سرویس تجسمی هنرآنلاین : بهار بهبهانی نقاش ایرانی فارغالتحصیل کارشناسی ارشد نقاشی از دانشگاه تهران است. نقاشیها، چیدمانها، عکسها و آثار ویدیویی او تاکنون در دوسالانه سیدنی، دوسالانه شارجه، کریستیز لندن، سازمان ملل در ژنو، دوسالانه هنر آسیایی موزه میرامار در بنگلادش، موزه ملی هنر زنان در زاگرب، موزه کویینز در نیویورک و جشنواره فیلم ترایبکا به نمایش گذاشته شدهاند. و همچنین نمایشگاه «دوربین مخفی» وی از ۱۹ بهمن تا ۱۳ اسفند سال قبل در گالری کازی کنتمپورری در بروکلین (نیویورک) برپا شده است. نکته حائز اهمیت درآثار بهبهانی و خصوصا مجموعه آثارش تحت عنوان باغ ایرانی تاکید به هویت و فرهنگ ایرانی در بوم نقاشی است و علی رغم سالها زندگی در غرب همچنان در آثارش هویت اصیل وناب هنر ایرانی قابل مشاهده است. با او به مناسب برگزاری نمایشگاهش گفتوگویی انجام دادهایم.
انتخاب رنگهای نقاشیهای شما بر اساس چه ویژگیهایی انجام میشود؟ کماینکه در نمایشگاه باغ دلگشا اغلب رنگهای استفاده شده از قبیل رنگ فیروزهای هویت ایرانی دارد.
سیر انتخاب رنگ در آثارم بتدریج و ناخودآگاهانه به وجود میآید. استارت اولیه مجموعه باغ دلگشا با خواندن سفرنامههای سیاحان اروپایی که به ایران آمده بودند زده شد؛ نکته حائز اهمیت در این سفرنامه هابحث رومانتیک کردن هویت باغ ایرانی توسط این سیاحان اروپایی بود. هر چقدر به جلوتر میرفتم و مطالب بیشتری میخواندم با ابعاد مختلفی روبه روبه رو میشود و نسبت شکل گیری این باغها با حوادث و اتفاقات تاریخی برایم جلب توجه کننده بود.
منظورتان وقایع سیاسی اجتماعی آن دوران است؟
بله، از این نظر احداث باغها برایم خیلی جالب بود.
نظیر واقعه مهم تاریخ معاصر یعنی قتل امیر کبیر در باغ فین کاشان؟
بله و اتفاقاتی از این دست. تمام این رویدادها را من در قالب مطالعه مورد کندکاو با یک نوع نگاه بیطرفانه قرار دادم. سعی کردم احساسی را را در رنگها به وجود بیاورم و لزوما روایتم تجسم صرف واقعیتهای پیرامون باغ ایرانی نیست. چون به محض اینکه باغ ایرانی در ذهنمان متبادر میشود با طیفی متنوعی از رنگ و نورهای گرم و شارپ مواجه میشوم. من از این نگاه پرهیز کردم و تلاش کردم یک قدم دورتر و یا یک قدم به درون باغ قدم بگذارم و زیر خاک و گل و لایههای زیرین باغ به خلق اثر پرداختم. در حقیقت رنگها وابسته به تاریخی که در پشت هرباغ وجود دارد است. در این راستا برایم اهمیت سایه درباغ ایرانی قابل توجه بود. در کشوری که آفتاب درخشان و سوزانی دارد زندگی میکنیم و باغ ایرانی این بهشت برین مامنی برای آسایش ایرانیها بوده است. هر درختی به خاطر سایهاش مهم بوده است. شاید در این نمایشگاه به جای اینکه رویکردم به فراوانی آفتاب، فراوانی آب و فراوانی سرسبزی باشد. بیشتر به کمبودها و آن خلاقیتی که در پس این کمبودها به وجود آمده توجه داشتم.
بنابراین تناقضها در اغلب آثار نقاشی شما دیده میشود؟
دلیل اصلی زیبایی سایه به خاطر آفتاب سوزان است. دلیل اصلی اهمیت آب کمبود آب در کشورمان است. غنای معماری و طراحی خردمندانه قنات و آبهای ایرانی نکته مهمی است. تمام این مسائل بیس اصلی تابلوهایم در این نمایشگاه است. ایرانیها اولین ملتی بودند که سیستم قنات را در دنیا طراحی و ابداع کردند.
