سرویس تجسمی هنر آنلاین: سعید سیادت هنرمند نقاش که سالها در لس آنجلس آثارش را در گالری شخصی خود به نمایش درآورده است، برای اولین بار در ایران آثارش را در گالری گلستان در معرض دید مخاطبان قرار داده است.
سیادت که به گفته خودش گالری او در آمریکا بازدیدکنندههای معروفی چون داستین هافمن، شکیل اونیل، کریم عبدالجبار، جسیکا چستین و آنتونیو باندراس داشته است، میگوید پیشنهاد ارائه نمایشگاه راه ابریشم را آیدین آغداشلو داد و و افراد دیگری چون لیلی گلستان، محمدحسین عماد و برخی دیگر از هنرمندان نیز او را تشویق کردند تا اولین مجموعه کارهایش را ارائه دهد. نمایشگاه راه ابریشم که از 16 تا 19 مهر برپاست، اولین سری از کارهای سیادت است که از ایران شروع شد و بعد 18 سال وقفه ادامه آنها را در آمریکا کشید.
این نمایشگاه به عقیده خود سیادت حاصل یک پروسه کاری سی و چند ساله است. او میگوید با این نمایشگاه قصد دارد پیشینه خود را به مخاطبان معرفی کند تا آنها با پروسه کار و تغییر نگرش وی آشنا شوند. در ادامه گفتوگوی هنرآنلاین با سعید سیادت را بخوانید:
آقای سیادت لطفاً در ابتدای این گفتوگو به ما بگویید که چه اتفاقاتی رخ داد تا شما به هنر نقاشی علاقه پیدا کرده و به این عرصه ورود پیدا کردید؟
من در شیراز یک دوست و همکلاسی به نام محمد قائد داشتم که هر دویمان خیلی خوب مشق مینوشتیم و معلمها و بازرسها از نوشتههای ما خیلی خوششان میآمد و بارها در این زمینه تشویق شدیم. ما دو نفر علاوه بر رفاقتی که با یکدیگر داشتیم، یک رقابت هم برای نقاشی کردن بینمان وجود داشت. هر دوی ما در آن سن نقاشی میکردیم اما من با ذهنیت بچگی، بدجنسی میکردم و روی برگه نقاشی نفت میریختم و سپس تصاویر کتاب تاریخ را زیر برگه گذاشته و از روی آن میکشیدم. بعدها حتی برای آنکه نقاشیهایم دیده شود، مشقهایم را در اطراف آنها مینوشتم.
من از همان زمان کودکی، دلم میخواست که تصویر آدمهای روبرویم را بکشم و بعدها که بزرگتر شدم، به این فکر میکردم که اگر علاوه بر چهره آدمها، بتوانم تفکرات آنها را هم بکشم، چه عالی خواهد شد. من خیلی اهل تخیلات بودم و همیشه کتابهای تخیلی میخواندم. آن زمان بتمن را که ماسک بر صورتش بود، بیشتر از سوپرمنی که چهرهای نمایان داشت، میپسندیدم و از سوپرمن خوشم نمیآمد. در واقع رمز و راز نقاشی برایم خیلی مهم بود که بعدها در آثارم خیلی از این ماسک استفاده کردم. این مسئله ادامه پیدا کرد تا اینکه رشته گرافیک را در دانشکده تزئینی (دانشگاه هنر فعلی) انتخاب کردم و از همان موقع هم تا آخرین روزهای روزنامه آیندگان بود، با مطبوعات کار میکردم. من در این روزنامه طراح بودم و کارهای گرافیکی انجام میدادم. نقاشیهایم نیز همه برای خودم بود و هنوز آنها را در یک نمایشگاه به نمایش نگذاشته بودم.
با شروع جنگ تحمیلی در ایران، دیگر هیچ گالری و نمایشگاهی در کشورمان وجود نداشت و این مسئله که مرا از دنیای هنر دور کرده بود، کلافهام میکرد. بنابراین من با آیدین آغداشلو که آن زمان در دانشکده تزئینی، دروس تاریخ و هنر و گرافیک نظری را تدریس میکرد، تماس گرفتم و چند کلامی با یکدیگر صحبت کردیم. من در آن مکالمه به آقای آغداشلو گفتم که دور بودن از فضای هنری کلافهام کرده و برای آنکه روی پا باشم و ذوق هنریام را از دست ندهم، میخواهم مدتی پیش شما بیایم و کار کنم. خلاصه آقای آغداشلو مدتی مرا به کار گرفت و باعث شد که چند صباحی را به تدریس بپردازم تا اینکه من بعد از حدود 3، 4 ماه تدریس رسمی، کشور ایران را به مقصد آلمان ترک کردم.
