری که تلویزیون در سلیقه مردم دارد انکارناپذیر است. تیتراژهای تلویزیون را که پخش می‌شود ببینید. ما هیچ برنامه تخصصی موسیقی و فرهنگ‌سازی در مورد موسیقی در تلویزیون نداریم. به همین دلیل حتی وقتی بلیت یک کنسرت با قیمت یک پیتزا برابر است کسی بلیت نمی‌خرد. به نظرم جوامعی که از نظر فرهنگی پیشرفته‌ و غنی هستند اگر آن کار فرهنگی در خط فکری‌شان هم نباشد با خرید بلیت، روزنامه یا کتاب از آن کار حمایت می‌کنند. ما فقط در موسیقی با این مشکل مواجه نیستیم. فیلم‌ها و کتاب‌های هنری هم همین مساله را دارند. این بخش فقط با سوبسید دولتی می‌تواند ادامه حیات دهد. الان از کانال یک تا پنجاه ماهواره‌های هر خانه‌ای 20 کانال مربوط به موسیقی دارد. یعنی موسیقی برای مردم جذاب است ولی چه موسیقی دارد به خوردشان می‌رود؟!

عرفی در موسیقی غربی، حتی در موسیقی پاپ آنها وجود دارد که مثلاً گروه پینک فلوید کنسرتی دارد و یک گروه جوان را که حداقل به لحاظ زیبایی‌شناسی مورد تأیید آن گروه هستند را می‌آورند پیش از اینکه گروه پینک فلوید خودش روی صحنه بیاید نیم ساعتی آن گروه جوان برنامه اجرا می‌کند. این اتفاق مرسوم است حتی سه سال قبل که یک گروه آمریکایی بسیار مشهوره به دوبی آمده بود یک گروه ایرانی برای اولین بار با آنها برنامه اجرا کردند. به نظرم در کشورهای جهان سوم که وظیفه هنرمند سنگین‌تر است، وقتی یک هنرمند از جامعه صفت استاد را می‌گیرد و اقبال عام دارد، در این زمینه وظیفه سنگین‌تری دارد. ظاهرا این مساله در جریان هنری ایران وجود ندارد. من ندیده‌ام گروهی که حداقل خودشان ادعای جدی بودن دارند و از پدران‌شان موسیقی به آنها رسیده و از یکسری اجرا دو میلیارد تومان درآمد دارند، 50 میلیون تومان آن را روی یکسری اتفاقات دیگر در موسیقی سرمایه‌گذاری کنند یا مثلاً اساتید کمتر شناخته شده‌ای مانند آقایان شفیعی را حمایت کنند که کنسرت اجرا کند. به نظرم این توقع خیلی زیادی نیست.


شما با این گفته‌ها من را مجبور به گفتن چیزهایی می‌کنید که خیلی مایل به بیان آنها نیستم. اشکال ما در موسیقی این است که می‌خواهیم چرخ را از ابتدا ابداع کنیم در حالی که باید آن را ادامه دهیم. ما می‌خواهیم جمع شویم و دوباره چرخ را اختراع کنیم. سیستم موسیقی ما چند اشکال دارد. اول اینکه موسیقی ما در کشور متولی ندارد یعنی هیچ ارگان صنفی سالمی در موسیقی نداریم. این هفت هزار نفر که در عرصه موسیقی فعال هستند همگی قائم به ذات هستند. الان در هر "کله‌پزی" تابلویی وجود دارد که نشان‌دهنده صنف اوست و شما می‌توانید از آن کله‌پز شکایت کنید. ما در موسیقی چنین صنفی نداریم اگر هم داریم ارگانی به نام خانه موسیقی است که در مرداد 77 تاسیس شده و الان (مهر 93) که با هم صحبت می‌کنیم، ببینید این ارگان در این 16 سال چه رزومه‌ای داشته است؟ اگر امروز یک نفر بگوید من که عضو خانه موسیقی نیستم با شما که عضو خانه موسیقی هستید چه فرقی دارید فقط یک جواب دارد. هیچ فرقی نداریم. تنها اتفاقی که افتاده مساله بیمه است که امروز شما سر هر خیابانی می‌توانید یک دفتر بیمه پیدا کنید. انتظار ما از خانه موسیقی نه پول و بیمه است، نه کنسرت دادن است، هویت بخشیدن به موسیقیدان است، خانه موسیقی نتوانسته در این 16 سال به موسیقیدان هویت بدهد و به موسیقی اعتبار ببخشد. هنوز به موسیقیدان به نام نویسنده بیمه می‌شود. پس ما هیچ ارگانی نداریم و دولت هم وظیفه‌اش جنبه نظارتی است نه حمایتی. دولت یکسری سالن دارد که در ازای دریافت پول آن سالن‌ها را در اختیار هنرمندان قرار می‌دهد. یکسری جشنواره هم مثل جشنواره فجر، مقاومت و جوان برگزار می‌کند که احساس می‌کند نیازی در بخش دولتی است. یعنی ما همان بنیاد فارابی که سینما دارد را هم در بخش موسیقی نداریم. پس دولت فقط بخش نظارتی را طبق قانون اجرا می‌کند. مواقعی می‌تواند سالن را مثل پروژه حافظ و موسیقی در فرهنگسرای نیاوران، بدون پول در اختیار ما بگذارد نه بیش از این. پس هنرمندان در عرصه موسیقی باید زیر چتر کجا جمع شوند؟ موسیقیدان خودش برایند فرهنگی است که در آن بزرگ شده.

