هنرآنلاین: بیشک شرایط تاریخی در آخرین ماههای منتهی به انقلاب در تصمیم غلامحسین لطفی برای ساختن "سرخپوستها" مؤثر بود؛ توجه ناتورالیستی به زندگی طبقهی فرودست، قهرمانان رمانتیکِ شکستخورده و صدالبته موفقیت فیلمهایی که این نگاه را تبلیغ میکردند قطعاً در ساختهشدن نخستین فیلم لطفی مؤثر بودند، در اینکه لطفی دوربین خود را بهسوی خیابان ارباب جمشید بچرخاند، بهسوی کتکخورهای فیلمفارسی.
بهاینترتیب بود که "سرخپوستها" هنوز به این واسطه که داستانش را در بستر زندگی این کتکخورها بنا میکند، فیلمی جالب و دیدنی است و البته سندی گرانقدر از آخرین سالهای تولید فیلمفارسی، از ثبت بخشی از تاریخ سینمای ایران، مناسبات و ساختارهای تولید و البته نمایش زندگی سیاهیلشکرهای فیلمفارسی با همهی جنون و سرسپردگیشان به دوربین و لذت ثبت شدن، برای یک لحظه حتی در انتهای یک کادر فقط. سینمای ایران در طول چهار سه دهه و اندی بعدی کمتر از تعداد انگشتان یکدست به سراغ سیاهیلشکرهای سینما رفت، شاید در هر دهه تنها یکبار که متأخرترینش همین فیلم "رد کارپت" (رضا عطاران، 1392) بود. در طول این سه دهه و اندی کتکخورهای فیلمفارسی، اول سیاهیلشکر شدند و بعدتر و در این اواخر "هنرور"، بی آنکه وضعشان تغییر چندانی کرده باشد. بااینحال همهی این فیلمهای معدود بر خصیصهای انگشت میگذاشتند و آن میل جنونآمیز به حضور در مرکز صحنه، در میانهی قاب بود؛ میلی که سرنوشت تلخ مسعود (پرویز فنیزاده) در "سرخپوستها" را رقم میزد، به طراحی یک نقشهی جنونآمیز در "شبح کژدم" (کیانوش عیاری، 1365) منجر میشد و سالها بعد در کمدی مهدی صباغزاده، "بدلکاران" (1376) به سر هم کردن قصهای منتهی میشود که فیروز (اکبر عبدی) طراحی میکرد تا خود را یک تهیهکنندهی سینما جا بزند و نه یک بدلکار و هنرور، آنچنانکه هست و درنهایت به شال و کلاه کردن یک هنرور برای سفر به کن و داستانهایش در "رد کارپت" منجر شد. مریم تختکشیان در نمایشگاه جدید عکسهایش در راه ابریشم، به پیروی از همهی اینهایی که پیشتر دوربین خود را بهسوی هنرورهای سینمایی چرخانده بودند، مجموعهای از این هنروران فراهم کرده است و البته کوشیده تا در نوشتهی کوتاه نمایشگاهش با بیانی احساساتی وضع هنروران را به شیوهای رمانتیک توصیف کند: "در دنیاى ستارهها سرگرداناند چشم دوخته به آرزوهایشان...".
بااینحال لحن نوشتهی ثبتشده بر دیوار نگارخانه، کمک زیادی برای دیدن عکسها نمیکنند؛ در عمل عکاس کوشش چندانی نکرده تا به موضوعاتش نزدیک شود، در بین عکسها، بیشتر افرادی که سوژهی عکاس قرار گرفتهاند متوجه حضور او نیستند، و در چند موردی که دارند به دوربین نگاه میکنند، نگاهشان بیتوجه است، بهاینترتیب به نظر نمیرسد که عکاس کوشیده باشد که به هیچ شکل به این آدمها نزدیک شود، او از دور به آنها نگاه کرده، لاجرم ما هم این فاصله را از سوژهها حس میکنیم.