در آلمان به یک دانشکدهای رفتم که به من گفتند شما همه مراحل دانشجویی را طی کردهاید، پس برای چه به دانشکده آمدهاید؟ من به آنها گفتم که حقیقتاً من اقامت میخواهم. به هر صورت آنها با من موافقت کردند و حتی گفتند که اگر بخواهی بیرون از اینجا کار کنی، میتوانی این کار را انجام دهی و ما اقامت را به تو خواهیم داد. در این بین من با یک گرافیست معروف آلمانی به نام آخیم کیل آشنا شدم و کارهایم را به او نشان دادم. آخیم کیل وقتی کارهای مرا دید، جلسهای با من ترتیب داد و گفت که چقدر قدرت دستت بالاست. در نتیجه این گرافیست آلمانی به خاطر آثار پرترهای که داشتم، مرا به استودیو خیلی بزرگ و شیکش دعوتم کرد تا در آنجا با یکدیگر کار کنیم. در هر صورت من دو سال با این گرافیست همکاری کردم و پس از آن تصمیم گرفتم که به آمریکا بروم چون برادرم هم در آنجا اقامت داشت.
در همان اوایل زندگیام در آمریکا، کار گرافیک را شروع کردم، منتها کار گرافیک من کاملاً اصل بود. طراحیها را با نقاشی توأم میکردم که این ترکیب، خیلی جلب توجه میکرد. این کارهای من اتفاقاً خیلی سفارش داشتند و همه از آن استقبال میکردند، چون کاملاً از کارهای نقاشان دیگر متمایز شده بود. پس از آن من تدریس نقاشی را آغاز کردم که مدتی بعد متوجه شدم که حتی شاگردان آمریکاییام، از ایرانیها بیشتر هستند. این اتفاقات ادامه پیدا کرد و من حدود 20 و اندی سال به آموزش نقاشی پرداختم تا اینکه دیگر تصمیم گرفتم آثارم را در نمایشگاهها هم به نمایش بگذارم.
من یک گالری دو طبقه داشتم که در سال 2005 از طرف موتور جستجوگر یاهو به عنوان یکی از مناطق جذاب لسآنجلس انتخاب شده بود. آن زمان از طرف یاهو به من نامه نوشتند و برای آنکه گالریام با صد هزار رأی به عنوان یک منطقه جذاب شهر انتخاب شده، به من تبریک گفتند. بعد که دنباله این ماجرا را گرفتم، آنها گفتند که ما یکی دو مرتبه هم بازرسهایمان را به عنوان خریدار به گالری شما فرستادهایم که برایشان خیلی جالب بوده یک آرتیست در دو طبقه کار کند و در همانجا آثارش را هم به نمایش بگذارد. این اتفاق برای آمریکاییهای عاشق هنر خیلی جالب بود که علاوه بر نمایشگاه، میتوانستند آرتیست را هم در حین کار تماشا نمایند.
محلی که من گالری را در آنجا راه انداخته بودم، دو طبقه داشت که چون من هر دو طبقه آن را اجاره کرده بودم، بازدیدکنندگان هم از طبقه پایین و هم از بالا میتوانستند وارد گالری شوند. در کمتر از 10 سال پیش از آنکه من آنجا را اجاره کنم، طبقههای پایین و بالای این ساختمان، محل رفتوآمد آرتیستها، خوانندگان و شاعران بود و اشخاصی مانند رابرت آلتمن و گلدی هان آنجا را اجاره کرده بودند و پیش از آن هم هنرمندان مشهور دیگری در آن ساختمان آفیس داشتند، چون صاحب این ساختمان، ایجنت هنرپیشههای هالیوود بود.
یک روز یک دوستی مرا دید و گفت که همین حالا در آن طرف خیابان داستین هافمن را در حال ورود به یک کتابخانه مشاهده کردم. من به او گفتم که برو او را به گالری دعوت کن تا به اینجا بیاید. دوست من که به سراغ هافمن رفت و گفت که به دیدن گالری من بیاید، هافمن به او گفت که اگر شما به من نمیگفتی هم خودم میآمدم، چون پرترهها را دیده بودم و مرا جذب کرده بودند. در آن زمان دو پرتره در ویترین گذاشته بودم که البته قبل آن یک پرتره دیگر هم در ویترین داشتم اما آن را دزدیدند. به هرحال هافمن آمد و درست مثل اینکه بخواهد عکاسی کند، روی هر نقاشی من متمرکز میشد و پلک میزد. او در ادامه گفت که من به نمایشگاههای متعددی میروم اما کارهای شما خیلی یونیک (منحصربهفرد) است. بعد من گفتم که اگر نگاه کنید عنوان نمایشگاه هم همین است که ایشان نگاه کردد و خیلی به این شوخی من خندید. پس از داستین هافمن، ورزشکاران و هنرپیشههایی نظیر شکیل اونیل، کریم عبدالجبار، جسیکا چستین و آنتونیو باندراس و همچنین چند تولیدکننده نامی به گالری من آمدند.
گالری یونیک من تا سه چهار سال آخر قبل از بازگشتم به ایران ادامه داشت اما در حین برپایی آن گالری، کارهای مختلف دیگری هم انجام میدادم. من از حدود 20 سال پیش استایل خودم را شروع کرده بودم که فضای آبستره داشت و گاهی به حالتهای فیگوراتیو و سورئال هم نزدیک میشد. این کارها خیلی مورد علاقه مردم آمریکا بود و من مصاحبههای زیادی در مورد آنها انجام دادم. برای این کارها یک حس متفاوت دیگر که مبتنی بر فیالبداهگی بود، نیاز داشتم چون از قبل نمیدانستم که چگونه کار خواهند شد. مطمئناً پیش از من خیلیها این کار را کرده بودند اما من اصلاً به دنبال اینکه دنباله کار کسی را بگیرم نبودم و کار خودم را میکردم.