من از سوئیس به اینجا نیامده‌ام، در همینجا بزرگ شده و همین تربیت و فرهنگ را دارم. اتفاقی که شما اشاره کردید اگر در ایران رخ دهد که اینجا تبدیل به سوئیس می‌شود. اینکه من بگویم وقتی کنسرت اجرا می‌کنم 10 هزار نفر من را می‌بینند و گروه دیگر 200 نفر بیننده دارد. چرا اگر آن گروه موسیقی خوبی اجرا می‌کند، آن را کمک نکنم؟! استنباط من این است. چون ما قائم به ذات نگاه می‌کنیم، یعنی اگر کار من پیش می‌رود پیش رفتن کار دیگری برایم مهم نیست. در واقع لزوم این اتحاد را نداریم و یکسری افراد هم از جایی به موسیقی مامور هستند که اجازه ندهند این اتفاق بیفتد یعنی احوال 10 هزار نفر را مدیریت کنند. والا ما دو هنرستان موسیقی داریم و این همه دانشگاه در موسیقی داریم و همه هم همین‌ها را تدریس می‌کنند و کسی در این مراکز مسائل پاپ امروز را تدریس نمی‌کنند و همه از ردیف و آواز صحبت می‌‌کنند پس چه می‌شود که این افراد تبدیل به یک ربات مکانیکی در موسیقی می‌شود که بتواند ارتزاق کند.

ما احساس می‌کنیم کسی به جز ما کارش را بلد نیست و وقتی خرمان از پل می‌گذرد دیگران برایمان مهم نیستند. اگر سیستم تلویزیون طوری بود که خواننده را نشان نمی‌داد و ساز نشان می‌داد آیا خواننده‌های ما که حاضرند نوازنده‌ها در سایه باشند و خودشان جلو حاضر می‌شدند که خواننده پشت پرده باشد؟ منتها الان دور خواننده است و خواننده هم می‌گوید شما اگر من را می‌خواهید باید چیزی را بنوازید که من می‌خواهم. در دنیا هیچ کشوری نیست که فرهنگ بالایی داشته باشد، مردم کتابخوان و افراد فرهنگی داشته باشد و دچار فقر و اعتیاد و فحشا باشد. الان در فرانسه شبی 150 کنسرت برگزار می‌شود. دولت به موزیسین پول پرداخت می‌‌کند که بنوازد. مهم نیست چند نفر موزیسین را می‌بینند در واقع مردم را تربیت می‌کند که تو اگر این کتاب را بخوانی روی زندگی و تفکرت تأثیر می‌گذارد. من متولی یا این تأثیر را نمی‌‌خواهم یا نمی‌پذیرم. ما فرهنگ‌سازی نداریم. ما تافته جدابافته نیستیم و من هم سوار بر ماشین صد میلیونی در خیابان زباله می‌ریزم اما برای دیدن کنسرت می‌روم. من از همین فرهنگ می‌آیم. اگر امروز کسی آهنگ من را بدزدد هیچ کاری نمی‌توانم انجام دهم. اگر الان من یک اختلاف موسیقایی داشته باشم جایی نیست که بتوانم در آنجا فریاد بزنم. از نظر فیزیکی هست اما از نظر محتوایی جایی وجود ندارد. موسیقی الان مثل فوتبال است که صد دلال پشت سر یک نفر وجود دارد. اینکه مثلاً کجا بخوان، پولدار می‌‌شوی، اسپانسر بیاور. الان یک خواننده باید خودش هزینه کند تا به جایی برسد که بتواند سالن پر کند. بعد از آن می‌خواهد دیگران به حرفش گوش کنند. من هم نمی‌گویم به برنامه‌های ما حضور داشته باشید، اگر در برنامه‌های خودتان 20 آهنگ را می‌نوازید که 19 تا به موسیقی ما ربطی ندارد، حداقل یکی را به موسیقی تفکرآمیز اختصاص دهید. اگر این اتفاق نمی‌افتد باید از کسانی که انجام نمی‌دهند بپرسید که جواب‌شان هم این است که سلیقه مردم این است. مردم ممکن است خیلی خواسته‌ها داشته باشند اما وظیفه ما چیست؟

این گفته شعار است اما شعار خوبی است؛ حتی یک روزنه یک لکه سفید در صفحه سیاه تأثیر خودش را خواهد داشت. شما وقتی دبیر بخش نسل دیگر جشنواره بودید من گروه‌های زیادی را آنجا شناختم. کسانی که اصولی داشتند و همینطوری با لابی‌گری وارد سیکل موسیقی نشده بودند و در بخش نسل دیگر می‌شد آنها را دید و شنید.


