سرویس تجسمی هنرآنلاین: مهدی فلاح سال ۱۳۳۵ در بابل به دنیا آمد و تا ۳۲ سالگی در همین شهر زندگی کرده است. از دوران کودکی به موسیقی کلاسیک ایرانی علاقه داشت و بعدها به نقاشی علاقهمند شد. علاقه به خوشنویسی اما در او بسیار اتفاقی شکل گرفت، فلاح در دوران تحصیل خط خوبی نداشت و برای آنکه خطش برای معلمان قابل خواندن باشد به آموختن خوشنویسی روی آورد و این هنر بعدهد دغدغه اصلی او شد.
او میگوید که دوست ندارد آثارش شبیه هیچکس دیگری باشد، تفاوتی ندارد که خوشنویسی میکند یا روی نقاشیخطهایش کار میکند مهدی فلاح معتقد است که میتوان از دیگران تاثیر گرفت و آثارشان را مطالعه کرد اما نکته اینجاست که او آثاری را خلق میکند که از ضمیر خود او برآمدهاند و شاید به همین دلیل باشد که از لحظه آغاز روی مجموعه نقاشیخطهایش تا این روزها که آنها را در گالری نیاوران به نمایش گذاشته است بیش از یک دهه زمان صرف کرده است.
شما خوشنویسی را از دوران دبیرستان آغاز کردید چه شد که به این هنر علاقهمند شدید؟
در دوره دبیرستان بارها پیش آمد که در امتحان نمره قبولی نمیگرفتم آن هم نه لزوما به این دلیل که دانشآموز درسخوانی نبودم بلکه معمولا معلمها نمیتوانستند خط بدم را بخوانند و به همین دلیل نمرهای هم به برگه امتحانیام نمیدادند. این موضوع برایم مشکلساز شده بود به همین دلیل تصمیم گرفتم خطم را بهتر کنم به دلیل آنکه هیچ موسسه آموزشی یا حتی استاد خاصی در شهر من برای آموختن خط وجود نداشت با نگاه به سر در مغازهها، نوشتههای روی دیوارها، اعلامیهها و هرچیزی که رد پایی از خوشنویسی در آن وجود داشت سعی کردم شیوه نوشتن کلمات به شکلی زیبا را بیاموزم و این نوشتهها را سرمشق آموختن کنم. به سرعت درست نوشتن کلمات را آموختم؛ حالا خط خوبی داشتم که نه تنها در امتحان دادن کمکم میکرد بلکه باعث شد وظیفه نوشتن تابلوها، پارچه نوشتهها و اعلانها یا هر نوشته دیگری در مدرسه به من سپرده شود و حتی از مدرسههای دیگر هم برای این کار به من سفارش داده میشد و بعدها این کار برایم به منبع درآمد تبدیل شد.
به شکل رسمی از چه زمانی آموختن هنر خوشنویسی را آغاز کردید؟
برگزیده شدن در مسابقات خوشنویسی مدارس کل کشور باعث شد سرنوشت کار من در زمینه خوشنویسی تغییر کند. پس از کسب این مقام برای آموختن خوشنویسی به انجمن خوشنویسان معرفی شدم و یک سال با استاد میرخوانی به شکل مکاتبهای کار کردم. متاسفانه استاد میرخوانی پس از مدتی به دلیل نابینایی توانایی تدریس را از دست دادند و به همین دلیل من به وسیله یکی از دوستانم به استاد امیرخانی معرفی شدم. شاید ابتدا آموختن خوشنویسی برایم به معنی قویکردن ابزار کارم بود اما پس از آنکه شاگرد استاد امیرخانی شدم جنبه هنری خوشنویسی برایم مطرح شد و به همین دلیل همه چیز را کنار گذاشتم تا بیشتر بخوانم، پژوهش کنم و روی جنبه هنری خوشنویسی کار کنم. سالها روی خوشنویسی کلاسیک کار کردم نمایشگاههای بسیاری در ایران و خارج از ایران داشتم با این حال علاقه به نقاشی مرا در دهه ۸۰ باز به سمت خود کشید و باعث شد نقاشیخط را تجربه کنم. تجربه نقاشیخط برای من نزدیک ۸ سال طول کشید و در این مدت نمایشگاهی نگذاشتم، کار کردم و کار کردم و حاصل کار من از اول خرداد در فرهنگسرای نیاوران به نمایش گذاشته شده است. شاید در توضیح این کارها همین کافی باشد که بگویم که کارهایی را
در نقاشیخط ارائه دادهام که دوست دارم نگاه انسانی و عاطفی مخاطبانم را بیدار کند. دوست داشتم کارهایم شبیه کارهای دیگران نباشد و این آثار به شکل بداهه و با حجم انبوهی از رنگ ایجاد شدهاند.
