سرویس تجسمی هنرآنلاین: نمایشگاه آثار اتو پینه هنرمند نامدار آلمانی در موزه هنرهای معاصر تهران پس از یکماه و نیم در حالی به کار خود پایان داد که توجه دوست‌داران فرهنگ و هنر به آن نشان از اهمیت مبادلات فرهنگی و پذیرا بودن هنردوستان ایرانی از چنین حرکت‌هایی دارد.آن‌چنان که پیداست، هنرمندان و مراکز هنری بیرون از مرزها هم به حضور در ایران بی میل نیستند و کنجکاواند تا دریافت و واکنش ایرانی‌ها به هنرشان را محک بزنند. اتو پینه یکی از این هنرمندان بود که البته در کمال تاسف پیش از سفر به ایران درگذشت اما دوستان و همکارانش که از تمایل زیاد او به برپایی نمایشگاه در ایران آگاه بودند همت به این کار کردند. تیل برکنر مدیر گالری برکنر دوسلدورف، همزمان با نمایشگاه میهمان هنرآنلاین بود و فرصت دیدار با یواخیم یگا مدیر گالری ملی برلین و هاینس گونتر تورن، مدیر برنامه‎های اتو پینه در موزه هنرهای معاصر دست داد. حاصل این دیدارها گفت‌وگویی است که علاوه بر نمایشگاه اتوپینه به جریان مهم و تاثیرگذار گروه "زیرو" که پینه خود بنیان‌گذار آن بود می‌پردازد به اضافه نکته‌هایی درباره هنرتجسمی امروز آلمان و افق‌هایی که جامعه هنری این کشور پیش رو دارد.

بخش اول/ پینه، جریان زیرو و هنرتجسمی امروز آلمان
آقای برکنر در ابتدا بد نیست درباره این موضوع صحبت کنید که به طور کلی اتو پینه کیست و در هنر آلمان چه جایگاهی دارد.
من بیشتر ترجیح می‌دهم درباره اهمیت پینه در هنر جهان صحبت کنم. پینه جزو نخستین کسانی بود که پس از جنگ جهانی دوم در هنرآلمان انقلابی پدید آورد. در حقیقت پینه پاسخ به این سوال‌ها که هنر چیست و چگونه می‌‎توان از هنر دریافتی داشت را تغییر داد. برای فهمیدن پاسخ سوال شما باید یک قدم به عقب برداشته و از سه منظر هنر، تاریخ و فلسفه به کار پینه نگاه کرد. اگر ما تاریخ را از سال ۱۹۰۰ در نظر آوریم می‌‎بینیم که آن زمان هنر به نقاشی روی بوم و مجسمه خلاصه می‌شد و از نظر موضوعی نیز به منظره و پرتره محدود می‌‎شد. پس از این دوران هنرمندانی مانند پیکاسو پیدا شدند که با هنر برخوردی متهورانه دارند. آن‌ها دیگر با منظره کاری ندارند بلکه به فرم و مفهوم اثر توجه می‌‎کنند. در هنر اروپا این موضوع باعث شد که حرکتی روبه جلو در تاریخ هنر پدید آید. گروه "Zero" یکی از گروه‎های هنری بود که به این حرکت رو به جلو کمک کرد. پینه به همراه هاینز ماک تمام هنری که تا آن تاریخ به وجود آمده بود را کنار نهاده و از صفر شروع می‌‎کنند. اعضای این گروه این ایده را بیان می‌‎کنند که این نقطه صفر شروع هنر است. پینه پس از این دیدگاه است که به شیوه‎های جدیدی برای خلق آثار هنری فکر می‌‏کند و به عنوان مثال تصمیم می‌‎گیرد به جای استفاده از رنگ تابلو را آتش بزند. او از خود سوال می‌‎کند که چرا به جای بوم از دیوار استفاده نکند؟ چرا به جای رنگ از نور بهره‏ نگیرد یا به جای دیوار کل یک اتاق یا حتی پهنه آسمان را صفحه نقاشی خود نکند؟ از نگاهی دیگر باید گفت که چون پینه علاوه بر هنر در رشته فلسفه تحصیل کرده است، در نوشته‎های خود بیانی انتزاعی دارد و نوشته‎‌هایش بیشتر شعرگون است. پینه به چیزهایی که خوب هستند، ثابت‌شده‌اند و نیروی مثبتی درون آن‌ها وجود دارد علاقه‎مند است. همین افکار اوست که باعث شده آثارش در چنین ابعاد شگف‎انگیز و جالب توجهی شکل گیرد.