بوم نقاشی را میگذاشتم و شروع به بازی کردن و حرکت دادن رنگ بر روی آن میکردم و هیچ جهت خاصی برای نقاشیهایم متصورم نبودم که قرار است نقاشی افقی دیده شود یا عمودی. یک ضد ذرهبین که آن را با عنوان رسیور میشناختم، در دستم میگرفتم و چون این رسیور اثر را کوچک نشان میداد، تمرکز و تسلط من بر روی کار بیشتر میشد و آن را بهتر میدیدم. با همین رسیور روی اثر میگشتم تا یک موضوعی مثل چشم، صورت یا هر چیز دیگری بر روی آن پیدا کنم و وقتی پیدا میکردم، آن موضوع دیگر به جهت عمودی یا افقی کار من تبدیل میشد و روی سهپایه میرفت. در وبسایت من یک بخش تحت عنوان Painting Process وجود دارد و من 4 اثر را در آن گذشتهام که این 4 اثر شروعشان مثل هم است، اما در پایان هر کدام به نتیجه متفاوتی میرسند. این کار نشان میدهد که من برنامهای برای تمام کردن این نقاشیها نداشتهام و حتی دقیقاً نمیدانم که از کجای تابلو به کدام سمت حرکت کردهام.
آن نقاشیها را که دیدم، احساس کردم که خیلی قصهگو هستند و شما جهان پیرامونتان را با همه خصوصیاتش به تصور کشیدهاید. به طور کلی من حس میکنم که در روند حرکت آثار شما شکلی از انهدام وجود دارد، یعنی مثلاً پرترههای شما ابتدا کاملاً واضح هستند و سپس به یک حالت مخدوش و در هم رفته کار شده و در نهایت به همین آثار اخیرتان میرسیم که پیچیدگیهای خاصی در آنها نهفته شده و در میان آن پیچیدگیها، یک سری تصویر نقاشی شده است. با توضیحی که شما در مورد نحوه چگونگی به انتها رسیدن نقاشیهای بخش Painting Process ارائه دادید، گویا ما با یک سری اثر فرمالیستی مواجه هستیم و محتوای کارتان وابسته به این است که شما فضای خاصی را در قالب یک تکنیک تجربه کنید.
در ورکشاپی که داشتم، به هنرجویان میگفتم که شما در آثار من نکات ویژهای را میبینید ولی روابط میان آنها را نمیدانید، در حالی که خانواده من همه چیز آن را درک کرده و در آثارم زندگی مرا میبینند. اینکه هنرجویان من نمیتوانستند روابط میان محتویات نقاشیهایم را درک کنند، به خاطر ضعف تکنیک بود چون اگر آنها تکنیک داشتند، میتوانستند چیزهایی از نقاشی را حذف کرده و یک سری چیزهای مهم را از آن در بیاورند. اگر آنها میتوانستند نکات مهم نقاشی را از آن دریافت کنند، دیگر میتوانستند همیشه آن را با اولین نگاهشان ببینند و گمش نکنند. یک بار استاد فرشچیان پیش من آمده بودند و ما حدود یک ساعت با یکدیگر صحبت کردیم. وقتی که ایشان میخواستند بروند، به یکی از نقاشیهایی که در همان گروه از آثارم قرار دارد، اشاره کردند و گفتند که به نظرم این اثر یک قطعه موسیقی است.
چون نقاشیهای من مبتنی بر فیالبداهگی بودهاند، ناخودآگاه یک سری اتفاقات رخ داده که این اتفاقات را کسانی که آگاهی خواندن تصویر دارند، با قدری کنکاش درک خواهند کرد. هیچ کجای نقاشی من با فکر انجام نشده و حتی اگر من یک جایی ایستادم و فکر کردم که بهتر است فلان کار را انجام دهم، کارم را متوقف کردم و به سراغ قسمت دیگری از نقاشی رفتم. من هر تصویری که به وجود آمد و حس کردم که خواستهام آن را به وجود بیاورم، محوش میکردم چون در این آثار، اصلاً نمیخواستم در شرایط آن قرار بگیرم که بخواهم چیزی را به وجود بیاورم، بلکه میخواستم همه کار بدون فکر پیش برود و اگر تصویر جالبی خلق میشود، بدون فکر و خواستن به وجود بیاید. تا آنجایی که میدانم، هیچ کجای آثارم برنامهریزیشده نبوده و شاید در یک قسمتی این اتفاق افتاده باشد که من واقعاً نتوانستهام آن را کنترل کنم. نقاشی تابلوی من که تمام میشود، من به آن نگاه کرده و اسمی برایش انتخاب میکنم که این اسم شاید کمک کند که مخاطب آن را بهتر درک کند.