ریشه حزنی که در اغلب نقاشیها دیده میشود چیست؟
ریشه این حزن برمی گردد به تاریخی که پشت در هر باغی وجود دارد. در خیلی از جاها خواندهام ساخت خیلی از این باغها بیشتراز ۱۷ سال طول کشیده، اما هیچ وقت معلوم نشده که سازندگان این باغها چه رنجها و سختیها متحمل شدهاند و چه کسانی بودهاند. آیا هنرمند نامیده میشدند واگر کارگر هم بودهاند به نظر میآید ذهن خلاقی داشتهاند. این گمنام بودن سازندگان باغهای ایرانی که سمبل زیبایی از ایران است برایم فوق العاده جلب توجه کننده بود.
اگر به دید سینمایی به آثارتان نگاه کنیم، شما از دید لانگ شات سوژه مورد نظرتان را نگاه کردهاید اما عنصر معماری از عناصر بارزی است که در هر سه مجموعه نقاشی هست، فکر میکنید چرا معماری برایتان تا این حد برجسته بوده که در آثارتان حضور یافته است؟
اگر بخواهیم به صورت کلى نگاه کنیم معمارى تعریفى از فضا است، و در کار من به شکل نقشه هاى یک نوع جغرافیا است. در واقع تعریف یک فضا و تعریف یک جغرافیا است که در آن یک نوع ساختار معمارى هم دیده مى شود. چیزى که براى من جالب است این است که این مجموعه زمان دارد. آثار من را مى توان گذشته نامید که به زمان حال و شاید در دنیاى خیال هر کسى به زمان آینده هم بسط داده مى شود. اما معمارى در تمامى این آثار مستتر است و در شکل کلىتر تعریف یک نوع فضا است که هر کدام به نوعى با تعریف این فضا و جغرافیا به یک نوع هویت که مى تواند هویت شخصى، تاریخى و معمارى باشد دست پیدا مى کند.
عنصر معماری امروز یکی از موضوعات روزآمد هنر بشمار میآید و اگر به اخبار ده ساله رسانههای دنیا هم نگاه کنیم صحبت در مورد معماری برایشان اهمیت ویژهای دارد زیرا بحث هویت و بسیاری مسائل دیگر را با خود به همراه دارد، معماری در آثار شما جنبه یادمانی و منتقدانه به فضای دگرگون شده امروز دارد؛ شتاب زدگی و در بعضی اوقات معماری که از بین میرود.
بیش از ۱۵ سال است که دغدغه من، دغدغه گذشته و به هم پیچیده شدن از دست رفتهها و به جا ماندهها است. چه در ویدئو آرتها که کار میکنم چه در نقاشیها این روند را همیشه میتوان در آثارم دنبال کرد. نمیتوانم بگویم که اتفاقی که در کارهای من افتاده یعنی بدنبال نوستالژی بودن و دنبال گذشته رفتن بعد از جابه جایی من از ایران بوده است، چون قبلش هم این برای من مهم بود. اشاره کردید به جا، محل، معماری و خانه فکر میکنم همیشه احساس سردرگمی، بیجایی و بیخانمانی احساس کلی بوده که در مورد من از سالهای آغازین زندگیام حتی قبل از اینکه در زمینه هنر فعالیت کنم وجود داشته است. در نتیجه وقتی جغرافیایم را تغییر دادم احساسم خیلی تغییر نکرد. این احساس بیخانمانی و بیجایی بودن به همه جایی بودن رسید اما در مورد نقشههای معماری خصوصاً در مورد کار خودم در واقع جغرافیا است که وارد کار میشود و یک هویتی را تعریف میکند. اما این دفعه دلم میخواست این هویت را نه از چشم خودم و نه از جنسی که میشناسم دنبال کنم بلکه از جایی که قرار دارم به همه چیز نگاه کنم و سعی کنم آن را بیابم. به این شکل بود که سفرنامههای آمریکاییها و اروپاییان که به ایران سفر کرده بودند را خواندم، از طریق این سفرنامهها سعی کردم به جغرافیا، جا و مکان آشنای خودم نزدیک شوم. درواقع این یک گذار ۱۰ ماه تا یک ساله مطالعه من بر روی معماری بود که ما و غربیها آن را میشناسیم و از آن حرف میزنیم. میخواستم ببینم معماری اسلامی، معماری پیش از اسلام و معماری ایرانی و به طور کلی معماری شرقی چه ارتباطی با رفتار اجتماعی و نوع جهان بینی یک آدم شرقی و به خصوص یک آدم ایرانی دارد در نتیجه مجبور بودم بهریشهها برگردم تا ببینم که شکل گیری و قرارگیری انسانی که در آنچهار چوب معماری به نام «باغ ایرانی» قرار دارد جایگاهش کجاست؟ رفتارهای اجتماعیاش چیست؟ نوع حرکتش چگونه است؟ نوع رنگهایش چیست؟ نقش راه رفتنش در آن باغ چیست؟ آیا کمبود آب و کویر بودن چه تاثیراتی دارد؟ و تمامی این موارد من را بر گرداند به گذشته که بتوانم امروز نه فقط خود شخصی بلکه خود یک ملت را بیشتر درک کنم و به این فضا نزدیک شوم. در واقع برای من این فضا و معماری شعر است.
