سرویس تجسمی هنرآنلاین: هر اثر هنری را به یاری اندیشه و اندیشه را به یاری تصویرهای هنری توجیه نمی‌توان کرد. اما این دوگانگی به معنای جدایی نیست. چون اندیشه و خیال، هر دو از انسان هنرمند سرچشمه می‌‌گیرند و این‌ است که اثرات "پویایی روح و جنبش ذهن" را در همه جا، چه در قلمرو علم و چه در پهنه‌ هنر می‌بینیم.

دانش انسان، نوعی زیباشناسی هوش است و این دانش در قبال علم و هنر حالتی است مبتنی به زیباشناسی، انسان همواره شیفته‌ علم و هنر است، چون هر دو زیبایند و از دیدگاه اسلام همه چیز در اجزاء طبیعت در اختیار آدمی نهاده شده است و آدمی قادر است پیوسته آنها را تغییر و تبدیل دهد و خود از این رهگذر تغییر و تبدیل یابد، آنچه انسان با چشم گشودن به جهان با همه‌ وجود خویش ـ هوش و خیال ـ احساس می‌کند "اشتهای ذهن" است.

تخیل از نیروهای زنده و موجود در طبیعت است و وسیله‌ رهایی آدمی از قید و بند قراردادهای اجتماعی و موجب غوطه‌ور ساختنش در اعماق ادراک‌ها و تخیل‌ها که همان بی‌کرانگی روح است، اما روحی که به جسم می‌نگرد و با دنیا می‌آمیزد. هدف نقد هنری همواره تربیت مخاطب آگاه برای هنر و نیز یافتن واگرایی‌ها در هنر است. مخاطب با دیدن هر اثر، خیالبافی می‌کند و اما تخیل هنرمند هنگام خلق همان اثر آزاد است و همزمان با پیدایش اثر پر و بال می‌گیرد. بر این‌ اساس هنر حداقل دو جهت دارد: نخست جهت رویداد‌ها و دیگر مسیر تخیل، و هدف نقد هنری شناخت نوع تخیلی است که زادگاه رویدادهای هنری است. با این همه، هنر و علم دارای دو جهت یا دو سوی متضادند و هدف و آرزوی فلسفه همه این است که این دو ناسازگار را هماهنگ و مکمل یکدیگر سازد. نقش تخیل در قلمرو و علم چیزی جز گمراهی نبوده است و اکنون برآنیم تا جایگاه تخیل در پهنه هنر را نیز برشماریم.

آثار هنری نظام و دستگاهی دارند و نظریه‌ تکامل تخیل، نظریه‌ای است که می‌تواند روشنگر این نظام و دستگاه باشد. تصاویر اصلی، یعنی تصاویری که تخیل زندگی بدون آنها ممکن نیست. و آنها تصاویری هستند وابسته و پیوسته به موارد اصلی و حرکات اساسی، یعنی بالا رفتن و پایین آمدن و عناصر چهارگانه هوا، خاک، آب و آتش که از آغاز حیات تاکنون همواره نمودار ارزش‌های حیاتی بوده‌اند. پس، انواع تخیلات را به چهار عنصر بیرونی فوق تفسیر می‌توان کرد.

کیمیا‌گری ماده را به مقام الوهیت می‌رساند. این روحیه کیمیاگری خاص هنرمند نیز هست. هنرمند همه‌ عشق و امید و ایمان خود را نثار می‌کند تا میان این چهار عنصر بیرون و فرضیه چهارگانه‌ی مزاج رابطی باشد. روحیات همه‌ هنرمندان که در قلمروهای آب و آتش و آسمان و زمین تخیل می‌کنند، یکسان نیست. حتی در عالم تخیل هم با یکدیگر می‌ستیزند. تصویر با استعاره‌های هنرمندانه باید از منبع هنری کم و بیش توشه و مایه گرفته باشد. این بهره‌گیری شرط دوام و بقاء انسجام و وحدت خیال در اثر هنری است و جز آن تخیل‌های سست و گذران است که پایدار نخواهند بود. پس تخیل هنرمند برای خلق اثر هنری، نخست باید عنصر و ماده دلخواه و برگزیده‌ خویش را بیابد.