من نمی‌گویم تأثیر ندارد اما به نظرم حیف است. موسیقی ما جوهره و عقبه‌ای دارد که حیف است از دست برود. به مرور این جوهره از دست می‌رود و امروز رساله عبدالقدر مراغه‌ای که یکی از بن‌مایه‌‌های موسیقی ماست ناشناخته مانده و همه در تلاش هستند که مثل یک رمز اعداد آن را کشف کنند. ما با این سیستم اگر جلو برویم 300 سال دیگر کسی نمی‌داند شور ابوعطا چه بوده است. درست است که الان سیستم‌ها دیجیتال شده اما شما نمی‌توانید لمس کنید کسی جلوی روی شما بنشیند و آبگوشت بخورد. من می‌گویم محتوا را حفظ کنیم. الان در غزل، نمی‌گوییم غزل معاصر، مگر حسین منزوی نداریم؟ خب حافظ هم داریم اما کسی نمی‌گوید کدام یک خوب است و کدام یک بد. همه می‌گویند منزوی شاعر درجه یک معاصر است. غزلش همپایه حافظ است. یک چیزی در این میان حفظ شده که همان محتوا و درونیات است. اخوان ثالث که این همه شناخته‌شده است ببینید چه قصیده‌هایی دارد. نمی‌شود گذشته را بلد نباشیم و جلو برویم. کاری که ما می‌کنیم این است که یک چیز نو را به وجود می‌آوریم و می‌گوییم مثلاً اسم این لامپ است، در صورتی که لامپ یک چیز دیگر با شکلی دیگر بوده است. الان موزیسین‌های ما دچار این مساله شده‌‌اند که یک چیز جدید صددرصد را درست می‌کنند اما واقعا نوآوری زمانی سخت است که شما به ریشه قدیمی چیزی را اضافه کرده و یا تغییراتی دهید. الان در سال 93 پارادایم موسیقی ما مربوط به چاوش است که سال 56 شکل گرفته است. آنها چطور توانستند از پارادایم گُلها خارج شوند؟ اواخر دهه 40 و 50 گلها اوج داشت. آنها مکتب‌خانه‌ای و دور هم موسیقی را کار کردند. اگر پول بوده برداشتند اگر نبوده خودشان وارد کار شده‌اند. الان نمی‌توانیم بگوییم موفق نبوده‌‌اند چون موسیقی کنونی ما از همان چاووش ارتزاق می‌کند. باید ببینیم آنها چه کار کرده‌اند ما هم همان کار را انجام دهیم. ما هیچ محیط آکادمی معتبر موسیقی نداریم. هنرستان‌ها و دانشگاه‌ها را نگاه کنید چقدر درگیر مسائل مالی هستند. استادان خوبی در این مکان‌ها نداریم به خاطر رفتارها یا مسائل دیگر. خوب موزیسین‌ها از همین جاها وارد موسیقی می‌شوند. 20درصد موزیسین‌ها خودشان کار را یاد گرفته‌اند. کسی مثل فرخزاد لایق که تا به حال دو آلبوم کار کرده و پیشرو است تا چه زمانی می‌تواند خودش هزینه کند. وقتی حمایت نشود در آلبوم سوم کم می‌آورد. ما اگر حمایت نشویم خط‌مان در جشنواره بعدی بریده می‌‌شود. اگر قرار باشد هر کسی کم بیاورد و کار را کنار بگذارد چندصد سال دیگر کسی نمی‌‌تواند بفهمد موسیقی امروز ما چه بوده و باید در موزه‌ها دنبالش بگردد.

همان اتفاقی که در مورد عبدالقادر مراغی افتاده است.

دقیقا. در کل هیچ جایی برای حمایت موسیقی نیست. اگر هم کسی حمایت‌کننده است برنامه‌هایی از همین دست است که گاهی می‌آید و می‌رود. امیدوارم این بخش ادامه پیدا کند چون جشنواره یک تفکر جاری است. اگر کار ادامه داشته باشد موفق هستیم اما اگر این بخش از جشنواره حذف شود یک بخش جدی را از دست داده‌ایم. ما بخش پاپ و کلاسیک داریم خوب این بخش هم باشد منتها این بخش پرداخت سوبسید، همکاری و اعتماد کردن نیاز دارد. نمی‌‌خواهم بگویم حق می‌دهم اما واقعا سخت است و مدیران ما هم دچار گرفتاری‌های زیادی هستند.

البته با تمای این بحث‌ها شما هفته‌های دیگری در زمینه موسیقی و شاعران بزرگ ادبیات کهن ایران برگزار می‌کنید.

بله. ما برنامه‌های خودمان را داریم تا جایی که بتوانیم در این زمینه فعال خواهیم بود ولی خب همانطور که گفتم با یکی دو برنامه نمی‌توان جریان را تغییر دارد. من امیدوارم که ساز و کاری شکل بگیر که این موسیقی غنی با همه تجربه‌های نو هنرمندان به همان شکلی که هست، باقی بماند. حداقل فرم‌های اصلی آن در کنار نوآوری‌ها حفظ بشود.

انتهای پیام/

امیر بهاری