سرویس تجسمی هنرآنلاین: دومین نشست موزه و گفتمانهای اجتماعی عصر دوشنبه 27 اردیبهشتماه با حضور اسماعیل بنی اردلان، بهمن نامور مططلق و محمدرضا مریدی در موزه ملی ملک برگزار شد.
در این نشست ابتدا بهمن نامورمطلق درباره "موزههای اسلامی از منظر بینامتنیت و ترامتنیت" گفت: موزهها نقش قابل توجهی در نحوه متندار شدن انسان مدرن ایفا کردهاند وقتی درباره موزه صحبت میکنیم از نظر نشانهشناسی با پدیده پیچیدهای روبهرو هستیم که با بقیه متنها، هم به واسطه اشیایی که در آن جمع شده است و به دلیل فضا و معماری که دارد متفاوت است. در موزه ما با یک کلکسیون از متنهای مختلف مواجه هستیم که در یک کامپلکس ویژه قرار دارد. این فضا تنها به نمایش آثار اختصاص پیدا نکرده است بلکه کارگاه، رستوران و... نیز دارد. چیزی که در موزه اتفاق میافتد این است که ما با یک وضعیت خاص مواجه هستیم و آن این است که متنهای همگون و اغلب ناهمگون با هم در این مکان همنشین شدهاند.
وی ادامه داد: متنهایی که از نظر نشانهشناسی جانشین هم بودهاند در موزه با هم همنشین میشوند، متنهایی که رابطه در زمانی دارد در موزه با رابطه هم زمانی پیدا کردهاند و اینها شکلهای تازهای از متن را برای ما ایجاد میکند. موزه امکان خوبی را ایجاد میکند تا ما همه روابط کلاسیک را جابهجا ببینیم. موزه با شناسایی، انتخاب و نمایش آثار یک متن از پیشمتنها را به ما نشان میدهد. در موزه با یک چینش از متنهایی مواجه هستیم که قبلا وجود داشتهاند و به همین دلیل میتوان گفت موزه دست به خلق نمیزند. ما با یک متن سیال مواجهیم که در جای دیگری دیده نمیشود. متن موزه باز است و چینشهای تازه معانی تازهای در آن ایجاد میکند. اگر بخواهیم از اسطورهها صحبت کنیم میتوان سیمرغ و فرانکشتاین را در این زمینه مثال زد؛ سیمرغ مجموعهای از عناصر ناهمگون است که تصویری همگن را ایجاد میکند در موزه نیز شرایط به همین گونه است، اینجا کثرتی وجود دارد که متن پیوستار را ایجاد میکند. هرچند اگر این متنها نتوانند به هم پیوند بخورند حاصل کار موجودی شبیه فرانکشتاین خواهد بود که هیبتی هیولاوار دارد.
این استاد دانشگاه با بیان اینکه اگر انسان ویژگی بینامتنی نداشت و نمیتواند متنهای گذشته را بخواند رفتار تکراری سیزیفی میشد اظهار کرد: هیچ عذابی برای انسان بدتر از تکرار نیست. این ویژگی پیشمتنی است که موجب میشود انسان تاریخ داشته باشد. ما میتوانیم از متنهای گذشته استفاده کنیم و متنهای تازه بسازیم به همین دلیل است که ما تاریخ داریم و موجوداتی تاریخمند نیز هستیم.
نامور مطلق با اشاره به این نکته که بلندی قامت تمدنها به اندازه متنهایی است که آن فرهنگ و تمدن ایجاد کرده است افزود: به همین دلیل است که نگهداشتن میراث فرهنگی ما را بلند قامت میکند زیرا قامت هر تمدنی به تجربههای او بستگی دارد.
وی همچنین درباره واژه گفتمان موزهای نیز بیان کرد: ما واژهای با عنوان گفتمان موزهای داریم که البته برای آن تعاریف بسیاری وجود دارد. موزه علاوه بر آنکه متن است و متندار نیز هست دارای فضایی گفتمانی است. موزه شکل خاصی از دلالتپردازی را ایجاد میکند و معناپردازی آن با معناپردازی چیزهای دیگر متفاوت است. به همین دلیل ما در اینجا با یک گفتمان مستقل مواجه هستیم که متفاوت از باقی گفتمانها عمل میکند.