تخیل هنرمندانه گیاهی است که برای بالیدن، به خاک و هوا و گرما نیاز دارد. هنرمند به ماده گوش فرا نمی‌دهد، در عمق ماده گیاهی می‌روید و در حاصل این رویش گل‌های سفیدی شکفته می‌شوند که تعیین‌‌کننده‌ شیوه‌ بیان یا قالب و صورت یک اثر هنری خواهند بود و ماده، پوششی است بر همان ناخودآگاهی که صورت و قالب یا نطفه و ریشه‌ صورت و قالب هر اثر هنری است.

اشیاء و ظاهر، هنرمند را به خلاقیت و ژرف‌اندیشی نمی‌کشانند، این موادند که چنین قدرت شگرفی را دارند، هنرمندی که تخیلش از آینه الهام گرفته، اگر خواستار کامل کردن تجربه‌ هنری خود باشد باید به چشمه‌ آب برسد. بسیاری از آثار است که حیات و بقایی ندارند و چون بازی‌هایی صوری هستند و با ماده‌ای که گوهر هستی‌بخش آنهاست سازش و پیوند نیافته‌اند. پس دوام و بقا نخواهند داشت.

هر اثر هنری پیش از آنکه حقیقتی خودآگاه باشد، تجربه‌ای رویایی است. اما این تجربه‌های رویایی معنایی نیست که رفته‌رفته از تأثرات لبریز گردد، مفهومی است که اندک‌اندک گسترش می‌یابد و بر حجم خود می‌افزاید. اندیشه و تخیل هنرمند تقلیدی از طبیعت و زندگی اوست.

این تخیلات بیش از اندیشه‌های روشن و تصاویر هنری، خودآگاهانه تابع چهار عنصر اصلی هستند. از این‌رو علاوه بر تحلیل تخیل از دیدگاه هنری باید آن را از لحاظ روانی نیز بررسی کرد. یعنی تحلیل تخیل از لحاظ روانشناسی را با بررسی عینی اثر هنری توأم ساخت. از این راه به شناخت فرضیه چهار مزاج هنرمندانه می‌رسیم. هدف این شناخت در هنر، تشخیص معنای مربوط به هر اثر و تعیین "سنگینی" و حتی "وزن مخصوص" آنست. کار منقد، نقد عینی هنر به معنای دقیق کلمه و همراه با درک عمیق از زیباشناسی در هنر است.

روانشناسی تخیل وسیله‌ شناخت عینی و معنای اخص هنر است. براین‌اساس برخلاف نظر روانکاوان، تخیل هنرمند، تابع موجبیتی روانی است و قلمرو مستقل. نقد عینی هنر نیز نشان می‌دهد که استعارات هنری، آرمانی بی‌ریشه نیستند. بیهوده و بی‌دلیل ساخته و پرداخته نشده‌اند. بلکه نظم و نسقی خاص دارند و بیش از احساسات، طبق قاعده و قانونی معین یکدیگر را فرا می‌خوانند و به همراه می‌آورند.

روان هنرمند "ترکیبی است انبوه از مستعار و مجاز" که به یاری تحلیل عینی می‌توان شکل تصویری آن را رسم کرد و این شکل تصویری نمایشگر جهت و معنا و نظم و ترتیب و ترکیب تصاویر و استعارات در هنر است.

تخیل چیست؟

تخیل توده‌ای جامد و بی‌جان از تصاویر و محصول گنگ ادراک نیست، بلکه قوه‌ دگرگون ساختن آنهاست. و یا به بیانی دیگر، تخیل قوه‌ ساختن و خلق یک اثر هنری از واقعیت نیست، قوه‌ ساختن تصاویری است که از واقعیت فراترند و برتر از واقعیت هستند. در بررسی پیوند‌ میان واقعیت و هنر (ارتباط واقعیت هنری با واقعیت طبیعی) به این نتیجه می‌رسیم که واقعیت از دولت تخیل ارزشمند می‌شود و خود واقعیت، بسیار ساده و مبتذل است و دارای هیچ یک از آن خصوصیاتی نیست که در تصویر هنری (واقعیت هنری) رخ می‌نماید. بلکه، بیان هنری، اندیشه و ادارک و تخیلی قبلی یا نمایشگر واقعیتی که در گذشته وجود داشته نیست، هنر اصیل متضمن تصاویری‌ست که پیشتر احساس و ادارک نشده‌اند. تصاویری که زندگی فراهم نیاورده، بلکه هنرمند خلق کرده است. هر اثر هنرمندانه روشنگر وجودی‌ست که همزمان با بیان هنرمندانه آفریده می‌شود، پس تخیل آفرینش واقعیتی نو از راه هنر و برای هنر است.

