سرویس تجسمی هنرآنلاین: مراسم رونمایی کتاب "نود سال نوآوری در هنر معاصر ایران" عصر دوشنبه 24 خرداد ماه با حضور جمعی از چهرههای شاخص هنر ایران مانند ایران درودی، محمود دولت آبادی، علی اکبر صادقی، جواد مجابی، علی اصغر قرهباغی، مهدی حسینی، بهزاد شیشهگران و ... در موزه هنرهای معاصر تهران برگزار شد. در این مراسم ابتدا حسن حامدی مدیر نشر پیکره که کتاب "نود سال نوآوری در هنر معاصر ایران" را منتشر کرده است در سخنانی درباره این کتاب گفت: حدود 8 سال قبل بود که همراه با آقای مجابی، هوشنگ اتحاد، منوچهره ستوده و حسین محجوبی به استان گیلان سفر کردیم، در دانشگاه لاهیجان دانشجویان مشتاق دور آقای مجابی حلقه زده و مدتها به بحث پرداختند، در این فرصت بود که بسیاری چیزها را درباره ایشان دریافتم و به ذهن روشن و دانش وسیع آقای مجابی پی بردم. در همین سفر بود که صحبت از کتابی به میان آمده است که مدتهاست به ناشر سپرده شده و امکان انتشار ندارد. پس از آنکه نشر پیکره تاسیس شد آقای مجابی پیشنهاد دادند که این کتاب توسط این نشر منتشر شود. وی افزود: کتاب پروسهای طولانی داشت، تعداد صفحات آن بسیار بود و پیدا کردن تصاویر که وظیفه آن را خود آقای مجابی برعهده داشتند بسیار زمان برد. این کتاب پس از زحمات بسیار به ثمر رسید و اکنون توفیق داریم آن را به جامعه هنری کشور معرفی کنیم. البته با توجه به هزینههای بسیاری که چاپ چنین کتابی در پی دارد تصمیم گرفتیم که چند اسپانسر برای آن پیدا کنیم که گالری ساربان، حراج تهران و آقای موسویحق، این امر را برعهده گرفتند.
تاریخنگاری هنر در ایران همچنین مهدی حسنی مدرس هنر نیز در این نشست روی سن حاضر شد و در سخنانی درباره تاریخنگاری هنر در ایران گفت: ثبت وقایع هنری در ایران پیشینه طولانی دارد، نخستین متن مستندی که در این زمینه به دست ما رسیده است شاهنامه بایسنقری است که در قرن 9 هجری توسط جعفر بایسنقر مدیر هنری بایسنقر میرزا امپراطور بافرهنگ آن دوران نوشته شده است. این امپراطور که هنرمندان بسیاری را برای تصویرکردن شاهنامه فردوسی، خمسه نظامی و گلستان سعدی حمایت میکرد از جعفر بایسنقری خواست که گزارشی از کارهای این هنرمندان به او ارائه کند و به این ترتیب بود که "عرضه داشت" که حاوی نوشتههای کوتاهی درباره هنرمندان است شکل گرفت. گرچه این عبارات کوتاه هستند اما نکات مهم بسیاری در آنها وجود دارد که میتوانند درباره کار این هنرمندان به ما اطلاعات بدهند.
وی ادامه داد: "دیوالالخواص" نوشته صادقی بیک که درباره نگارگری است کتاب دیگری در زمینه تاریخنگاری هنر در ایران است که خصوصیات هنرمندان و نوع کار آنان در آن ذکر شده است. "جواهرالاخلاق بداق قزوینی" در دوره صفوی نیز کتاب دیگری است که به ما میگوید شاهنامه شاه طهماسب چگونه شکل گرفت و چگونه به دست خود ایران به دربار عثمانی رفت. این کتابها ما را در این زمینه اینکه در آن دوران چه گذشته است روشن میکنند. "گلستان هنر" قاضی منشی قمی شرح حالی از هنرمندان و خصوصیات آنان را به مخاطب میگوید. وقتی این کتابها را از نظر میگذارنیم متوجه میشویم زحمتی که دکتر مجابی در 50 سال گذشته کشیده است چه اندازه ارزشمند است و میتواند منبعی برای مطالعه هنر معاصر باشد. این مدرس هنر و طراح درباره روند تاریخ نگاری هنری در ایران افزود: در دوره قاجار کتابی به نام "رجال عصر ناصری" نوشته معیرالممالک وجود دارد، در این کتاب از هنرمندی به نام محمودخان ملکالشعرا نام برده شده است که از پایهگذاران نقاشی نوین ایران محسوب میشود و جالب اینجاست که آقای مجابی نیز کتاب خود را با این هنرمند آغاز کرده و نخست به سراغ کمالالملک نرفته است. این نشان میدهد که آقای مجابی به نقاشی آگاه است، تاریخ را میشناسد و با کسی کتاب خود را آغاز کرده است که آگاه به روح زمانه است. حسینی درباره کتاب "نود سال نوآوری در هنر معاصر ایران" نیز اظهار کرد: این کتاب از دو بخش تشکیل شده است؛ بخش نخست به شکل تاریخی تاثیرگزاران بر هنر ایران را مرور میکند و جلد دوم به هنرمندانی اختصاص دارد که شناخته شده بوده و سالها کار و زحمت در زمینه هنر در کارنامه آنان وجود دارد. یکی از ویژگیهای جلد دوم این کتاب این است که همه هنرمندان به آن راه نداشته و آقای مجابی با گزینش و دقت بسیار هنرمندانی را انتخاب کرده است که فعالیت خود را پیش از انقلاب آغاز کردهاند.