این منتقد هنر همچنین افزود: موزه با اینکه نقش بیشمتنی دارد نقشی پیرامتنی نیز دارد. پیرامتنها آستانههای ورودی به متن هستند به متن معنا داده و آن را تعریف میکنند و همچنین متن را از نامتن جدا میکنند. کار دیگر پیرامتنها این است که ما را اغوا کرده و به سمت متن جلب میکنند همانند کاری که جلد یک کتاب برای جذب مخاطب میکند. از این جهت موزه پیرامتنی است که هرچیزی درون آن قرار میگیرد ارزش هنری پیدا میکند.
نامور مطلق ادامه داد: آن شیئی که در موزه قرار دارد اگر خارج از موزه باشد دارای ارزشی متفاوت خواهد بود. اما باید به این نکته نیز اشاره کرد که موزهها متنهای بیطرفی نیستند که تعریف کامل و بدون جهتگیری از تاریخ به ما ارائه دهند. موزهها نیز مانند هر متنی ایدئولوژی دارند. آنها با ترکیبی که دارند ساختار روایی خاصی ایجاد میکنند که تاریخ را برای ما به شکلی که خود میخواهند روایت میکنند و از آنجا که موزهها برساخته موزهداران هستند روایت خاصی که ارائه میکنند روایتی دستکاری شده است.
چگونه آثار هنری ما را به تفکر وادار میکنند
همچنین اسماعیل بنی اردلان استاد دانشگاه هنر نیز در این مراسم، در سخنانی با اشاره به کتاب "شی چیست؟" اثر هایدگر گفت: ایدگر در رساله کوچک "شی چیست؟" که مقدمهای بر رساله او با عنوان "سرآغاز کار هنری" است بحثی دارد، او درباره این موضوع پرسش میکند که چگونه آثار هنری ما را به تفکر وادار میکنند. منظور او از تفکر البته معانی مختلف دارد. یک معنای تفکر از دید و تفکر به معنای خاص کلمه است. آن چیزی که او تفکر مینامد رجوع به وجود است. آن چیزی که در حقیقت آدمی وجود دارد و حقیقت آدمی همان انس با وجود است. وی ادامه داد: من از بحث هایدگر برای بحث خودم کمک میگیرم. هایدگر معتقد است آدمی عالمی دارد و در این منظورش عوالم چهارگانه است که در فارسی ما آنها را چهار حضور مینامیم. اما عالم داشتن خود به این معناست که انسان مرگآگاه و ترسآگاه باشد. در این حالت است که به حقیقت متصل شده و خدایگان به او پیام میدهند. این استاد دانشگاه افزود: شیئی که در موزه قرار میگیرد و هنری دانسته میشود در خود علمی دارد. یعنی در آن زمین و آسمان و خدایگان حضور دارند. زیرا هنرمند به هنگام خلق اثر هنری در نسبتی با حقیقت قرار میگیرد که حضوری دارد و در آن حضور احوالاتی بر او میگذرد که این احوالات در کارایی که انجام میدهد نیز ظاهر میشود. وقتی از شی هنری حرف میزنیم از نظر هایدگر سادهترین معنا برای این شی این است که این شی چیزی است که وجود دارد. شی نزد یونانیان به معنای جهان و یا به معنی دقیقتر همان حضور است. پس کاری که هنرمند انجام میدهد این است که پرده از رخ اشیا برداشته و آن امر پنهانی که در هر شی وجود دارد را به ما نشان میدهد.
بنی اردلان با بیان اینکه در درجه نخست باید با عالم هنرمند اشیای که در موزه میبینیم ارتباط برقرار کنیم اظهار کرد: باید ببینیم که او چه امری را در این شی نمایان کرده است. آثار هنری که در موزهها هستند نخستین وظیفهشان این است که ما را به دیدن عالمی که هنرمندان خلق کرده است میبرند. وقتی صحبت از اشیا هنری میشود یکی از ویژگیهای این اشیا این است که چگونه آنها میتوانند کثرت را کنار گذاشته و به وحدت برسند. همچنین در این نشست محمدرضا مریدی استاد دانشگاه نیز درباره این موضوع که مخاطبان چرا به موزه میروند صحبت کرد و ویژگیهای آماری و موقعیتهای طبقاتی و فرهنگی بازدیدکنندگان موزه در ایران را مورد نقد و بررسی قرار داد.