سروس تجسمی هنر آنلاین:سعید معیریزاده که نقاشی را از کودکی دنبال کرده شیفته ادبیات است. او که در آثارش همواره سعی دارد به تو در توی ادبیات سفر کند معتقد است که نقاشی هم، مثل عرفان که بسیار تو در تو حرکت میکند، مقصدش مشخص نیست و بعد از سفر شما تنها میتوانید شکل تجربه ناشناخته را به مخاطب بیان کنید. به عقیده او ضعف امروز ما در آموختن تجربه است و برای فهم متقابل ما بین اثر هنری و مخاطب شاید نیاز به یک کاتالیزور داریم که اسمش سواد است. در ادامه گفتگوی هنرآنلاین با سعید معیریزاده را بخوانید.
آقای معیریزاده شما از کجا نگارگری را آغاز کردید و چه شد که سراغ هنر رفتید و اینکه اگر بخواهید دورههای کاریتان را متصور شوید چه توضیحی دارید؟
من خیلی درونگرا هستم و از سویی دیگر یک مقدار هم شرایط بیرونی که در جامعه وجود دارد، احساس میکنم که حالت مسابقه دارد. ولی من اینگونه قضیه را نمیبینم. راجع به خود من از وقتی که یادم میآید نقاشی کردم. برادرم رشته هنر میخواند و نقاشی کار میکرد. عمویم همینطور و زمینه برای من مهیا بود. بعد من رشته ریاضی خواندم ولی تواما نقاشی کار میکردم. من پیش برادرم و نقاشی بنام آقای ارجمندنیا که تحصیلکرد روس بود، دوره دیدم و بعد از انقلاب انجمن خوشنویسان رفتم و با استاد آقامیری آشنا شدم. ایشان نقاشی کلاسیک را به خوبی میشناسند. شما اگر با ایشان کار کنید میتوانید مکاتب را یاد بگیرید؛ این بود که من با مکاتب نقاشی ایرانی آشنا شدم که اصطلاحا به آن "پرشین پنتینگ" میگویند. اما بعد کسب مهارتها دیدم در این عرصه یک نگاه فرمال رمانتیک و زیباییشناختی وجود دارد که به نوعی مهارت محور است. پس تلاش کردم جهان هنر معاصر را بشناسم به همین دلیل من هنوز وقتی درس میدهم در دانشگاه به بچهها میگویم که باید مطالعه کنند و هنر معاصر را بشناسند. من این مسیر را خودم آمدم و معلمی نداشتم. افتخار نمیکنم و ای کاش که معلمی میداشتم یک معلم خوب کار 10 سال را دو ساله میآموزد. هفت، هشت سال پیش تازه کلاسهای ماه مهر شروع شده بود و کلاسهای آقای سمیعآذر و سوری برگزار میشد کلاسهایی بود که خارج از دانشگاه و فضای آکادمیک درس میدادند و برای همین مطالعات من بیشتر شد. قبلش میخواندم اما نمیفهمیدم چون هنر معاصر خیلی جدی تدریس نمیشد. من هم خوشنویسی کار کردم، هم نقاشی و هم ادبیات خواندم؛ اما بیشتر مطالعه شخصی داشتم و با کارهای مدرن و معاصر در سفر آلمان آشنا شدم.
راجع به دورههای کاری که داشتید توضیح دهد؟
یک مدت مشق میکردم و مهارت محور بودم. من دو تکنیکی که الان وجود دارد؛ تکنیک فرشچیان و آقا میری را سعی کردم خوب یاد بگیرم. بعدش زبان شخصی خودم را پیدا کردم. تا امروز که تلاش میکنم که خودم را تکرار نکنم، فسیل نشوم ،جیغ بنفش نکشم، دوچرخه را از اول اختراع نکنم و اینها کمی سخت است.
شما در یک دوره از آثارتان با تکنیک نگارگری نگاهی به مسائلی همچون فیزیولوژی داشتید از این مجموعه بگویید.
