سرویس تجسمی هنرآنلاین: نشست "عکس مستند به مثابه اثر هنری" عصر یکشنبه 20 دی‌ماه و در دومین روز چهارمین دوره "10 روز با عکاسان" در سالن شهناز خانه هنرمندان ایران و با حضور نادر داودی به عنوان مدیر نشست و سخنرانی مهدی وثوق‎نیا، بهنام صدیقی و مهرداد افسری برگزار شد.

مهدی وثوق نیا در ابتدای این نشست و در مقدمه‏ای درباره عکس مستند هنری گفت: عکس مستند هنری چندان جزیان تازه‏ای نیست و پس از سال 1930 و با توجه به شرایط پس از جنگ شکل گرفت. در آن دوران عکاسی مستند به عنوان راهی برای بیان فقر و مسائل اجتماعی مسیر خود را تغییر داد. پس از جنگ جهانی دوم روزمرگی، مصرف‎گرایی و آمدن رسانه‎هایی مانند تلویزیون رویکرد عکاسی مستند را نیز متحول کرد تا به این ترتیب عکاسی مستند که همیشه به عدالت اجتماعی به عنوان تنها موضوع خود نظر داشت، انسان را به عنوان سوژه جدید خود انتخاب کند. با این حال در ادامه روند عکاسی مستند، مشقات انسانی به عنوان آنچه هنوز در ایران به عنوان محور عکاسی مستند شناخته می‌شود، جای خود را به موضوعات دیگر داد.

وی ادامه داد: در دهه‎های بعد، روند عکاسی به ویژه در آمریکا عکاسی از عینیت صرف را کنار گذاشت و عکاسان به دنبال نمایش ذهنیت خود در عکس رفتند. به این ترتیب نیویورک ویلیام بلین با نیویورکی که لی فریدلندر به تصویر کشیده است متفاوت شد. به نظر من عکاسی مستند از سال‎ها قبل وارد جریانی به نام نگاه هنرمندانه شده است، اما هم‎زمان عکاسانی هستند که به دنبال اصلاح‏گری اجتماعی نیز بودند.

مهرداد افسری: هر عکسی، عکس مستند است

مهرداد افسری نیز در این نشست در مقدمه بحث خود اظهار کرد: برای ورود به موضوع عکس مستند هنری ما به چند شاخصه نیازمندیم، نخست اینکه عنوان "عکس مستند به مثابه اثر هنری" چند جز دارد، باید بدانیم مدیوم عکس چیست تا بخواهد به عنوان اثر هنری مطرح شود. اثر هنری را حاصل شور و هیجانی درونی هنرمند دانسته‎اند که موجب برانگیختن شور مخاطب می‏شود. ارسطو اعتقاد داشت که اثر هنری آن چیزی است که مخاطب می‏سازد نه آنچه هنرمند خلق می‏کند. بر اساس این تعریف آنچه هنر نامیده می‏شود که اجماعی درباره آن وجود دارد زیرا مخاطب است که به اثر جنبه هنری می‏بخشد. در این اندیشه هنرمند خود، مخاطب اثر و البته نخستین مخاطب است و اگر آن شور و هیجان ثانویه که ویژه مخاطب است پس از اتمام اثر در او رخ دهد می‏تواند بفهمد که با اثر هنری مواجه است.

وی با اشاره به اینکه امروز هنر تنها امور خوشایند را مطرح نمی‏کند و زیبایی مفهومی متفاوت دارد افزود: کانت هنر را بیانگر امر والا می‏دانست و امر والا لزوماً زیبا نیست. اثر هنری در راستای برانگیختن شور مخاطب است. در اینجا ما با مدیومی به نام عکس مواجه هستیم، عکس سطحی دوبعدی است که مستقیم از جهان گرفته شده است. به همین دلیل معاصرترین و تأثیرگذارترین هنر نیز هست. به گمان من هر نوع عکسی، حتی عکسی که با نرم‎افزار تغییر کرده است، یک عکس مستند است زیرا مستقیم از جهان کسب می‌شود و اجزای آن در جهان وجود دارد.