شما سالها در زمینه خوشنویسی کلاسیک کار کردهاید و حتی کتابت بیشترین تعداد دیوان حافظ در میان خوشنویسان نیز به نام شما ثبت شده است. چه شد که به کتابت دیوان حافظ پرداختید؟
من تاکنون حدود ۱۰ دیوان حافظ را کتابت کردهام که نخستین آنها را در سال ۱۳۶۸ کتابت کردم و آخرین آنها به درخواست موزه ملی نروژ انجام شد. چاپ این کتاب به این دلیل بود که موزه ملی نروژ قصد داشت تعدادی از نقاشیهای دوران صفوی را منتشر کند که برای این کار تصمیم گرفتند اشعار حافظ را با این نقاشیها همراه کند. شاعری نروژی اشعار حافظ را به این زبان ترجمه کرد و برای نوشتن خط فارسی این کتاب نیز از من دعوت کردند.
به نظر شما ویژگیهای کتابت برای یک خوشنویس چیست؟ این شاخه از خوشنویسی به جدیت بسیاری نیاز دارد و شما در این زمینه بسیار پرکار بودهاید.
هر خوشنویسی در تاریخ هنر ما کتابی از خود به یادگار گذاسته است. این کتابها لزوما ادبی نیستند بلکه از شعر تا متون و فقه و کتابهای علمی را شامل میشوند. من نیز وظیفه خودم میدانستم که یک کتابت از خودم به جا بگذارم تا ثبت شود. با این حال زمانی که نخستین حافظ را شروع کردم به هیچعنوان فکر نمیکردم که در سالهای بعدی به سراغ کتابت ۱۰ کتاب بروم. اسماعیل صارمی استاد ادبیات من که خود شاگرد استاد خانلری است، مرا به این کار تشویق کرد. کتابت برای من آموزههای بسیاری به لحاظ تجربههای خطی و درک مفاهیم شعر حافظ داشت. برای این کار من حتما تصحیحها و شرحهای مختلفی از دیوان حافظ را پیش رو داشتم تا با مراجعه به آنها به درستترین شکل کلمات را به لحاظ معنا و همینطور فرم نوشتاری انتخاب کنم. برای من مهم بود که بدانم آیا باید بنویسم"خُم میدیدم و خون در دل و پا در گل بود" یا بنویسم "خُم می دیدم خون در دل و سر در گل بود " و برای همین بود که به تفسیرهای مختلف حافظ مراجعه میکردم. این کار در واقع به من کمک کرد که در خوشنویسی کلاسیک سادهانگارانه با شعر برخورد نکنم. من هیچگاه رونویسی نکردهام و با بیتی که قرار بوده بنویسم
زندگی کردهام. البته دوستانم معتقدند که من برای نوشتن هیچ زحمتی نمیکشم و این به دلیل پیشنهای است که من به واسطه تلاش و مطالعه برای خوشنویسی کسب کرده بودم. برای کتابت که سالها در خانه مردم به جا میماند یک خطاط باید به قواعد دستوری و نگارشی آگاه باشد و در حقیقت درست نوشتن جزو وظایف خوشنویس است. ما به مشکلات بسیاری برخوردهایم که به دلیل اینکه خوشنویسان به شعر و متن اهلیت نداشتند به وجود آمده است و مفسران را در دورههای بعد دچار مشکل کرده است.
شما در زمینه شعر و ادبیات استادانی داشتهاید؟
بله من هم برای درک شعر برای خوشنویسی و هم چون آواز کار میکنم برای تلفظ صحیح کلمات در زمینه روخوانی حافظ مدتی شاگرد استاد ابتهاج بودهام. به علاوه مدتی نیز نزد فریدون مشیری و محمدرضا شفیعی کدکنی به آموختن شعر و ادبیات مشغول بودهم.
شما در ابتدا خوشنویسی کلاسیک کار میکردید درباره این دوره از فعالیت کاری خود نیز صحبت کنید.