طبیعت بیجان اولین مبحثی است که هنرجویان در دانشکده و یا هنرستان نقاشی آن را آموزش میبینند. آثار شما هم علیرغم رنگ و لعاب متفاوتی که دارند، خیلی به فضا وابستهاند و سوژه طبیعت بیجان به وضوح در میان آثارتان دیده میشود. من میخواهم بدانم که اصلاً شما چرا در مجموعه راه ابریشم به سراغ این سوژه رفتید؟ در حالی که این سوژه بسیار ابتدایی به نظر میرسد. اشیاء مختلف را خیلی دوست دارم و الآن خیلی از نقاشیهایی که کشیدهام و در منزلم وجود دارد، مربوط به همان اشیائی است که در اطرافم میبینم. دغدغه نقاشها همیشه این است که چه چیزی بکشند ولی من هیچوقت این مشکل را نداشتهام چون اگر سوژه خاصی برای نقاشی نداشته باشم، اشیاء روی میزم را میکشم. من همه این اشیاء را دوست دارم که آنها را جلوی چشمانم میگذارم و اگر همه این اشیاء کنار هم قرار بگیرند، شاید شخصیت من را نشان بدهند. این منهای مختلف در طول 30 سال، شاید چون هیچوقت سفارشی کشیده نشده و همه انتخاب خودم بودهاند، در یک جادهای قرار میگیرند که این جاده خود من را نشان میدهد؛ یعنی من در مسیر این جاده قدم میزنم و هر از چند گاهی یکی از این نقاشیها را میکشم. کشیدن این نقاشیها خیلی به من آرامش میداد و وقتی تمام میشدند، خوشحال بودم چون آنها را دوست داشتم.
من نقاشی طبیعت بیجان را هیچوقت کنار نخواهم گذاشت. دوستانم بارها به من گفتهاند که تو امضای کاری خودت را داری و نباید متفرقه کار کنی اما شما ببینید که پیکاسو و دیوید هاکنی نقاشهای مورد علاقهمند هستند به این دلیل که آنها هر کاری که دوست داشتهاند را انجام میداده و برایشان اجباری وجود نداشته که فقط یک سری کار را انجام دهند تا امضای آن را بگیرند. این دو نقاش تاکنون بالای صد نوع شکل و موضوع را برای کارهایشان انتخاب کردهاند. کسی که با یک سبک و موضوع در نقاشی معروف میشود و کارهایش به فروش میرسد، اگر دیگر هیچوقت به فکر کشیدن آثار دیگر نیفتد، احتمالاً به فکر جنبه مالی نقاشی است چون میترسد اگر کار دیگری بکشد، آن اثر به فروش نرسد. من وقتی چنین اتفاقاتی را میبینیم و اخبارش را میشنوم، نفسم تنگ میشود. من برای کشیدن این آثار، نیاز به آرامش داشتهام و هر وقت که هیجان خاصی در من بود، به سراغ کارهای دیگر میرفتم؛ چون هر اثری به حالت روحی خاص خودش احتیاج دارد. بنابراین یقین دارم که در آثار راه ابریشم که طی 30 سال کشیده شدهاند، خود من هم وجود دارم.
طبیعت بیجان یکی از بخشهای عمده تاریخ هنر است. بسیاری از هنرمندان مشهور بینالمللی تا به حال طبیعت بیجان را چه در شروع عمر هنری و چه در فواصل و پایان آن، در پیش گرفته و آثار زیبایی خلق کردهاند. پیکاسو و دیوید هاکنی از ابتدا تا آخر عمر هنریشان، آثار طبیعت بیجان خلق کردهاند. من طبیعت بیجان را 33 سال پیش آغاز کردهام و هنوز هم آن را انجام میدهم. به عقیده من وقتی شما اشیائی را در محیط اطرافتان انتخاب کرده و نقاشی میکنید، یعنی شخصیت خود را با آنها به تصویر میکشانید.
الآن اکثر مخاطبان در برخورد با آثار طبیعت بیجان میگویند که عمر این آثار دیگر تمام شده و ما به دنبال هنر معاصر هستیم و فضای مدیاهایمان باید تغییر کند. شما این برخورد از مخاطبان داخلی کشورمان نسبت به گونه هنری طبیعت بیجان را در مقابل دیدگاه مردم آمریکا و اروپا نسبت به چنین آثاری چگونه ارزیابی میکنید؟
به دوستانی که در ایران این دیدگاه را نسبت به آثار طبیعت بیجان دارند، پیشنهاد میکنم که وبسایتم را باز کرده و دورههای مختلف کاری را نگاه کنند. در این صورت ممکن است آن چیزی که مورد علاقهشان باشد را پیدا کنند و فکر کنند که این هم بخشی از کار هنر و وجود نقاش است. من جزو اولین کسانی بودم که در آمریکا، برای کار هنری با کامپیوتر کار کردم و حدود 22 سال پیش وبسایت درست کردم، در آن زمان حتی در آمریکا هم کمتر آرتیستی وجود داشت که وبسایت داشته باشد. بنابراین من خیلی سعی میکردم با مسائل روز در ارتباط باشم و کار کنم. از طرفی طراحی قوی همیشه برای من حائز اهمیت بوده است و حتی شاگردانی که من تعلیم میدادم، از اساتید کلاسهای دیگر بهتر نقاشی پرتره و طراحی میکردند.
