سرویس تجسمی هنرآنلاین: مهدی فلاح سال ۱۳۳۵ در بابل به دنیا آمد و تا ۳۲ سالگی در همین شهر زندگی کرده است. از دوران کودکی به موسیقی کلاسیک ایرانی علاقه داشت و بعدها به نقاشی علاقه‎مند شد. علاقه به خوشنویسی اما در او بسیار اتفاقی شکل گرفت، فلاح در دوران تحصیل خط خوبی نداشت و برای آنکه خطش برای معلمان قابل خواندن باشد به آموختن خوشنویسی روی آورد و این هنر بعدهد دغدغه اصلی او شد.

او می‏‌گوید که دوست ندارد آثارش شبیه هیچ‌کس دیگری باشد، تفاوتی ندارد که خوشنویسی می‏‌کند یا روی نقاشی‏خط‌هایش کار می‏‌کند مهدی فلاح معتقد است که می‎توان از دیگران تاثیر گرفت و آثارشان را مطالعه کرد اما نکته اینجاست که او آثاری را خلق می‌کند که از ضمیر خود او برآمده‎اند و شاید به همین دلیل باشد که از لحظه‎ آغاز روی مجموعه نقاشی‎خط‎هایش تا این روزها که آنها را در گالری نیاوران به نمایش گذاشته است بیش از یک دهه زمان صرف کرده است.

شما خوشنویسی را از دوران دبیرستان آغاز کردید چه شد که به این هنر علاقه‎مند شدید؟
در دوره دبیرستان بارها پیش آمد که در امتحان نمره قبولی نمی‎گرفتم آن هم نه لزوما به این دلیل که دانش‌آموز درس‌خوانی نبودم بلکه معمولا معلم‎ها نمی‏‌توانستند خط بدم را بخوانند و به همین دلیل نمره‎ای هم به برگه امتحانی‎ام نمی‏‌دادند. این موضوع برایم مشکل‌ساز شده بود به همین دلیل تصمیم گرفتم خطم را بهتر کنم به دلیل آنکه هیچ موسسه آموزشی یا حتی استاد خاصی در شهر من برای آموختن خط وجود نداشت با نگاه به سر در مغازه‎ها، نوشته‎های روی دیوارها، اعلامیه‎ها و هرچیزی که رد پایی از خوشنویسی در آن وجود داشت سعی کردم شیوه نوشتن کلمات به شکلی زیبا را بیاموزم و این نوشته‎ها را سرمشق آموختن کنم. به سرعت درست نوشتن کلمات را آموختم؛ حالا خط خوبی داشتم که نه تنها در امتحان دادن کمکم می‎کرد بلکه باعث شد وظیفه نوشتن تابلوها، پارچه ‏نوشته‎ها و اعلان‎ها یا هر نوشته دیگری در مدرسه به من سپرده شود و حتی از مدرسه‎های دیگر هم برای این کار به من سفارش داده می‌شد و بعدها این کار برایم به منبع درآمد تبدیل شد.
به شکل رسمی از چه زمانی آموختن هنر خوشنویسی را آغاز کردید؟
برگزیده شدن در مسابقات خوشنویسی مدارس کل کشور باعث شد سرنوشت کار من در زمینه خوشنویسی تغییر کند. پس از کسب این مقام برای آموختن خوشنویسی به انجمن خوشنویسان معرفی شدم و یک سال با استاد میرخوانی به شکل مکاتبه‏‌ای کار کردم. متاسفانه استاد میرخوانی پس از مدتی به دلیل نابینایی توانایی تدریس را از دست دادند و به همین دلیل من به وسیله یکی از دوستانم به استاد امیرخانی معرفی شدم. شاید ابتدا آموختن خوشنویسی برایم به معنی قوی‎کردن ابزار کارم بود اما پس از آنکه شاگرد استاد امیرخانی شدم جنبه هنری خوشنویسی برایم مطرح شد و به همین دلیل همه چیز را کنار گذاشتم تا بیشتر بخوانم، پژوهش کنم و روی جنبه هنری خوشنویسی کار کنم. سال‎ها روی خوشنویسی کلاسیک کار کردم نمایشگاه‎های بسیاری در ایران و خارج از ایران داشتم با این حال علاقه به نقاشی مرا در دهه ۸۰ باز به سمت خود کشید و باعث شد نقاشی‌خط را تجربه کنم. تجربه نقاشی‌خط برای من نزدیک ۸ سال طول کشید و در این مدت نمایشگاهی نگذاشتم، کار کردم و کار کردم و حاصل کار من از اول خرداد در فرهنگسرای نیاوران به نمایش گذاشته شده است. شاید در توضیح این کارها همین کافی باشد که بگویم که کارهایی را در نقاشیخط ارائه داده‌ام که دوست دارم نگاه انسانی و عاطفی مخاطبانم را بیدار کند. دوست داشتم کارهایم شبیه کارهای دیگران نباشد و این آثار به شکل بداهه و با حجم انبوهی از رنگ ایجاد شده‎اند.