هنرمند تجربه‌ای از جهان واقع را می‌آموزد که آن تجربه را تنها در خود هنر و از راه هنر احساس و دریافت می‌توان کرد، هنرمند همواره نوآور و خلاق است. یعنی با زبان هنر و در زبان هنر جهان و موجوداتی اصیل و احساسات و ادراکاتی مطلقاً بدیع را می‌آفریند. بیان هنری زبان را جوان می‌‌کند و هنرمند با آ‌وردن تصاویر تازه خلاق زبان تازه‌ای نیز می‌شود.

از این‌رو آثار هنری همیشه نمودار زندگی و احساسات و اندیشه‌های هنرمند نیستند. بلکه آنها آفریننده‌ی واقعیتی تازه‌اند. هنرمند پیوسته بیان‌کننده‌ نفس خود نیست و چنانکه گفتیم تصاویر واقعی در زبان هنر تصاویری نیستند که زندگی فراهم آورده باشد.

منظور از زندگی در اینجا واقعیت یا واقع‌گرایی خام و ساده‌لوحانه نیست، بلکه همان واقعیتی است که علم و هنر حتماً از آن فرا می‌گذرند. مخاطب در هنر نیز باید قوه‌ عاقله و ذهنیت خوبش را به یکسو نهد تا بتواند با جریان و مفهوم اصیل هنر هماهنگ گردد.

پس نوعی زندگی یا واقعیت منحصراً هنری وجود دارد، در این بینش زبان هنر تجسم و نمایش واقعیت نیست. بلکه خود ابزار و واقعیت‌سازی است. ضمناً در این بینش "فرم" چیزی ثابت نیست. بلکه کنشی است بی‌نهایت پویا و تغییرپذیر، از این‌رو تخیل که دارای قوه واقع‌سازی است. همیشه منازع‌خورده‌ بین منقد است. و کلام موجز: "هنر حمله‌ای‌ست به عادات ذهنی انسان".

استعاره در هنر

برای شناخت بهتر هنر آن را با استعاره قیاس می‌کنیم. استعاره به اعتقادی تصویر دروعین است، یعنی شبه تصویری‌ست که اندیشه را خلاصه و ترجمه و تزئین می‌کند و در واقع وجه مصالحه‌ای‌ست میان عقل و خیال. استعاره احساسی را که بیانش مشکل است به‌صورتی محسوس مجسم می‌سازد. بنابراین استعاره مترجم و مبین فکری است که پیش از استعاره وجود داشته است. از این‌رو، استعاره وابسته به وجود دیگری است، یعنی آن‌کس که خواهان بیان مطلب مشکلی است. اما تخیل در هنر، همواره زائیده خود تخیل هنرمند است.

خیزگاه تصویری

پیوند هنر با آرزو را می‌گویند خیزگاه‌ تصویری، اما هنرمند از این نیز فراتر می‌رود و به این نتیجه می‌رسد که تصویر هنرمندانه از اندیشه ارائه نمی‌شود و تصویر هنری از هیچ به وجود نمی‌آید. همچنان‌که دنیا نیز از هیچ به وجود نیامده است. انسان سرنوشتی "هنرمندانه" دارد، یعنی برای این زندگی می‌کند که پیکار حق و باطل را بسراید.