عنصر بارز دیگر در این آثار زمان است. در آثار شما گویی زمان متوقف شده و هنرمند قصد دارد چیزهایی که از یاد رفته است را تخیل کند، در این مورد بگویید؟
واکنشهای ما چه به عنوان انسان و چه به عنوان هنرمند و بعضی اوقات ترکیب این دو، نسبت به اتفاقات اطرافمان که میتواند اتفاقات سیاسی و اجتماعی باشد متفاوت است. در این بین بسیاری از آرتیستهای بزرگ دنیا غربی و شرقی نسبت به ناآرامیهای سیاسی جوامع واکنشهای آنی نشان میدهند و تاثیرات آن را به لحاظ مفهومی و فرمی میتوان در کارهایشان دید. هنرمندانی هم هستند که واکنشهای آنی و عینی به اتفاقات تاریخ و روز به همان شکل که دیده میشود در آثارشان مجسم نمیشود و درونیتر شده و به شکل دیگر نشان داده میشود. مجموعه «باغ ایرانی» با یک دلتنگی ساده از باغ ایران و نمایشگاهی که سالها پیش در موزه هنرهای معاصر از ما دعوت شده بود که در مورد باغ ایرانی کار کنیم آغاز شد و بعد به هویت و شخصیت باغ ایرانی رسید. منتها در پروسه مطالعه باغ ایرانی از نگاه غربی، من به اسنادی دست پیدا کردم که این اسناد فاش شده تمام دادهها، اطلاعات و احساساتی که من نسبت به باغ ایرانی داشتم را فروریخت. این اسناد مربوط به سازمان سیا است و به اواخر قرن ۱۸ که شروع استعمارگری در ایران است برمی گردد.
فضای باغ ایرانی با نوعی کشف و شهود همراه شده و انگار باید از روی این نقشهها دوباره باغ ایرانی را ساخت؟
شاید خیلی سخت باشد که از نظر بصری بخواهم بگویم مشخصاً چه اتفاقی افتاده ولی حتماً در راستای آن احساسات و اطلاعاتی که گرفتم و کاری که انجام دادهام کنش و واکنشی روی داده است. از نظر زبان بصری شاید بتوانم در این مورد به لایه لایه بودن کار اشاره کنم. این آثار از لایههای زیادی درست شدهاند به این معنی که بخش انجام فیزیکی کار برای من بخشی از مفهوم کار شده است. بنا براین سعی کردم که انجام فیزیکی، زمانش و کار اجرایی آن را به هیچ وجه کوتاه و خلاصه نکنم و این باعث شد که در حین اینکه راجع بهش فکر میکنم کار کنم. این ترکیب فکر و عمل طولانی تبدیل به مقاربهای شد که مجبور بودم تمام وقت بر روی آن کار کنم ولایههایی را به وجود آورم که میتوانم این را بسط دهم به اینکه این لایهها از نظر بصری میتواند لایههای فکری، برداشت واضح و غیر واضح و درست و نادرست ما از یک اتفاق تاریخی یا از یک واقعیت باشد.
چند لایه کار کردن و زمان زیادی متمرکز بودن بر روی یک اثر از ویژگیهای هنرمندان شرقی است، مانند آثار مینیاتور و نگارگری که مشخص است به هنرمندان شرقی تعلق دارد فکر میکنید شرقی بودن خاصیت آثار شما هم هست؟
من فکر میکنم نگاه تعزلی به دنیا نگاه شرقی است.
احمد محمداسماعیلی