اعضای گروه "Zero" پس از تشکیل این گروه، بدون آنکه مرزی برای کار خود قائل شوند آثاری را خلق می‌‏کنند که در آن‌ها کشف‎های بسیاری وجود دارد. به عنوان مثال ماک اثری را با ترکیب رنگ و سایه خلق می‌‎کند یا گونتر اوکر در کنار رنگ از میخ برای تابلو‌هایش استفاده می‌‏کند. پس از این خلاقیت‎‌ها بود که هنرمندان دیگر در اروپا و آمریکا به چنین کارهایی دست زدند و در واقع همه تجربه‏‌های مشابه تحت تاثیر گروه زیرو در هنر معاصر پدید آمده است. گروه "Zero" نه تنها مرز‎های هنر را از میان برداشت، بلکه مرزهای جغرافیایی را نیز حذف کرد. ۱۰ سال پس از جنگ تمام کشور‌ها همه با هم قهر بودند و نخستین کسانی که ایده ارتباط دوباره و دوستی میان مردم را مطرح کردند هنرمندان بودند. شیوه کاری پینه نوعی پیشرفت را در کار او در زمینه نوع نگاه و استفاده از متریال و ابزار نشان می‌‎دهد. او دوست داشت از آتش استفاده کند زیرا آتش هیچ پیوندی با هنر دوره‎های قبل نداشت و کسی پیش از این کاری مشابه آن ندیده بود.
چرا آتش و نور؟
در رابطه به اهمیت نور در آثار او باید بگویم که گذر او از رنگ به نور به شکل‎های مختلف در آثارش دیده ‎می‎شود و اتاق نور بزرگ‌ترین نمونه کار او در این زمینه است که درون آن نوعی کهکشان ساخته دست بشر دیده می‌‎شود. در بخش دیگری از آثار او می‌‏توان شکسته شدن همه مرز‌ها را مشاهده کرد زیرا او در این مرحله از فعالیت هنری خود آسمان را عرصه نمایش خلاقیت هنری خویش قرار می‌‏دهد و بالن‎های خود را می‌‏سازد. یکی از بزرگترین‎ آثار او در این زمینه رنگین کمان المپیک بود که در سال ۱۹۷۹ در المپیک مونیخ به نمایش گذاشته شد. او همچنین پس از نور صدا را به عنوان ماده هنری خود انتخاب کرد و با اپراهای بسیاری همکاری کرد.
چگونگی و جریان برپایی نمایشگاه آثار اتو پینه در موزه هنرهای معاصر تهران پیش از این بار‌ها مطرح شده است اما شما به عنوان مدیر گالری برکنر که پینه به شکل اختصاصی با آن همکاری می‌‏کرد برپایی این نمایشگاه در ایران را چگونه ارزیابی می‌‏کنید؟
زمانی که اتو پینه زنده بود از خبر برپایی چنین نمایشگاهی در ایران بسیار خوشحال بود. او عقیده داشت مرز‌ها باید برداشته شود تا مردم با هم صحبت کنند، همدیگر را بفهمند و بتوانند با هم دوست شوند. برای او بسیار مهم بود که آثارش در کشوری با پیشینه تاریخی هفت هزار ساله به نمایش گذاشته خواهد شد. نکته دیگر اینکه از نظر روحی پینه از دیدن آثار هنر ایران بسیار لذت می‌‏برد به همین دلیل اثری با عنوان "چراغ روح" را با استفاده از رنگ آبی کاشی‎های اصفهان ساخت که نمی‌‏توان گفت که این اثر یک مجسمه است یا نور است.
رابطه شخصی‌تان با پینه چگونه بود؟
پینه برای من دوست بسیار خوبی بود که امروز دیگر در میان ما نیست.