شاید بد نباشد بدانید که من نخستین نمایشگاه نقاشیخط خود را نه امسال بلکه در سال ۱۳۵۷ برگزار کردم. در واقع حس نقاشی من همیشه از خط قویتر بوده است و چون در آن زمان هم با رنگها خوب کار میکردم، این موضوع در من محفوظ ماند. پس از انقلاب جامعه ما در همه رشتههای هنری بیشتر به سمت هنر کلاسیک حرکت کرد. این عقبگرد به نظر من برای هنر ما خوب بوده است زیرا نشان میداد که ما از هنر گذشته خود بیخبر هستیم. در واقع ما در این دوره بیدار شدیم و به میراث ادبی و هنری خود دوباره توجه کردیم. من به شکل جدی در این دوران و سالهای پس از آن به خوشنویسی کلاسیک پرداختم. در این دوران به مطالعه آثار خوشنویسان بزرگ ایران از دوره تیموری مانند میرعلی تبریزی واعظ خط نستعلیق، سلطانعلی مشهدی و میرعلی هروی تا خطاطان پس از صفوی مانند میرعماد پرداختم. آثار این هنرمندان بزرگ مشوق من بود با این حال اکنون خط من قالب مستقلی دارد و شبیه کسی نیست زیرا به شدت از شبیهنویسی پرهیز میکنم. با این حال تاثیر گرفتن از دیگران را نکتهای منفی نمیدانم و خود از دیگران بسیار تاثیر گرفتهام. در نهایت سال ۱۳۶۱ با همکاری انجمن خوشنویسان شروع به برگزاری
نمایشگاههای گروهی کردیم و در سال ۱۳۶۶ نیز من نخستین نمایشگاه انفرادی خود را در موزه هنرهای معاصر برگزار کردم.
شما علاوه بر خوشنویسی سابقهای جدی در هنر موسیقی نیز دارید. نخستین بار چه شد که به آموختن موسیقی روی آوردید؟
من احساس میکردم که صدای خوبی دارم؛ تصمیم گرفتم که در این زمینه تعلیم ببینم زیرا درست خواندن آواز برایم بسیار مهم بود. زمانی که برای کسب تجربه از محضر استاد امیرخانی استفاده میکردم با استاد شجریان آشنا شدم. آن زمان استاد با آنکه هم میخواندند و در رادیو در برنامه گلها شرکت داشتند اما به شکل بسیار جدی خوشنویسی میکردند. به آقای شجریان گفتم که دوست دارم ردیفهای آوازی را یاد بگیرم، ایشان گفتند که قرار است به زودی کلاسی در خانه استاد صبا داشته باشم. استاد آن زمان بسیار جوان بود و این نخستین کلاس ایشان بود و در آنجا شاید ۵-۶ هنرجو بودند. پس از انقلاب این کلاسها تعطیل شد و مدتی بعد دوباره زیر نظر آقای شجریان در رادیو شروع به آموختن آواز کردم. این کلاس بعدها به خانه استاد کشیده شد، حاصل این آموختنها نخستین آلبوم من با عنوان "بیکران"بود که با گروه شیدا که آن زمان آقای مجید درخشانی سرپرستی آن را برعهده داشت، همکاری میکردم. دومین آلبوم با مرحوم استاد ذوالفنون و آقای عندلیبی ساخته شد که "گون" نام داشت و شعرهای آن از استاد محمدرضا شفیعی کدکنی بود. البته من الان بیش از ۲۰ آلبوم موسیقی آماده دارم که منتشر
نشدهاند.
پس در موسیقی نیز به اندازه خوشنویسی فعال هستید؟
بله، من به جز خواندن آواز کلاسهای آموزشی و شاگردان بسیاری نیز داشتهام که خروجی بسیار خوبی داشت و از دل همین کلاسها آقای علیرضا قربانی هنرمند بسیار شناخته شده این روزها هستند.