بعد اینکه مشقهایم را انجام دادم آمدم روی یک مجموعههایی کار کردم مثلا همین متافیزیکولوژی که ترکیب متافیزیک و فیزیولوژی میشود. دوسال پیش یک اتفاق جالبی افتاد. داشتم درس گفتار آقای بابک احمدی را گوش میکردم که کتابی به همین عنوان دارند. متافیزیکولوژی. برای من خیلی جالب بود. یکی از دوستانم کارهایم را دید و گفت کارها شبیه آثار فرانس بیکن شده؛ تعمق کردم که چه شباهتی باعث این برداشت شده. دیدم تکنیک کار شبیه است؛ اما برداشت من بدنی نبود. این مجموعه خیلی دغدغه من بود که چقدر روان ما فیزیولوژیکی نیست و درگیر فیزیولوژی هست. من با یک سری مفاهیم مدتی زندگی میکنم و این دریافتها را به شکل آثار هنری ارائه میکنم.
این مربوط به چه سالی است؟
مربوط به سالهای نود یا نود و یک. اما در حقیقت آغازش از سال 88 بود که در یک ورکشاپ 10 روزه، هر روز روزنامه میگرفتم و روی آن نقاشی میکشیدم. بعد از من روی مجموعه منطقالطیر عطار کار کردم و اسمش را تغییر دادم و عنوان آثار را گذاشتم "سی رنگ و هفت مرغ". آن زمان تلاش میکردم ببینم در زبان بصری خودمان باید چه چیزهای را نگهدارم. این کاری که در سبکها معمولا انجام میدهند.
شما کارهای هر دورهتان با دیگری متفاوت است. اما یکی دو نشانه هست که میشود متوجه شد اینها آثار یک نفرند. یکی توجه شما به نگارگری و دیگری استفاده شما از تاشهای پهن نیم دایره است. انگار امضا یا ردی از شماست.
نمیدانم کتاب دلوز درباره فرانسیس بیکن را خواندید یا نه. کتاب بسیار سختی است. "منطق احساس". نشانهها در نقاشیهای من همین دوتاست. یکی منطق یکی احساس. ما منطق را به شکل کانسپت منتقل میکنیم و احساس را به شکل رنگ. پس قاعدتا مفاهیم جدید وارد حوزه زبان میشود. اما احساس را نمیتوانید وارد زبان کنید زیرا فراتر از منطق است. چیزی که فراتر از منطق است رنگ است که لابیرنت احساس من است. لابیرنت فکر من نیست بنابراین شما لایه لایه با رنگها میروید. پرسپکتیو وجود ندارد اما لابیرنت احساس است که من را میبرد. کاملا موج است. مثل کارهای ونگوک. ونگوک با نوع حرکت قلمش اینکار را انجام میدهد. اما برای من خیلی تو در تو حرکت میکند مثل عرفان خودمان که نمیدانیم به کجا میرود. مثل یک شعری که میخوانید که بخشی از آن را میفهمید و بخشی را نمیفهمید. بخشی را که نمیفهمید اما تا یک جایی رفتهاید. در کارهای کلاسیک مثل کارهای شکسپیر که من اسمش را گذاشتم تجربه عقل بالا، انگار آدم بعد از دریافت میخواهد یک چیز را بیان کند اما دیگر نمیتواند در شکل بیان کند و آن حس هم باید خودش را پیدا کند.