این هنرمند عکاس، با بیان این که هنرمند امروز بیشتر از خودش حرف می‌زند اظهار کرد: آنچه در عکس اتفاق می‎افتد در واقع بهانه‎ای برای اینکه هنرمند انطباق خود با جهان بیرون را مطرح کند. به همین دلیل نیز عکاسی مدیومی سهل و ممتنع است.

همچنین بهنام صدیقی دیگر عکاس حاضر در این نشست در سخنانی درباره عکس مستند هنری گفت: زمانی که 10 سال قبل به عنوان عکاس خبری در حال عکاسی از همین سالن خانه هنرمندان بودم نمی‏دانستم این عکس‌ها چه هستند و آیا سند هستند یا خبر. رفته‌رفته متوجه شدم که به عنوان عکاس می‎توانم نسبت به رویدادهایی که با آن‌ها مواجه هستم رویکرد داشته باشم. هدف من این است که بگویم عکاسی هنری نسبت به عکاسی مستند برتری ندارند زیرا ما با عکاسی نسبت به رویدادهای اجتماعی دست به بیان‏گری زده‏ایم زیرا از این طریق بیشترین اطلاع‌رسانی انجام می‎شود. هدف ما از این بحث فهمیدن تمایزها و اشتراکات است و چیزی را بد و خوب نمی‌دانیم. دوربین مستند می‎تواند کارش را با یک واقعیت آغاز کند. این واقعیت می‎تواند ذهنی باشد یا از زندگی عکاس ریشه گرفته باشد.

وی ادامه داد: هر عکسی به نظر من مستند است، حتی عکس‎های استیج فوتوگرافی نیز مستند هستند، زیرا سند آن رویدادند. با این حال این پرسش نیز مطرح است که مستند چیست؟ من فکر می‏کنم سینمای مستند بر عکس بسیار تأثیر گذاشته است. به عنوان یک عکاس مستند از خودم می‎پرسم، من چه می‏کنم یا چگونه از پیشینه عکاسی مستند خود استفاده می‏کنم. امروز من عکاسی مستند را در ژانر هنر معاصر استفاده می‏کنم و وقتی با مدیومی این طور برخورد می‎کنیم بر مخاطب نیز تأثیرگذار است زیرا مخاطب را خاص‎تر می‎کند.

این مدرس عکاسی افزود: در عکس هنری، هنرمند گاه با رویکردی مستند به مقصود خود می‎رسد و گاه ممکن است به سراغ استیج رفته و به شکل دیگری موضوع خود را بیان کند. اما در عکاسی مستند هنری با هنرمندی مواجه هستیم که حس و شور خود را که از درونش نشأت می‌گیرد را با مدیومی به نام عکس بیرون می‌ریزد. حال اگر از زاویه دید هنر مفهومی به موضوع نگاه کنیم خواهیم دانست که امروز، هنر معاصر بسیار پژوهشی عمل می‏کند و عکاس در این فضا تلاش می‏کند با نوعی مسئولیت‌پذیری ویژه به کار خود نگاه کند به همین دلیل کار او با رشدی درونی همراه است.

صدیقی با بیان اینکه میان‎رشته‎ای شدن هنر، موجب نجات عکاسی شده است گفت: به نظر من این روش برخورد با عکس مستند تحولات بسیاری در شخص هنرمند و در هنر او ایجاد می‏کند. عکاسی با ناخودآگاه شروع می‌شود اما ما در ادامه این روند به سمت خودآگاهی حرکت می‏کنیم. اگر اعتقاد داشته باشیم ذات عکاسی مستند برملا کردن ریشه رویدادهاست آن وقت عکاسی مستند می‏تواند به شکل‌های دیگر بروز و ظهور یابد.