بسیاری از آدمهای درون کادر به شکل گروههای چندنفری در حال استراحتاند، دراز کشیدهاند یا دارند چرت میزنند یا به شکلی اوقات بیکاری طولانی مابین دو برداشت را میگذرانند، عکاس به ما اجازه نمیدهد تا چهرهی هیچیک از این آدمها را از نزدیک ببینیم، بهاینترتیب حتی چهرههایی که احتمالاً در یک قاب منفرد بهواسطهی چهرهشان بیننده را جذب میکردند هم در میانهی چهرههای بیتوجه دیگر گم میشوند. هرچند عکاس بهاحتمال زیاد قصد نزدیک شدن به ژانرهای مستند اجتماعی یا پرتره نداشته، ولی تکنیکهای این دو ژانر عکاسی اتفاقاً در این مجموعه بسیار به کار میآمدهاند تا ما را به این آدمها نزدیک کنند. بهاینترتیب به نظر نمیرسد که سطر: "قصهها را هاشور میزنند، اما خود بی قصهاند..." را بتوان به ماهیت خود آدمها بسط داد، که خود عکاس نکوشیده تا برای آدمهایش قصهای بسازد و میل ما به تماشای قصههای آنها را برانگیزد. از سوی دیگر تمرکز عکاس عمدتاً بر قاببندیها و ترکیببندیها بوده است. مریم تختکشیان از حضور در موقعیتی یکه بیشترین استفاده را کرده است. بیشتر عکسها فاقد عمق میدانند و با سطوحی محدود شدهاند، بهاینترتیب توجه ما بر خطوط عمودی، که بسیار موردتوجه عکاس قرار داشتهاند، و خطوط افقی جلب میشود، خطوطی که سطح عکس را به مربعها و مستطیلها تقسیم میکنند و بهاینترتیب است که تأکید عکاس بر این خطوط و ترکیببندی شکلی رسمی به عکسها میدهد.
از آنجا که آدمها بیشتر در نماهای دور حضور دارند، حالتهایشان رسمی است و اتفاقاً فریمهایی در معرض تماشا گذاشته شدهاند که حالت آدمها در آنها رسمی است، به عکسی نگاه کنید که بر روی کارت دعوت نمایشگاه چاپ شده. بهاینترتیب به نظر میرسد که برخورد عکاس با این آدمها چندان تفاوتی با خود فیلمها داشته باشد، سیاهیلشکرها در عکسهای تختکشیان "قهرمانان لانگ شات" هستند. بااینحال عکاس در دو فریم موفق میشود راهحلی فرمی پیدا کند. در یکی از فریمها، آدمها رو به دوربیناند و اتفاقاً به نظر میرسد که برای عکاس ژست گرفتهاند و خندیدهاند، ولی تصویرشان فوکوس نیست، بلکه نقطهی فوکوس بر دیوار انتهایی قاب است، در این عکس، تغییر عامدانه یا اتفاقی فوکوس، بهعکس معنی داده است، ما واقعاً شاهد "قهرمانان لانگشات" هستیم، آدمهایی که حتی در مقابل دوربین هم دیده نمیشوند. در فریمی دیگر آدمها گرد، بر زمین نشستهاند و عکاس جمعی از آنها را انتخاب کرده و ثبتشان کرده، بینظمی آنها باعث شده تا لحظهای ترکیببندیهای خشک و رسمی به هم بخورد و عکس چشمها را به بازی بگیرد. بااینحال بخشی از کار عکاس درعینحال واکنشی است به روزگار ما، عکاس بهواسطهی حرفهاش، عکاسی سینما، در موقعیتی قرار گرفته که میتوانسته بدون هزینهی زیاد به عکاسی صحنهآرایی شده نزدیک شود، ژانری که در طول سالهای گذشته و بهخصوص بعد از موفقیت آثار آزاده اخلاقی، مجید کورنگ بهشتی و دیگران به یکی از محبوبترین ژانرهای عکاسی در ایران تبدیل شده است چنانچه کمتر عکاسی را میتوان یافت که در طول دو سه سال گذشته یکبار به سراغ این ژانر از عکاسی نرفته باشد. مجموعهی "بیستاره"، شرایط حاکم بر صحنههای عکاسی اتفاقاً بسیاری از عکسها را به سمت این ژانر عکاسی سوق دادهاند. بهاینترتیب با اینکه به نظر میرسد که عکاس بیشتر به دلایل شکلی آدمها را در این موقعیتها قرار داده، ولی به نمونههای اولیهای از عکاسی صحنهآرایی شده رسیده که اتفاقاً جالب و خاص هستند و هرچند هنوز ایدهای در پس پشتشان ندارند، ولی در مقابل دیگر نمونههای این سالهای اخیر دیدنی و قابلبررسی هستند. مجموعهی "بیستاره" این امکان را به عکاس میداده تا چند مسیر مختلف را طی کند، بااینحال به نظر میرسد که عکاس هنوز تصمیم نگرفته تا به کدام سو برود، به همین دلیل در بسیاری از فریمها باوجود عناصر و کیفیات قابل بررسی و جالب، تکلیف بیننده با خود عکس معلوم نیست و آدمها او "قصهها را هاشور میزنند، اما خود بیقصهاند..." شاید چون خود عکاس داستانی در ذهن نداشته. بااینحال مجموعهی "بیستاره" نشان از عکاسی میدهد که در پی یافتن راهی دارد تجربههایش را نشانمان میدهد و تماشای تجربههای یک هنرمند همواره جالب است و دیدنی. حافظ روحانی