بین خوشنویسی و موسیقی سنتی همیشه پیوندی وجود داشته است. یا خوشنویسان به آواز سنتی میپردازند و یا خوانندگان سنتی دستی در خوشنویسی دارند، به نظر شما ریشه این پیوند در کجاست؟
در موسیقی رشته آواز و در خطاطی به خصوص خط نستعلیق بسیار به هم نزدیک هستند. همانطور که خوشنویس شعری را انتخاب میکند که دوست دارد و در سکوت درونیاش آن را با خود نجوا میکند و صدای این شعر در تصویر نوشته او نمایان میشود خواننده نیز با شعر رابطهای این چنین دارد. به علاوه از نظر فنی هم این دو بسیار به هم نزدیک هستند؛ به عنوان مثال در نستعلیق ما قاعدهای داریم که میگوید ابتدای کلمات را نباید کشیده نوشت، این کشیدگی در آواز مدّ گفته میشود و این مدّ نباید در ابتدای شعر لحاظ شود. آکسانها و سکوتها باید در هر دو رعایت شود و ماده هر دو نیز کلمه است. این ارتباطات باعث میشود که حس این دو هنر نیز به هم نزدیک باشد. کسانی در نوازندگی ما قوی بودهاند که شعرخوانیشان خوب بوده است و اطلاعات و درک درستی از شعر داشتند. چنین نوازندهای وقتی خواننده یک بیت میخواند سازش را با حال و هوای شعر تنظیم میکرد و به همین نسبت خوشنویس نیز همانطور که گفتم باید شعر را بشناسد.
گفتید که سالها پیش از آنکه در زمینه خوشنویسی کلاسیک نمایشگاه داشته باشید نقاشیخطهای خود را به نمایش گذاشتید. اکنون نخستین نمایشگاه نقاشیخط شما به شکل رسمی در گالری نیاوران برگزار شده است. چه شد که در یک دهه اخیر از فضای خوشنویسی کلاسیک به سمت نقاشیخط حرکت کردید؟
در سالهای پایانی دهه هفتاد و بعد در دهه هشتاد فضای جامعه ما به سمت زندگی مدرن حرکت کرد و حتی مطالبات احساسی و اجتماعی جامعه نیز به همین سمت رفت. در آن سالها خوشنویسان به شکل یک ماراتن به سمت نقاشیخط حرکت کردند. من نمیخواستم مانند دیگران کارهای تکراری انجام دهم و همان چیزهایی که در دهه پنجاه اتفاق افتاده است را تکرار کنم. من چون از قبل نقاشی کار میکردم تصمیم گرفتم این حرکت را با نگاه دیگری ببینم به همین دلیل بیش از یک دهه به لحاظ رسانهای سکوت داشتم. با این حال در آتلیه من سکوتی وجود نداشت و شب و روز مشغول کار بودم. هم روی شکلهای مختلف پروژه خودم کار میکردم و هم در زمینه کار هنرمندان بزرگ مطالعه بسیار میکردم تا کارهایم در زمینه نقاشیخط همراه با دانش باشد. کارهایی که اکنون به نمایش گذاشته شده است جدا از اینکه چه کیفیتی دارند میتوانم بگویم که تکراری نیستند. زندگی ما هر روز در حال تغییر است و به نظر من هنرمند نیز از این تغییر نبایید غفلت کند. البته این نگاهی نیست که من به کارم تزریق کنم بلکه به شکل خودجوش در من وجود دارد و همراهی با نیازها و تغییرات روز جزیی از تفکر هنری من شده است.
در این کارهای جدید به خط به معنای خوشنویسی و رنگ چه نگاهی داشتید؟
این آثار نگاههای مدرنی دارد. مدرن برای من به این معناست که بیننده هنگام دیدن یک اثر با کوتاهترین نگاه بتواند بیشترین برداشت را داشته باشد. به علاوه دلم میخواست کارهایی را ارئه کنم که نگاه انسانی و احساسی مخاطب مرا بیدار کند و این بیداری برای من بسیار ارزشمند بود. مانند شعری که پاک است و هیچ عنصر اضافهای در آن وجود ندارد و در نهایت صداقت سروده شده است. اما در مورد رنگ باید بگویم که من در فضایی طبیعی بزرگ شدهام که سرشار از رنگ بود شاید به همین دلیل است که من اسیر رنگها هستم و رنگهایی که در این کارها استفاده کردم نشان میدهد من اهل طبیعت هستم. در واقع از رنگها به شکل فضاسازی استفاده کردهام. همه این کارها فیالبداهه هستند و به این شکل نیست که من خط را نقاشی کرده باشم من در لحظه و با پاشیدن رنگ و استفاده از یک قلمموی پهن این تابلوها را کار کردهام. همه نقاشیخطهای من متعلق به لحظه هستند و از زمان خلق روی بوم دستخوش هیچ تغییر دیگری نمیشوند.
انتهای پیام/
حمیده پازوکی