شما وقتی نمایشگاهی از آثار فیگوراتیو میبینید، خیلی راحت میتوانید نقاط قوت و ضعف آن را بررسی کنید اما وقتی یک نقاشی آبستره خیلی خوب را حتی در آمریکا میبینید، میگویند که ما میخواهیم آثار دیگرتان را هم ببینم. شما وقتی اثر آبستره میکشید، مخاطبان میخواهند بدانند که از کجا به کجا رسیدهاید و آیا اصلاً طراحی میدانید یا همه این کارها اتفاقی است. وقتی در لسآنجلس پرتره مرلین را از گالری من دزدیدند، پلیس آن شهر برای پیگیری به سراغ من آمد و گفت که شما مطمئناً نقاش خیلی خوبی هستید که پرتره مرلین مونرو را از شما دزدیدهاند، چون مرلین در این شهر محبوبیت بالایی داشته و مردم با آن زندگی کردهاند. دزدیدن پرتره مرلین مانند سرقت از بانک است و شخصی که این اثر را دزدیده، ریسک بالایی را به جان خریده است.
بنابراین مسئله طراحی برای من خیلی مهم است و در گذشته همیشه به هنرجویانم از اهمیت طراحی گفته و با آنها کار کردهام. در حالی که در همان زمان، در دانشکدههای هنری مثل کالج سانتا مونیکا خیلی شاگرد داشت اما آنها یک طراحی ابتدایی بلد نبودند. در این دانشکدهها آنقدر ادا اطوارهای کامپیوتری وجود دارد که هر کسی میتواند خودش را آرتیست بداند. در هر صورت دانشجویی که به کلاس من میآید، باید بتواند طراحی کند و با تماشای تصویر در آینه، پرتره خودش را بکشد.
چرا در آثار جاده ابریشم از تکنیک گواش استفاده کردهاید؟
گواش یکی از سختترین وسیلهها برای کار کردن است. من از 30 سال پیش که در آلمان بودم، یکسری کار با آبرنگ دارم که اتفاقاً استاد آغداشلو چند سال پیش آنها را دید و خیلی خوشش آمد. من کار با مداد را خیلی دوست دارم و لازم دانستم که همه تکنیکها را یاد بگیرم و برای همین الآن کار با هر تکنیکی را میدانم. در مورد گالری جاده ابریشم من حس کردم که آثار این گالری به خاطر جنسیت پارچههایش با گواش بهتر انجام میشود. کار با گواش از آنجایی دشوار میشود که شما نمیتوانید اشتباه را پاک کنید و به همین خاطر ناچارید با دقت بالایی کار کنید. در کار با گواش اگر امروز کارتان نیمهتمام ماند و فردا خواستید آن را ادامه دهید، باید بدانید دیروز چه غلظتی را به کار بردید و باید دقت فوقالعاده بالایی به خرج دهید تا اثرتان یک دست باشد و دو رنگ نشان ندهد. همچنین چون بیس آن با آب قاطی میشود، اگر اثرتان حتی یک ذره از قدری که لازم است، بیشتر رنگ بخورد، اثرتان به هم ریخته و خطای آن دیگر قابل جبران نخواهد بود. همچنین در صورتی که مقدار آب اضافه باشد، در اثرتان حفره ایجاد خواهد شد و دیگر آن را با بتونه و رنگ هم نمیتوانید پر کنید. بنابراین کار با گواش یک حالت مدیتیشن دارد و شما باید آنچنان روی آن تمرکز داشته باشید که هیچکدام از این اتفاقات رخ ندهد.
میتوان گفت که در آثار مجموعه راه ابریشم، هویت تاریخی ایران هم دیده میشود؟ مخصوصاً آنکه عنوان مجموعه هم در ایران یک پیشینه تاریخی دارد.
راه ابریشم، راهی بوده که ابریشم را از چین به اروپا میبرده است، اما این کاروانی که از این جاده عبور میکرده، آثار باارزش دیگری نظیر پارچه و ظروف را هم همراه خود داشته است. من برای نشان دادن علاقهام به هر چیز ظریف و زیبایی که با دست ساخته میشود، به این فکر کردم که من هم یک کاروانی را به همان شکل راه بیندازم که با آن هر آنچه در جاده ابریشم حمل میشده را با ظرافت خاصی طراحی و حمل کنم.
در آثاری که طی سالهای اخیر کشیده شدهاند، کمتر ظرافت خاصی دیده میشود. شما چرا همچنان ظرافت را به عنوان یک مسئله مهم در نقاشی برمیشمارید؟
من همچنان اثر دقیق و ظریف را در هر کجا ببینم، به شدت میپسندم. من یک اسکناس از دوره آخرین تزار شوروی در کتابخانهام دارم که با ظرافت و زیبایی بسیار بالایی طراحی شده و هر کس آن را میبیند، شگفتزده میشود. شما ببینید هر نوع چنگالی در نهایت یک کاربرد دارد، اما یک چنگال زیبا تا چقدر میتواند توجه شما را برای استفاده کردن از آن جلب نماید. پس مسئله ظرافت و طراحی زیبا در همه نوع اثری و در هر زمانی حائز اهمیت بوده اما این یک حقیقت است که در طراحی همه اشیاء قدیمی، حس عشق بیشتر از طراحیهای امروزی دیده میشود.