یک جایی از شما پرسیدند، ممکن است مردم حرف شما را نفهمند. در پاسخ گفته بودید که نمیشود من عاشق مردم باشم و مردم عاشق هنر نباشند. ما وقتی وارد حوزه اندیشه میشویم همیشه با این مساله مواجهیم که پس مخاطب چه میشود؟ نگاه شما به مخاطب چگونه است؟
مهم این است که آدم در زندگی یک نقش ندارد. به عنوان هنرمند ممکن است مخاطب مهم باشد یا نباشد، اما به عنوان معلم برایم مهم است که دانشجوی من حرفم را بفهمد. پس ما بین اثر هنری و مخاطب شاید نیاز به یک کاتالیزور داریم که اسمش سواد است. به طور کلی تفکر روی زبان سوار است ولی ما درگیر زندگی روزمرهایم. ما با زبان وارد حوزه تمدن میشویم و این در دانشگاهها و مدارس ما یک مشکل است زیرا زمینه انتقال به درستی صورت نمیگیرد. برای همین من از یک بقال توقع ندارم حرف من را بفهمد. اما مسائل دیگری وجود دارد که باید به آنها اندیشید به طور مثال آیا به عنوان انسان میدانیم که یک موجودی هستیم که دیگر به دنیا نمیآیم و آیا میدانیم زمان حال دیگر تکرار نمیشود یعنی چی؟ معتقدم بخشی از کارکرد هنر عادتزدایی است. مولوی میگوید جهان تاویلست. ما سمیع، بصیر و خوشایم. یعنی من انسان قادرم هر پدیدهای را در اختیار خودم در حوزه هنر دربیاورم.
کمی درباره نمایشگاه قبلیتان "هفت پیکر و کاپیتان ظریف پیش از فتح آمریکا" که اردیبهشتماه برگزار شد، صحبت کنیم. شما گفته بودید که پروژهای که بر اثر هفت پیکر نظامی شکل گرفته 2 سال طول کشیده است. به نظر میرسد شما نگاه پژوهشی برای خلق مجموعههایتان دارید. از شکلگیری این مجموعه بگویید.
بله همینطور است. همیشه به من اعتراض میکنند که چرا تولید انبوه نمیکنی؟ خیلی از دوستان به من دائم گوشزد میکنند که زیاد نقاشی بکشم و معتقدند که نقاشیهایم زیاد فروش میرود اما من اینطوری نیستم. میدانید که تمام کارهای من فروخته شده اما من تا درگیر موضوعی نشوم و تا با موضوعی که میکشم زندگی نکنم، نمیتوانم نقاشی کنم.
هنر و به خصوص ادبیات از مشروطه به بعد خیلی تغیییر کرد اما نقاشی متاسفانه اینگونه نیست. ما چند نگاه دشمن ستیز داریم. مدرنها با هر چه قبل از آن بوده دشمن بودند و سنتیها هم با هرچیز که از سنت خارج شود دشمناند. اما چیزی بنام پست مدرن آمد و باعث آشتی بین آنها شد. اما متاسفانه در ایران نگاه ما نوعی نگاه قشریگری است بنظر من یک نگاه پوپولیستی است. هنر امروز ما پاپ آرت نیست، پوپولیست آرت است. همین پوپولیسمی که در سیاست داریم در هنر هم داریم. من نمیگویم بد است یا خوب اما جریانهای اجتماعی نیازهای خودش را دارد. ولی هرکس حق انتخاب دارد. من میتوانم نقاب بزنم و پرسوژنای خودم را ببینم.
هفت پیکر نظامی بعد از شاهنامه بیشترین تصویرسازی را در نگارگری داشته است، مثلا من چندسال پیش نمایشگاهی راجع به شکسپیر داشتم. در سالی که به اسم مولوی بود و همه جا هیاهویی برای مولوی به پا شده بود که نمیگذاشت هنرمند کاری پیش ببرد، این قدر که این هیاهوها حاشیهساز بود. ما این پروژه را با بریتیش کاسل کار کردیم و من خیلی راحت رفتم لندن و آمدم و اسپانسر شدند ولی ما اینجا در واقع فقط شعار میدادیم. من درباره شکسپیر که نمایشگاه داشتم حداقل بیست میلیون نفر میدانستند که درباره چه چیزی صحبت میکنم. اینجا اگر نمایشگاه هفت پیکر را بگذاریم کسی نمیداند چیست چون که چیزی از آن نخوانده است. تصویر را میبینند و من باید داستانش را تعریف کنم زیرا کسی چیزی نمیداند اما آنجا اگر میگویم شکسپیر همه راجع به آن میدانند.