حاصل سخن اینکه تخیل، قوه‌ای رهایی بخش است. یعنی رهاننده‌ آدمی از قید تفکر اولیه و نیروی تغییردهنده‌ تفکر هم هست، ادراک حسی و تخیل به اندازه‌ حضور و غیاب متضادند. تخیل بزرگترین تحریک روحی و معنوی است و تصویر هنری در هم شکننده تصاویر ایستا و عدم ادراک‌های حسی است. تخیل‌ هنری از بند نوعی تخیل می‌گریزد تا بتواند آزادانه تخیل کند. پس تخیل هنری قوه‌ تمیز دادن است و حیات و تحرکش زاده‌ این قوه‌ تمیز است. از این‌رو، تخیل و اراده‌ در هنر دو اصل بهم پیوسته‌اند. و به اعتقادی هر اثر هنری نمایشگر آدمی است که همه‌ اراده و هنرش در خلوت و سکوتی مقدس زاده می‌شود و نخستین و بزرگ‌ترین تجلی اراده و معنای انسانیت است. تخیل در هنر دور شدن، پر گرفتن و پرواز تفکر به سوی زندگی نوین و افق‌های دور دست و ناآشنای اندیشه است و به طریقی خود را برای آینده، ساختن و مهیا کردن است و کار عقل رخنه کردن یا دریافت امور، به نحوی متعارف، محتاط، مطابق قواعد و دستورهای خاص است و این‌همه وسیله‌ جهت بخشی به آینده است. اما کار تخیل در هنر، خطر کردن برای پی‌ریزی آینده است و از این لحاظ ضامن آزادی و امیدواری انسان است. همیشه تخیل سرآغاز کاری است و خرد از سرگرفتن کاری دیگر، از‌این‌رو هر هنرمند واقعی باید بتواند مخاطب را به سفر کردن بخواند. هنر، سنت نیست، رویایی نو و بیداری تصاویر ابتدایی است و این تصاویر ابتدایی تصاویر مربوط به واقعیت‌اند. نخستین وظیفه هنرمند رها ساختن و به راه‌انداختن تفکری است که در درون انسان لنگر انداخته و خواستار خیال‌پردازی است.

نقد هنری و معناهای بزرگ

در نقد هنری هیچ‌گاه نباید این معنای بزرگ را فراموش کنیم که: "هنر همان پویایی روان است" تصویر هنری معنایی است از اثر هنری و در حال تکوین، هر لغتی کهنه و هر معنایی پوسیده در هنر مفهومی تازه می‌یابد، در واقع اثر هنری باید دارای واکنش باشد تا مخاطب را به جنبش آورد، یعنی کنش واقعی تخیل را به معنا باز می‌گرداند و بدین‌گونه هنر اصالت و فضیلتی را که در آغاز به آن اشاره شد از برکت تخیل باز می‌یابد و از این‌رو لفظ مناسب تخیل، تصویر نیست، بلکه مفهومی است که رساننده‌ پویایی و تحرک تصاویر است. دنیای هنر و تخیل به سبب این پویایی و تحرک ذاتی نسبت به محیط واقع و دنیای انسان‌ها، دنیای رهایی و آزادی است. البته برحسب این می‌‌توان تشخیص داد که دنیای تخیل ساختی جهانی و کیهانی دارد و وسیله رهایی آدمی از دنیایی است که وی را احاطه کرده، آزار می‌دهد و هرچه تنگ‌تر می‌فشارد. به اعتقاد هنرمند تصاویر هنری میان دو گونه از معنای هنری جای دارند. نخست تصاویری که سرآغاز معرفت‌اند و دوم تصاویری که رهگشای خیال‌پردازی‌های کیهانی‌اند. ازاین‌رو آثار هنری درعین‌حال می‌توانند پس از یک رشته تغییر و تبدیل به معرفت عقلی تحویل گردند تا آنکه گسترش یافته به‌صورت استعارات دور و دراز درآیند.

هر اثر هنری دو صورت برونی و درونی دارد. هم جلوه‌ عالم خارج است و هم تجلی‌گاه ضمیر باطن. انسان هنرمند آمیزه‌ای است از اندیشه و تخیل، احساس و فکر، تأمل و بیان. همه‌ آثار اصیل هنری آبستن این دو اصل پویایی زندگی‌‌اند. یعنی اصل حفظ و صیانت و اصل تغییر و تبدیل، در واقع یک اثر هنری می‌خواهد در بیان هنری تغییر و ثبات و ایمنی و ناپایداری را گردآورد. روان، سازنده مفاهیم معین "عادات معرفت" است این مفاهیم درعین‌حال فرمان‌بردار روان و فرمانروای آنند. اما روان هر دم سرگرم تازه کردن و دگرگون ساختن تصاویر خویش است و این تبدیل و تغییر به یاری تخیل حاصل می‌شود.