شما سال‌ها در زمینه خوشنویسی کلاسیک کار کرده‎اید و حتی کتابت بیشترین تعداد دیوان حافظ در میان خوشنویسان نیز به نام شما ثبت شده است. چه شد که به کتابت دیوان حافظ پرداختید؟
من تاکنون حدود ۱۰ دیوان حافظ را کتابت کرده‎ام که نخستین آنها را در سال ۱۳۶۸ کتابت کردم و آخرین آنها به درخواست موزه ملی نروژ انجام شد. چاپ این کتاب به این دلیل بود که موزه ملی نروژ قصد داشت تعدادی از نقاشی‌‏های دوران صفوی را منتشر کند که برای این کار تصمیم گرفتند اشعار حافظ را با این نقاشی‎ها همراه کند. شاعری نروژی اشعار حافظ را به این زبان ترجمه کرد و برای نوشتن خط فارسی این کتاب نیز از من دعوت کردند.
به نظر شما ویژگی‎های کتابت برای یک خوشنویس چیست؟ این شاخه از خوشنویسی به جدیت بسیاری نیاز دارد و شما در این زمینه بسیار پرکار بوده‎اید.
هر خوشنویسی در تاریخ هنر ما کتابی از خود به یادگار گذاسته است. این کتاب‏‌ها لزوما ادبی نیستند بلکه از شعر تا متون و فقه و کتاب‎های علمی را شامل می‎شوند. من نیز وظیفه خودم می‏‌دانستم که یک کتابت از خودم به جا بگذارم تا ثبت شود. با این حال زمانی که نخستین حافظ را شروع کردم به هیچ‎عنوان فکر نمی‎کردم که در سال‎های بعدی به سراغ کتابت ۱۰ کتاب بروم. اسماعیل صارمی استاد ادبیات من که خود شاگرد استاد خانلری است، مرا به این کار تشویق کرد. کتابت برای من آموزه‎های بسیاری به لحاظ تجربه‎های خطی و درک مفاهیم شعر حافظ داشت. برای این کار من حتما تصحیح‎ها و شرح‎های مختلفی از دیوان حافظ را پیش رو داشتم تا با مراجعه به آنها به درست‎ترین شکل کلمات را به لحاظ معنا و همین‎طور فرم نوشتاری انتخاب کنم. برای من مهم بود که بدانم آیا باید بنویسم"خُم می‌دیدم و خون در دل و پا در گل بود" یا بنویسم "خُم می دیدم خون در دل و سر در گل بود " و برای همین بود که به تفسیرهای مختلف حافظ مراجعه می‏‌کردم. این کار در واقع به من کمک کرد که در خوشنویسی کلاسیک ساده‌انگارانه با شعر برخورد نکنم. من هیچ‌گاه رونویسی نکرده‎ام و با بیتی که قرار بوده بنویسم زندگی کرده‎ام. البته دوستانم معتقدند که من برای نوشتن هیچ زحمتی نمی‏‌کشم و این به دلیل پیشنه‏ای است که من به واسطه تلاش و مطالعه برای خوشنویسی کسب کرده بودم. برای کتابت که سال‎ها در خانه مردم به جا می‌‏ماند یک خطاط باید به قواعد دستوری و نگارشی آگاه باشد و در حقیقت درست نوشتن جزو وظایف خوشنویس است. ما به مشکلات بسیاری برخورده‎ایم که به دلیل اینکه خوشنویسان به شعر و متن اهلیت نداشتند به وجود آمده است و مفسران را در دوره‎های بعد دچار مشکل کرده است.
شما در زمینه شعر و ادبیات استادانی داشته‎اید؟
بله من هم برای درک شعر برای خوشنویسی و هم چون آواز کار می‏‌کنم برای تلفظ صحیح کلمات در زمینه روخوانی حافظ مدتی شاگرد استاد ابتهاج بوده‌ام. به علاوه مدتی نیز نزد فریدون مشیری و محمدرضا شفیعی کدکنی به آموختن شعر و ادبیات مشغول بوده‎م.
شما در ابتدا خوشنویسی کلاسیک کار می‏‌کردید درباره این دوره از فعالیت کاری خود نیز صحبت کنید.