نقاشی مستعمره ادبیات مرجان تاجالدینی پژوهشگر هنر نیز در این مراسم درباره تاریخ نگاری هنری در ایران گفت: اگر بخواهیم به پیشینه تاریخنگاری هنر در ایران برگزدیم به این موضوع برخواهیم خورد که در سنت تصویری ایران، تصویر همواره در خدمت متن بوده است و همانطور که آقای مجابی میگوید نقاشی مدتها مستعمره ادبیات بوده است؛ حال باید دید چه زمانی متن در خدمت نقاشی خواهد بود؟ به نظر من تا زمانی نقاشی هویت مستقلی ندارد انتظار وجود تاریخ نگاری هنری منطقی نیست. وی ادامه داد: از دهه 30 به بعد ما در زمینه نقد هنری با دو گروه مواجه هستیم، نخست ادبایی مانند احمد شاملو، احسان یارشاطر و دیگران که دستی نیز در نقد و بررسی هنرهای تجسمی داشتند و سپس متخصصان هنرهای تجسمی از جمله روئین پاکباز و آیدین آغداشلو که خود به نقد و نگارش هنر معاصر ایران میپرداختند. جواد مجابی از گروه اهالی ادبیات است که هم شاعر و نویسنده است و هم در 50 سال گذشته بسیار درباره هنر و هنرمندان ایران نوشته است. به همین دلیل یکی از ماهویترین و مستقیمترین خوانشها را میتوان از آثار او داشت. این پژوهشگر تاریخ هنر همچنین اظهار کرد: نکته دیگر توجه آقای مجابی به مسیر زمانی است به عنوان مثال او در زمینه تقسیمبندی هنرمندان مدرنیست قائل به نسلبندی است. او برای صحبت درباره نقطه آغازین هنر مدرن ایران به محمود خان ملکالشعرا و همین طور به تلاشهای ابوالحسنخان صدیقی در ابتدای قرن اشاره میکند. اما مسیر تاریخنویسی هنر در ایران در دهه شصت به دلیل شرایط ویژه آن دهه رو به رکود گذاشت، در دهه 70 بازگشتی کمرنگ به این موضوع مشاهده شد. از دهه 80 میتوان به عنوان رنسانسی در تاریخنگاری هنری در ایران نام برد، دورهای که یادداشتها و مطالب بسیاری در زمینه هنر در آن نوشته میشود هرچند بیشتر آنها در حوزه نقد هنر است و افراد کمی هستند که با رویکرد تاریخ هنری به سراغ هنر ایران رفته باشد. تاجالدینی درباره اهمیت نوشته شدن یک کتاب تاریخ هنر توسط جواد مجابی نیز گفت: اگر کسی از نسل ما بخواهد کتابی درباره تاریخ هنر ایران بنویسد باید به مسائل از ورای فاصلهای تاریخی بنگرد که در چنین شرایطی نمیتواند قضاوت راستینی درباره مسائل داشته باشد. اهمیت اینکه کسی مثل جواد مجابی چنین کتابی را نوشته در این است که او خود، این تاریخ را زیسته است و همچون یک شاهد آنچه دیده است را برای ما روایت میکند.
هنر چیز بدی نیست
جواد مجابی به عنوان آخرین سخنران این مراسم در سخنانی درباره نقد هنری در ایران اظهار کرد: از اوایل قرن، نقد به عنوان یک عنصر خارجی وارد ایران شد، ما پیش از آن چیزی به نام نقد را نمیشناختیم زیرا دایره این موضوع به انکار یا تعریف در میان اهالی فکر خلاصه میشد. وقتی نقد به وسیله نشریات دوران مشروطه وارد ایران شد بیشتر تعریف کردن یا دفاع بود تا ارزیابی یا بررسی یک اثر هنری، دلیل این موضوع نیز آن بود که روشنفکران مدام مجبور بودند درباره محاسن هنر صحبت کنند تا جامعه سنتی ایران آن را بپذیرد، شرایطی که در دهه 60 نیز دوباره تکرار شد و ما مدام مجبور بودیم بگوییم هنر چیز بدی نیست و برای جامعه لازم است.