در آثار قدیمی یک سری نقوش زیبا با جزئینگری عجیب بر روی اجسام سخت دیده میشود که واقعاً سؤال پیش میآید که با کدام ابزار این جزئیات را انجام دادهاند. دیدگاهتان دراینباره چیست؟
ایرانیان قدیم اشیاء کاربردی زیبایی داشتند. مثلاً جام مارلیک با زیبایی وصفناپذیری طراحی شده است که مهم نیست برای چه کسی ساخته شده، بلکه مهم این است که یک نفر وجود داشته که آن را به این زیبایی خلق کرده است. این اثر دو هزار و اندی سال پیش طراحی شده و هر وقت به آن مینگرید، بیشتر به زیبایی آن پی میبرید. وقتی در لسآنجلس میخواهند آثار ایرانی را به نمایش بگذارند، جام مارلیک در تمام بنرهای سطح شهر نقش میبندد. شما اگر توجه کنید حتی ماشینهای قدیمی هم نسبت به ماشینهای کلاسیک امروزی از طراحیهای جالبتری برخوردار بودند. هر ساله در روز پدر در خیابان رودئو درایو در بورلی هیلز، ماشینهای آنتیک سراسر آمریکا و اروپا به نمایش گذاشته میشود. من هر ساله به این نمایشگاه میرفتم و عکسهایی که از ماشینها میگرفتم را در وبلاگم میگذاشتم. زیبایی و عظمت آن ماشینها واقعاً دیوانهکننده بود اما الآن به خاطر تولید انبوه، نه تنها ماشینها بلکه همه اشیای بیجان دیگر، شبیه به هم هستند. اینکه مردم با یک حالت حسرتآوری میگویند که محصولات قدیمی یک چیز دیگر بودند، واقعاً درست است.
نمایشگاه راه ابریشم اولین نمایشگاه شما در ایران است، چرا پیش از این هیچوقت در کشورمان یک نمایشگاه افتتاح نکرده بودید؟
در 30 سال گذشته مشکل گرینکارت داشتم، چون اگر به ایران میآمدم و به هر دلیلی چند روز دیرتر به آمریکا برمیگشتم، باید پاسخگو میبودم اما من از حدود 10 سال پیش سیتیزنشیپ گرفتم و شهروند آمریکا شدم و از آن زمان دیگر برای ورود به ایران آزاد بودم. 5 سال پیش بعد از دو، سه دهه به ایران آمدم و یک ماه در کشورمان ماندم و بعد دوباره به آمریکا برگشتم تا اینکه اخیراً دوباره به تهران آمدم و در اینجا مستقر شدم.
پس دیگر میخواهید به صورت دائمی در ایران بمانید؟
بله. من در دربند یک آپارتمان دارم که جای قشنگی است و فکر کردم که با وجود آن آپارتمان، محل اقامت دائمی را دارم و دیگران هم علاقه دارند که در تهران بمانم، بنابراین تصمیم گرفتم که مدتی در اینجا زندگی کنم. من الآن واقعاً جز برای رانندگی در آمریکا، دلتنگ هیچ چیز دیگر نیستم. در ایران به خاطر وضعیتی که در خیابانها و جادهها وجود دارد، من حتی جرئت خریدن ماشین هم ندارم.
چه شد که جاده ابریشم را به عنوان اولین نمایشگاهتان در ایران انتخاب کردید؟
پیشنهاد ارائه این نمایشگاه را آقای آغداشلو ارائه کردند و گفتند که این نمایشگاه برای شروع کارت در ایران بهتر است. دلیل دیگرش هم این بود که مجموعه راه ابریشم، اولین سری از کارهای من است. این مجموعه از ایران شروع شد و بعد 18 سال بین کارهای این مجموعه فاصله افتاد چون دیگر اصلاً در آن مد پارچهها نبودم. بنابراین این نمایشگاه دسترنج یک پروسه کاری سی و چند ساله است. در چند وقت اخیر خانم گلستان، آقای عماد و چند شخصیت ویژه دیگر، آثار دیگر مرا هم دیده و پسندیدهاند ولی مثل اینکه همه منتظر اولین نمایشگاه هستند تا ببیند شرایط نمایشگاههای بعدی من چگونه خواهد شد.
آقای آغداشلو به من گفتند که مهم نیست شما 30 سال در آمریکا موفق بوده و دو طبقه گالری در یک نقطه مهم از لسآنجلس داشتهاید، مهم این است که در ایران کسی شما را نمیشناسد و برای آنکه شما را بشناسند باید نمایشگاه بگذارید و توصیه میکنم که این کار را در گلستان انجام دهید. بعد من دیدم که از نظر ابعاد آثار راه ابریشم، گلستان بهترین گزینه ممکن برای ارائه آنهاست چون فقط در اینجا میتوانستم همه آثارم را بدون حذف حتی یک اثر به نمایش بگذارم. من خودم هم دوست داشتم که ابتدا آثار راه ابریشم را در ایران به نمایش بگذارم تا مردم بکگراند کار مرا ببینند تا اگر کارهای بعدیام را به نمایش گذاشتم، بدانند که یک سری از اتفاقات خاص در آثار من، به خاطر ندانستن تکنیکها نبوده و نیست.