شکل پژوهشی که شما انتخاب میکنید به چه شکل است؟
بحث شیوه ما مراجعه به متن اصلی است. اول باید بتوانیم بخوانیمش و دوم فهمیدن سطحش است و اینکه در پارادایم و جهان بینی خودش چه چیزی را میخواهد بیان کند؟ داستانهای نظامی حدفاصل مولوی و فردوسی است. یک جهان بینی خاصی میخواهد ایجاد کند. نظامی آذری زبان است اما تمام آثارش را به فارسی گفته و با افتخار این را بیان میکند. نشان میدهد چقدر به زبان فارسی تسلط داشته است. تلاش کردم از بحثهای متنهای معاصر، نظریههای روایت، داستان، اسطوره و متنهای ساختاری استفاده کنم. مرجع اصلی من متنهای بابک احمدی است. با خواندن آنها با روایات آشنا شدم. اما چیزی که در نمایشگاه دیدید به ناگزیر من باید به زبان امروز حرف میزدم زیرا نمیخواهم حرف امروز را به دیروز ببرم. به من هم انتقاد میکردند که اینها موضوعات دستمالی شده است. اما سعی کردم که آثارم به سمت ابتذال نرود. ما چارهای نداریم که به علوم و فناوری روز آگاه شویم. ادبیات و نقاشی کلاسیک ما هم مملو از اسطورههاست. من سعی کردم با پشتوانه نگارگری این کار را انجام بدهم.
نمایشگاه شما دوبخش داشت. یک بخش فرم چیدمان داشت که متفاوت بود و ما تا به حال اینگونه کارها را از شما ندیده بودیم و یک بخش کار هم کانسپت شما بود.
من پیش از این هم تجربههایی در این زمینه داشتم، مثل کاری که برای بینال نگارگری کار کردم. در این بینال تابلو "نیوتن" را کار کردم و در این اثر شابلونی هم از بیرون به آن اضافه کردم که کنایهای باشد به معنای فیزیکی اثر. اسم تابلو هم "چنین گفت نیوتن" بود. این موضوع کنایهای است به نوع نگاه ما که همه چیز پفکی است و چیزی که به جامعه ما ربط نداره میآید و به آن میچسبد.
اما آثار این مجموعه باتوجه به رنگها و گنبدها اشاره مستقیم به هفت پیکر دارند.
بله اینجا چون خودم میخواستم مستقیم بروم تلاش کردم که آثار نقاشانه باشند. نقاشیهای من به شدت حالت اکسپرسیو دارند و خیلی مردانه هستند اما اصلا نخواستم حس مردانه به مخاطب منتقل شود. من ساختار داستان را مطالعه میکنیم و سپس دست به خلق اثر میزنم در حقیقت این مجموعه نقاشیها فقط حاصل یک دریافت است و فقط کانسپ است و هیچ کنشی صورت نمیگیرد.
میشود کمی درباره متریالی که برای ارائه این کانسپت ارائه دادید توضیح دهید، زیرا آثار خیلی دکوراتیو هستند؟
بله این آثار یک کمی دکوراتیو شدهاند اما عیب ندارد. من یک دفعه خیلی فاین آرت کار میکنم که یک جور است و یک دفعه دیگر لو آرت کار میکنم که فضایی جف کونزی میشود. دکوراتیو شدن آثار را قبول دارم ولی فکر میکنم بهتر از چیپ شدن آن است.
چرا در این آثار از کاموا استقاده شده است؟
کاموا یک نوع تکست است، یک نوع بافته است و این متریالی است که خانمها میبافند. ارجاع رنگها به داستان و پیچدگی آن اشاره دارد است و این متریال اشاره به زنانگی دارد، زیرا داستان خیلی زنانه است.
پروژه بعدیتان را کی کلید می زنید؟
فکر کنم نشان دادم که با نمایشگاه "هفت پیکر و کاپیتان ظریف پیش از فتح آمریکا" پروژه بعدیام کلید خورده است. پروژه بعدی فتح امریکاست. این نمایشگاه که قرار است در امریکا باشد "فتح امریکا در هشتاد روز" نام دارد که براساس داشتههای فرهنگی ما و مطالعاتی است که به روی کتابهای درسی مردم آمریکا داشتم.