وثوق‌نیا: عکس مستند هنری دارای تعریفی مشخص نیست

در ادامه این نشست حاضران به بررسی مفهوم و تعریف عکس مستند هنری پرداختند. مهدی وثوق نیا درباره این موضوع گفت: آنجا که مانیفست عکاسی مطرح می‏شود و دیدگاهی خاص به اثر افزوده می‎شود، آگاهی جدیدی نیز برای ما به وجود می‏آید. در واقع آنچه یک کار مستند را هنرمندانه می‏کند برخوردهایی است که عکاس با عکس خود دارد. مثلاً سنت استفاده از فلاش که وسیله‏ای تکنیکی است امروز به نوعی برای کشف حقیقت به کار می‎رود، یا استفاده از رنگ‎های تند، فرم‎های تخت و بی‌روح و... همه از مواردی است که عکاسان برای رسیدن به بیان هنری در عکس مستند از آن‌ها استفاده کرده‏اند.

وی ادامه داد: اما اگر بخواهیم شاخصه‏ای قطعی برای هنری شدن عکس مستند نام ببریم، باید بگویم که چنین کاری ممکن نیست. امروز عکس می‏خواهد به ما جهان‏بینی بدهد. عکاسی مستند مثل گذشته موضوع محور نیست، امروز با دنیای یک انسان مواجهیم که سوژه عکاسی است و در عکس تنها به روایت این انسان یا نمایش پیشه او در عکس بسنده نشده است.

مهرداد افسری نیز درباره این موضوع اظهار کرد: عکاسی امروز به شدت اتفاقی فردی است و نمی‎توان به عنوان یک معیار با چارچوب‏هایی مشخص با آن برخورد کرد یا برای آن تعریف قائل شد. وقتی بخواهیم به یک تعریف برسم، خواهیم دانست که در هنر معاصر هیچ تعریف ثابتی برای هنر وجود ندارد و تعاریف کلاسیک نیز کارکرد خود را از دست دادند. به نظر من هیچ عکس بی‏عقیده‎ای وجود ندارد. شما تکه‏ای از جهان را تصویر می‌کنید و من تکه دیگری را به تصویر می‎کشم. همه ما ابژه‌های یکسانی را می‏بینیم اما هرکدام ما بخشی از آن ابژه‎ها را برای نشان دادن به مخاطب خود انتخاب می‌کنیم.

وی افزود: آنچه هنر را می‎سازد جنبه فردی هنرمند است که در دنیای کلاسیم به آن خلاقیت می‏گویند. ما باید این نکته را دریابیم که چگونه این نگاه منحصربه‌فرد را تصویر کنیم.

صدیقی: عکس مستند هنری، انتقادی، مبتنی بر تجربه فردی و معنی‎ساز است

صدیقی نیز با بیان اینکه عکاسی مستند زمانی تبدیل به هنر می‏شود که موضوع عکس به حدیث نفس عکاس تبدیل شود درباره تعاریف احتمالی عکس مستند هنری گفت: چیزهایی که هنرمند را به سمت کنش هنری می‏برد هم‎رسانی درون او و مسائل زیسته اوست. او می‎تواند شخصی عمل کند اما از آنجا که ریشه عکاسی مستند مسائل انسان است هنرمند می‏تواند در جایی دوربین را به سمت خودش برگرداند و یا در جای دیگری جهان را به عنوان سوژه برگزیند.

وی ادامه داد: درباره عکس مستند هنری نکات بسیاری وجود دارد که من در مطالعات و بررسی و بحث‎های بسیار به آن رسیده‏ام. نخست اینکه مستند باید انتقادی باشد. این انتقاد هم در رویکرد هنری و هم در رویکرد اجتماعی عکس باید وجود داشته باشد. عکس مستند هنری باید برخاسته از تجربه فردی یا جمعی عکاس باشد. باید قابلیت مطالعه و پژوهش داشته باشد. چنین عکسی به توانایی هنرمند در تحلیل اتفاقات نیاز دارد و مسائل معاصر نیز باید در آن مطرح شود. پیوستگی ساختار در آن مهم است و عنوان و بیانه از اجزای ضروری آن هستند. در نهایت چنین عکسی معنی ساز است زیرا آنچه عکاسی معاصر را متفاوت می‏کند انتخاب‎های معنادار است نه انتخاب‏‌هایی که صرفاً یک موضوع را مطرح می‏کنند.

انتهای پیام/