شما اکنون محل زندگیتان و طبعاً محل ارائه آثارتان را از آمریکا به ایران انتقال دادهاید، بنا بر شرایط هنری در ایران آیا لازم است که به فضای نقاشهای آبسترهتان نزدیک شوید و یا همچنان به کشیدن چنین نقاشیهایی ادامه خواهید داد؟
الآن در ایران یکسری کار انجام میدهم که بیشتر به همین آثار راه ابریشم نزدیک است و شباهتی به آنچه در آمریکا نقاشی میکردم ندارند. من در آثارم دائماً به سمت سبک و جهتهای گوناگون حرکت کرده و سپس برمیگردم و به این شکل نیست که یک چیز تمام شود و یک چیز دیگر شروع شود، بلکه همه اینها به هم مرتبط و وابسته هستند. آثار من هیچکدام سفارشی نیستند و همه را بر اساس میل باطنی خودم انجام میدهم، حتی اگر به گفته دیگران، به امضای کاری من لطمه هم بزنند. مثلاً عدهای به من سفارش دادند که برایشان نقاشی منظره انجام دهم، اما من چون مایل به کشیدن نقاشی منظره نیستم، این سفارشها را نپذیرفتم. من دوست دارم آنچه دلم میخواهد را خلق کنم و حالا اگر مردم هم آنها را دوست داشتند و خریداری کردند که چه بهتر. من نقاشی نمیکنم که شخصی خوشش بیاید، بلکه باید خودم از آن لذت ببرم و اگر کاری بکشم که علاوه بر من، دیگران هم از آن خوششان بیاید، ایدهآل من است.
و شاید با نقاشی به دنبال پیدا کردن یک فرم خاص هستید که با آن خودتان را بشناسید.
بله، من را شاید با تیپ آثار راه ابریشم خیلی بیشتر از نقاشیهای مربوط به طبیعت بیجان بشناسند. در آثار طبیعت بیجان اگر مخاطب با اینگونه از هنر آشنا باشد، به راحتی میتواند بفهمد که ربط بین آثار در چیست. شما به آثار استنلی کوبریک نگاه کنید، میبینید که آثار او از زمین تا آسمان با یکدیگر فرق دارند اما حتی در آثار متفاوت کوبریک هم میتوانید رد و نشانهای از امضای این هنرمند را ببینید و مطمئن باشید که ارتباطی بین آثار او وجود دارد؛ در صورتی که آلفرد هیچکاک همیشه در یک روال خاص تعلیقی کار کرده و تفاوتهای چشمگیری بین خروجی آثارش دیده نمیشود.
در عرصههای دیگر هنری هم، هنرمندان برجسته جهانی، شیوههای فکری خاص خودشان را نسبت به هنر نمایش داشته و با استفاده از این هنر میخواستهاند جهان را از دریچه خودشان بنگرند و از سطحی از میانمایگی عبور کنند و به بالا بروند، اصلاً مگر ذات هنر هم مفهومی غیر از این دارد؟
کاملاً صحیح میفرمایید. من یک واقعیت را باید خدمتتان عرض کنم. در لسآنجلس یک عده از آرتیستها با ناشرین کتابهای هنری و گالریدارها قرارداد چند ساله میبستند و از آنها حقوق میگرفتند. آنها در یک ماه میبایست 12 تابلوی بزرگ را به آن کمپانی تحویل بدهند و به همین دلیل کمپانی برای تابلوهای آنها دستورالعمل میگذاشت. همان زمان یک نقاش اروپای شرقی به آمریکا آمده بود که یکسری نقاشی از قهوه خوردن خانمها در کنار یکدیگر میکشید. در آثار این نقاش زن اروپایی، از رنگهای فلت و تخت استفاده شده و تقریباً هر جسم یا شیای رنگ مختص به خودش را داشت. همچنین در آثار او، همیشه چشم خانمهای حاضر در نقاشی بسته بود و او هیچوقت چشم را نمیکشید. کار او بسیار، ساده و مینیمال و همچنین دکوراتیو بود. در هر صورت کار این نقاش اروپایی یهودی در آمریکا مد شد و حتی حدود 5 نقاش ایرانی، تیپ کار او را کپی میکردند.