شاید بد نباشد بدانید که من نخستین نمایشگاه نقاشی‌خط خود را نه امسال بلکه در سال ۱۳۵۷ برگزار کردم. در واقع حس نقاشی من همیشه از خط قوی‏‌تر بوده است و چون در آن زمان هم با رنگ‎ها خوب کار می‏‌کردم، این موضوع در من محفوظ ماند. پس از انقلاب جامعه ما در همه رشته‎های هنری بیشتر به سمت هنر کلاسیک حرکت کرد. این عقب‎گرد به نظر من برای هنر ما خوب بوده است زیرا نشان می‏‌داد که ما از هنر گذشته خود بی‏‌خبر هستیم. در واقع ما در این دوره بیدار شدیم و به میراث ادبی و هنری خود دوباره توجه کردیم. من به شکل جدی در این دوران و سال‎های پس از آن به خوشنویسی کلاسیک پرداختم. در این دوران به مطالعه آثار خوشنویسان بزرگ ایران از دوره تیموری مانند میرعلی تبریزی واعظ خط نستعلیق، سلطان‌علی مشهدی و میرعلی هروی تا خطاطان پس از صفوی مانند میرعماد پرداختم. آثار این هنرمندان بزرگ مشوق من بود با این حال اکنون خط من قالب مستقلی دارد و شبیه کسی نیست زیرا به شدت از شبیه‎نویسی پرهیز می‏‌کنم. با این حال تاثیر گرفتن از دیگران را نکته‎ای منفی نمی‏‌دانم و خود از دیگران بسیار تاثیر گرفته‏‌ام. در نهایت سال ۱۳۶۱ با همکاری انجمن خوشنویسان شروع به برگزاری نمایشگاه‎های گروهی کردیم و در سال ۱۳۶۶ نیز من نخستین نمایشگاه انفرادی خود را در موزه هنرهای معاصر برگزار کردم.
شما علاوه بر خوشنویسی سابقه‎ای جدی در هنر موسیقی نیز دارید. نخستین بار چه شد که به آموختن موسیقی روی آوردید؟
من احساس می‏‌کردم که صدای خوبی دارم؛ تصمیم گرفتم که در این زمینه تعلیم ببینم زیرا درست خواندن آواز برایم بسیار مهم بود. زمانی که برای کسب تجربه از محضر استاد امیرخانی استفاده می‏‌کردم با استاد شجریان آشنا شدم. آن زمان استاد با آنکه هم می‏‌‌خواندند و در رادیو در برنامه گل‌ها شرکت داشتند اما به شکل بسیار جدی خوشنویسی می‎کردند. به آقای شجریان گفتم که دوست دارم ردیف‎های آوازی را یاد بگیرم، ایشان گفتند که قرار است به زودی کلاسی در خانه استاد صبا داشته باشم. استاد آن زمان بسیار جوان بود و این نخستین کلاس ایشان بود و در آنجا شاید ۵-۶ هنرجو بودند. پس از انقلاب این کلاس‎ها تعطیل شد و مدتی بعد دوباره زیر نظر آقای شجریان در رادیو شروع به آموختن آواز کردم. این کلاس بعدها به خانه استاد کشیده شد، حاصل این آموختن‎ها نخستین آلبوم من با عنوان "بی‎کران"بود که با گروه شیدا که آن زمان آقای مجید درخشانی سرپرستی آن را برعهده داشت، همکاری می‎کردم. دومین آلبوم با مرحوم استاد ذوالفنون و آقای عندلیبی ساخته شد که "گون" نام داشت و شعرهای آن از استاد محمدرضا شفیعی کدکنی بود. البته من الان بیش از ۲۰ آلبوم موسیقی آماده دارم که منتشر نشده‎اند.
پس در موسیقی نیز به اندازه خوشنویسی فعال هستید؟
بله، من به جز خواندن آواز کلاس‎های آموزشی و شاگردان بسیاری نیز داشته‌ام که خروجی بسیار خوبی داشت و از دل همین کلاس‎ها آقای علیرضا قربانی هنرمند بسیار شناخته شده این روزها هستند.