وی ادامه داد: از دوره 1320 به بعد نقد افزایش یافت و به ویژه در نشریات چپ منتقدان بسیاری شروع به نوشتن کردند. افرادی چون نراقی، تقی ارانی، فاطمه سیاح و ... از این جمله بودند. پس از این دوره کسانی مثل سیمین دانشور و جلال آل احمد در دهه 30 فضای نقد را ادامه دادند. منتقدان از این دهه به بعد به دو گروه تقسیم شدند، یک عده ادیبان سرشناسی بودند که برای دفاع از هنر وارد میدان شدند. کسانی مانند دریابندری، گلستان، نادر نادرپور، بهروز صوراسرافیل، و... . این افراد به دلیل شهرتی که داشتند در معرفی و حمایت از هنرمندان و شناخته شدن آنان بسیار موثر بودند. این پژوهشگر و منتقد افزود: گروه بعدی خود هنرمندان بودند که در زمینه نقد به فعالیت میپرداختند. ضیاءپور یکی از این افراد بود که در سال 1324 در رسالهای منتشر کرده بود، بدون آنکه از مکتب خاصی نام ببرد، آبستره را عالیترین نوع نقاشی دانسته بود. منصوره حسینی و ایران درودی از دیگر نقاشانی بودند که نقد هنر مینوشتند. روئین پاکباز نیز از شناخته شدهترین افراد در این زمینه است که آثار بسیاری از او منتشر شده است. پس از اینها به آیدین آغداشلو میرسیم که از 1342 در زمینه هنر نوشته است. در نشریه آیندگان بهزاد حاتم بود که نقدهایی مینوشت و پس از انقلاب تقریبا از آن نسل تنها آقای قره باغی بودند که با عشق تمام به توصیف جریان نوآوری در هنر پرداختند. مجابی با اشاره به این موضوع که نخستین باز در سال 1337 با نقاشی مدرن آشنا شده است اظهار کرد: نویسندگان و هنرمندان در توضیح جنبش مدرنیسم در ایران بسیار کار کردند. نکتهای در سال 1324 زمانی که آقای ضیاءپور رسالهاش را نوشته است وجود دارد، او میگوید "ما باید با تکنیک غربی به خلق ذهنیت ایرانی بپردازیم"، این در واقع نخستین بذری است که او برای استفاده از تکنیک غربی برای خلق هنر ایرانی کاشت هرچند اینکه این ذهنیت دقیقا چیست مشخص نشده بود. ما به مدت دو دهه آنچه از غرب میآمد را کپی میکردیم و به جای نوآوری تنها به نوگرایی میپرداختیم. بسیاری از پیشگامان هنر نو که من با آنها صحبت کردم واقعا با این چالش درگیر بودند که چه چیزی را قرار است به عنوان هنر نو به مخاطب ایرانی بدهند. همه به دنبال مشخص کردن چیستی ذهنیت ایرانی بودند، روندی که به پیدایش مکتبی انجامید که به آن "سقاخانه" گفتند هرچند این عنوان برای چنین جریانی مناسب نیست و بهتر است آن را "نوآوران سنتگرا" بنامیم. در مقابل اینها گروهی نقاشی را یک زبان جهانی میدانستند آنان معتقد بودند ما باید خلاقیت هنری خود را بروز دهیم و همین که ما در این کشور و در این زمان زندگی میکنیم کار ما را به هنری بومی و جهانی تبدیل میکند. وی درباره آشنایی جامعه ایرانی با هنر نوگرا در ایران نیز گفت: باید در نظر داشته باشیم که نقاشی در ایران هیچگاه بین مردم مطرح نبوده است، مردم ایران منابع چندانی برای سواد بصری در اختیار نداشتند. به همین دلیل است که شاگردان کمالالملک سادهترین چیزها را نقاشی میکنند و در گمنامی و فقر از بین میروند. هنر جزو علایق مردم نبود و اینجاست که به قدرت هنرمندان خلاق و رسانههایی که کمک کردند، هنر بین مردم برود و ایجاد ارتباط کند، باید اشاره کرد. این نویسنده و شاعر همچنین درباره چگونگی انتخاب هنرمندان نیز گفت: من هنرمندانی را انتخاب کردم که به جایگاهی شناخته شده رسیدهاند. در واقع این هنرمندان بر اساس سلیقه من انتخاب نشدهاند بلکه جامعه هنری آنان را به عنوان چهرههای شاخص هنری میشناسد. البته این مجموعه ممکن است جلد سومی نیز داشته باشد که به تاریخ هنر ایران پس از سال 1357 بپردازد.