این نقاش اروپایی هم عضوی از آن کمپانیها بود که به او دستورالعمل داده بودند که در همه آثارش ظرف میوه، گیتار، گل، پرنده و زن حضور داشته باشد و چهره زنان در دو قسمت و چشمهای آنان بسته باشد؛ یعنی همه المانهای کار تارکِی را استفاده میکردند و بعد از آن، خیلی از نقاشهای آمریکایی هم از شیوه کار آن نقاش اروپایی تقلید میکردند. این قضایا آنقدر بالا گرفت که تارکِی از این نقاش شکایت کرد که مردم کارهای نقاش اروپایی را با آثار او اشتباه میگیرند. دادگاه رأی را به تارکِی داد و آن نقاش زن اروپایی را ملزم ساخت که به همه آثارش چیزی را اضافه کند تا معلوم شود که اثر تارکی نیست. سپس این خانم یک فریم نقاشی سفارش داد و روی نقاشی آماده چسباند. چندی پیش آن نقاش زن اروپایی، تارکِی و یک نقاش دیگر به نام آیزاک میمون سه کتاب چاپ کردند که شما اگر مطالب آن را بخوانید، خواهید گفت که اینها همه یک شکل و یک محتوا دارند. من به خاطر همین در یک مقاله نوشتم که میمونهای مقلد و مقلدین میمون؛ یعنی کسانی که از تارکِی تقلید میکنند و کسانی که آیزاک میمون تقلید میکنند.
اما اینها را گفتم تا به اینجا برسم که آیا شما در آن دسته از کارکنان کمپانیهای مختلف که به سفارش مردم و دستورالعمل کمپانیها نقاشی میکنند، چیزی به عنوان آرتیست میبینید؟ وقتی در یک اثر، موضوع، رنگ، جنس، فرم و هر چیز دیگری از نقاشی را به شما دستور بدهند و خودتان هیچ خلاقیتی خرج ندهید، دیگر به عنوان آرتیست شناخته نمیشود. البته آن افراد هدفشان این بود که چند سال با این کمپانیها کار کنند و بعد از آنکه به اوضاع مناسبی رسیدند، به سراغ کار خودشان بروند اما هیچکدامشان دیگر نتوانستند به یک آرتیست مستقل تبدیل شوند. جالب اینجاست که این کمپانیها به سراغ من هم آمدند و من به آنها گفتم که اگر شما میخواهید اثری را از من چاپ کنید، من آثارم را میکشم و شما از میان آنها انتخاب کنید. اما آنها به من گفتند که ما از این سری از کارهای شما خوشمان آمده، میخواهیم بدانیم که چند کار از این دست در ماه میتوانید به ما تحویل بدهید؟! من گفتم که به هیچ وجه به این شکل کار نمیکنم.
به نظر شما ایرانیها از این نمایشگاه با توجه به موضوع و سبک کار شما استقبال میکنند؟
در اوج روزهایی که ایران را بد جلوه میدادند، من اگر در نمایشگاهها شرکت میکردم و ایرانیها به بازدید نمایشگاه من میآمدند، تا میدیدند که آرتیست آن نمایشگاه یک ایرانی است، عقبگرد میکردند در حالی که آمریکاییها بارها میآمدند و میگفتند که چطور ممکن است رهبران ما به مملکتی که چنین هنرمندانی دارد، حرفهای ناشایستی زده باشند. من آن زمان به یک شکلی سفیر حسن نیت شده بودم چون مراجعهکنندگان فراوانی داشتم و از طریق یاهو هم گالری من به عنوان یکی از جاهای دیدنی لسآنجلس انتخاب شده بود؛ اتفاقی که واقعاً حیرتآور بود چونکه لسآنجلس مناطق جذاب توریستی فراوانی دارد. این اتفاقات کمتر برای هنرمندان ایرانی رخ میدهد و ما فقط به شعارهای بیربطی مثل "هنر نزد ایرانیان است و بس" چسبیدهایم. البته واقعاً ایرانیهایی هم بودند که به گالری من میآمدند و بر اساس ذوق هنریشان، آثاری را خریداری میکردند که البته تعدادشان محدود بود.
بخشی از کارهای من که اوایل انجام میدادم و جنبه تزئینی و دکوراتیو داشت، امروز در مطب بسیاری پزشکان بورلی هیلز نصب شده که من بعضی وقتها آنها را میبینم برایم خیلی جالب و خاطرهانگیز است. یک اتفاقی جالبی هم که در آمریکا رخ میداد این بود که طراحان داخلی تابلو را اجاره میکنند. مثلاً به من میگفتند که ما برای یک فروشگاه یا آفیس جدیدی در بورلی هیلز، دو تابلو میخواهیم که در ویترین بگذاریم تا مردم را برای حضور در داخل فروشگاه جذب کند. حتی کسانی که میخواستند خانههای گرانقیمتشان را بفروشند، مجموعهای از کارهای مرا در ازای مبلغی خوب اجاره میکردند و یک ماه آنجا میگذاشتند. وقتی من دلیل این کارشان را میپرسیدم، به من میگفتند که خریدار با دیدن مجموعه تابلوهای هنری بر روی دیوار خانه، احساس میکند که اگر به اینجا بیاید، صاحب یک کلاس بالاتری میشود. میخواهم بگویم که هنر نقاشی در آمریکا از چنین اهمیتی برخوردار است که تابلو را حتی برای فروش بهتر یک خانه اجاره میکنند تا با یک تابلوی نقاشی، شخص خریدار مجاب به خریداری خانه شود ولی نمونه این اتفاقات در کشور ما رخ نمیدهد.
علیرضا بخشی استوار