شناخت جهان با معرفت هنری

شناخت هنرمندانه‌ جهان مقدم برشناخت عقلانی جهان است. جهان نخست زیباست و سپس حقیقی، جهان هستی در سه مرحله پدید آمده است. نخست مرحله خیال‌پردازی یا به شگفت‌ آمدن. به شگفت آمدن، یا اعجاب خیال‌پردازی است که تنها یک آن می‌پاید و سپس مرحله تدریجی تخیل است که این نیروی شگرف روان انسانی می‌باید و به رغم حوادث تدریجی زندگی می‌تواند تخیلات خویش را تجدید و احیاء کند یعنی بازشناسی دقیق و صحیح منبع ذات است که با منشأ عاطفه و روح و قلب آدمی سر و کار دارد.

پیش‌تر گفتیم که تخیل اصل اول در هنر است و آنچه در تخیل وجود دارد خواب و خیال نیست، تخیل‌های هنری واقعیت‌های روان انسان‌اند، تخیل هنری، تخیل ثانوی است. یعنی محصول تصاویر بصری ثبت شده توسط ادراک است، بیان تصاویر هنری، حیاتی مستقل و خاص خود دارد یا به بیانی دیگر تخیل هنرمند خودسرانه و بی‌اعتنا به آنچه عقل و خرد می‌گوید و سلیقه می‌جوید کار خویش را دنبال می‌کند. پس هنر دنیایی است به خودی خود معتبر و ارزشمند، زیرا تصاویرش اولین‌اند و نه ثانوی، اثر هنری ناب در تخیل خلاق و پویاست و واقعیت حقیقی هنر، تخیل ناب است و آن تصویری است که ریشه‌ زندگانی‌اش در خود هنر است. تخیل، وقتی به رؤیت باطنی هنرمند می‌رسد که نخست در مکتب خیال پردازانه‌ محض آموزش و پرورش یافته باشد و تنها در این‌صورت است که تجارب دنیای خارج هنرمند تصاویر تخیل را تأیید خواهند کرد. تقلید هنرمند از واقعیت هنگامی با روح است که هنرمند آن واقعیت را تخیل کرده باشد یا در عالم رؤیای بیدار دیده باشد و اثر هنری فقط برای تصویر وجود داشته باشد و دراین‌حال تصویر هنری همان زبان‌حال رؤیاست و می‌توان گفت که اثر هنری رویایی بیدار و سخنگوست.

تخیل از لحاظ روانکاوی نیز پوشش و استتار امری معنایی است. یعنی مفهومی ذهنی است که معنایی دیگر را می‌پوشاند و پنهان می‌دارد. پس تخیل پوشش و سرپوش یا کنشی ثانوی است و به بیانی دیگر، هنرمند جویای واقعیتی است که در پس هر اثر هنری نهفته است. و اما به اعتقاد هنرمند، تصویر هنری چیز دیگری است و تصویر، کنش فعال‌تر و پویاتری دارد و سرچشمه‌ حیات یا زادگاه اثر هنری است و نیاز مثبت، یعنی سازنده و نه ویرانگر به تخیل دارد.

با بررسی‌های فوق در می‌یابیم که تخیل در هنر نقص و کاهیدگی و عدم خودآگاهی نیست. بلکه نیرویی زاینده و هر دم فرایندی است که جویای زبان‌حال هنرمند است. پس، هر اثر هنری چیزیست مثبت که با افزایش جلا و سنگینی نیروی خود به نحوی مثبت گسترش می‌یابد و تأثیر نهایی هنر همان در هم شکستن تثبیت یافتگی‌هاست. و بیان هنری موجب رو آمدن نیروها و سوابق غریزی هنرمند و رها شدن و به راه افتادن تفکرات و آثاری است که در اندیشه‌ هنرمند به سنگینی لنگر انداخته‌اند.

سهراب هادی