بین خوشنویسی و موسیقی سنتی همیشه پیوندی وجود داشته است. یا خوشنویسان به آواز سنتی می‎پردازند و یا خوانندگان سنتی دستی در خوشنویسی دارند، به نظر شما ریشه این پیوند در کجاست؟
در موسیقی رشته آواز و در خطاطی به خصوص خط نستعلیق بسیار به هم نزدیک هستند. همانطور که خوشنویس شعری را انتخاب می‌‏کند که دوست دارد و در سکوت درونی‎اش آن را با خود نجوا می‏‌کند و صدای این شعر در تصویر نوشته او نمایان می‎شود خواننده نیز با شعر رابطه‎ای این چنین دارد. به علاوه از نظر فنی هم این دو بسیار به هم نزدیک هستند؛ به عنوان مثال در نستعلیق ما قاعده‎ای داریم که می‏‌گوید ابتدای کلمات را نباید کشیده نوشت، این کشیدگی در آواز مدّ گفته می‏‌شود و این مدّ نباید در ابتدای شعر لحاظ شود. آکسان‎ها و سکوت‏‎ها باید در هر دو رعایت شود و ماده هر دو نیز کلمه است. این ارتباطات باعث می‎شود که حس این دو هنر نیز به هم نزدیک باشد. کسانی در نوازندگی ما قوی بوده‎اند که شعرخوانی‌شان خوب بوده است و اطلاعات و درک درستی از شعر داشتند. چنین نوازنده‎ای وقتی خواننده یک بیت می‏‌خواند سازش را با حال و هوای شعر تنظیم می‏‌کرد و به همین نسبت خوشنویس نیز همان‎طور که گفتم باید شعر را بشناسد.
گفتید که سال‎ها پیش از آنکه در زمینه خوشنویسی کلاسیک نمایشگاه داشته باشید نقاشی‌خط‎های خود را به نمایش گذاشتید. اکنون نخستین نمایشگاه نقاشی‎خط شما به شکل رسمی در گالری نیاوران برگزار شده است. چه شد که در یک دهه اخیر از فضای خوشنویسی کلاسیک به سمت نقاشی‌خط حرکت کردید؟
در سال‎های پایانی دهه هفتاد و بعد در دهه هشتاد فضای جامعه ما به سمت زندگی مدرن حرکت کرد و حتی مطالبات احساسی و اجتماعی جامعه نیز به همین سمت رفت. در آن سال‎ها خوشنویسان به شکل یک ماراتن به سمت نقاشی‎خط حرکت کردند. من نمی‏‌خواستم مانند دیگران کارهای تکراری انجام دهم و همان چیزهایی که در دهه پنجاه اتفاق افتاده است را تکرار کنم. من چون از قبل نقاشی کار می‌کردم تصمیم گرفتم این حرکت را با نگاه دیگری ببینم به همین دلیل بیش از یک دهه به لحاظ رسانه‏‌ای سکوت داشتم. با این حال در آتلیه من سکوتی وجود نداشت و شب و روز مشغول کار بودم. هم روی شکل‎های مختلف پروژه خودم کار می‏‌کردم و هم در زمینه کار هنرمندان بزرگ مطالعه بسیار می‏‌کردم تا کارهایم در زمینه نقاشی‌‌خط همراه با دانش باشد. کارهایی که اکنون به نمایش گذاشته شده است جدا از اینکه چه کیفیتی دارند می‏‌توانم بگویم که تکراری نیستند. زندگی ما هر روز در حال تغییر است و به نظر من هنرمند نیز از این تغییر نبایید غفلت کند. البته این نگاهی نیست که من به کارم تزریق کنم بلکه به شکل خودجوش در من وجود دارد و همراهی با نیازها و تغییرات روز جزیی از تفکر هنری من شده است.
در این کارهای جدید به خط به معنای خوشنویسی و رنگ چه نگاهی داشتید؟
این آثار نگاه‏‌های مدرنی دارد. مدرن برای من به این معناست که بیننده هنگام دیدن یک اثر با کوتاه‏‌ترین نگاه بتواند بیشترین برداشت را داشته باشد. به علاوه دلم می‏‌خواست کارهایی را ارئه کنم که نگاه انسانی و احساسی مخاطب مرا بیدار کند و این بیداری برای من بسیار ارزشمند بود. مانند شعری که پاک است و هیچ عنصر اضافه‎ای در آن وجود ندارد و در نهایت صداقت سروده شده است. اما در مورد رنگ باید بگویم که من در فضایی طبیعی بزرگ شده‌‏ام که سرشار از رنگ بود شاید به همین دلیل است که من اسیر رنگ‌‏ها هستم و رنگ‏‌هایی که در این کارها استفاده کردم نشان می‌دهد من اهل طبیعت هستم. در واقع از رنگ‎ها به شکل فضاسازی استفاده کرده‌‏ام. همه این کارها فی‌‏البداهه هستند و به این شکل نیست که من خط را نقاشی کرده باشم من در لحظه و با پاشیدن رنگ و استفاده از یک قلم‎موی پهن این تابلوها را کار کرده‎ام. همه ‎ نقاشی‏خط‎های من متعلق به لحظه هستند و از زمان خلق روی بوم دست‏خوش هیچ تغییر دیگری نمی‌شوند.
انتهای پیام/
حمیده پازوکی