شما مدیر یکی از مهم‎‌ترین گالری‎های دوسلدورف هستید زیرا جمعی از بزرگ‌ترین هنرمندان معاصر آلمان به شکل اختصاصی با شما همکاری داشته‌اند. فعالیت شما در گالری برکنر با هنرمندان به چه شکل است؟
نخستین چیزی که می‌‎توانم بگویم این است که ما در گالری برکنر به خاطر آدم‎هایی کار می‌‎کنیم که عاشق هنر هستند. ما در مرحله نخست نگهداری از آثار هنرمندان به بهترین شکل را وظیفه خود می‌‏دانیم. به علاوه باید همه نکات زندگی یک هنرمند و شرایط کاری او را بدانیم. در این صورت است که تصمیم می‌‎گیریم چه برنامه‎ای برای این هنرمند داشته باشیم چگونه با موزه‎‌ها، مراکز هنری و نمایشگاه‎های خارج از کشور برای نمایش آثار این هنرمند مذاکره کنیم. همچنین انتشار کتاب آثار هنرمندان و ساختن فیلم درباره آنان و در آخر فروش آثار هنری کار دیگری است که ما انجام می‌‏دهیم. زیبا‌ترین چیز هم این است که هنگام کار به همین شکلی که اکنون در ایران حضور داریم با ملت‎های دیگر دوست شده و ارتباط هنری برقرار کنیم. جا دارد به این موضع نیز اشاره کنم که برگزاری این نمایشگاه در ایران برای ما هیچ جنبه اقتصادی ندارد و ما تنها به دنبال ایجاد یک پل ارتباطی میان دو فرهنگ ایران و آلمان بوده‎ایم. یکی دیگر از کارهایی که ما انجام می‌‏دهیم تهیه نسخه‎های دیجیتالی بسیار با کیفیت از آثار هنری با قیمتی کمتر از نسخه اصلی و ارسال آن به شهرهای مختلف اروپاست.
مناسبات گالری‎داری در آلمان چه ویژگی‎هایی دارد؟ و همچنین کدام شهر در آلمان به لحاظ فعالیت‎های هنری دارای مرکزیت است؟
گالری‎‌ها در آلمان با توجه به گرایشی که به سبک‌های هنری دارند فعالیت می‌‎کنند؛ بعضی به هنر کلاسیک علاقه دارند و بعضی دیگر مانند گالری ما بر هنر معاصر تاکید دارند. از سال ۱۹۵۰ تا سال ۱۹۸۰ در دوسلدورف اتفاقات بسیاری در زمینه هنر افتاده است و این شهر مرکز هنری آلمان بوده است. با این حال اکنون برلین وضعیت دوسلدورف در دهه ۱۹۶۰را دارد و در سال‎های اخیر مرکزیت فعالیت‎های هنری را از آن خود کرده است. به نظر من در آینده نزدیک هنرمندان بزرگ در این شهر فعالیت کرده و از این شهر برخواهند خواست.
اقتصاد هنر در آلمان اکنون چه شرایطی دارد؟ آیا شما اقتصاد هنری پر رونقی در آلمان دارید و به نظر شما رونق یا عدم رونق اقتصاد هنر در کشور شما به چه دلایلی است؟
همانطور که می‌‎دانید در آلمان به فرهنگ اهمیت بسیاری داده می‌‎شود و مردم به فرهنگ و هنر علاقه بسیار دارند. آلمان کشوری است که بیشترین اپرا‌ها و دانشگاه‎‌ها در آن وجود دارد. هر سال ۱۲۰ میلیون نفر از موزه‎های آلمان بازدید می‌‏کنند؛ در این شرایط این سوال پیش می‌‎آید که آیا این افراد از قدرت اقتصادی لازم برای خرید آثار هنری نیز برخوردار هستند یا خیر؟ مانند همه جای دنیا در آلمان نیز آدم‏‌هایی هستند که می‌‏توانند دنیا را بخرند و در کنار آن‌ها پلیس، معلم و کارگر نیز وجود دارد خوشبختانه این بخش از مردم آلمان نیز می‌‏توانند در حد توان خود اثر هنری خریداری کند. به همین دلیل خرید و فروش آثار هنری در میان مردم آلمان کاری معمول است.
به نظر می‌رسد برلین کم‌کم دارد به یکی از قطب‌های هنری جهان تبدیل می‌شود با این وجود در سال‎های اخیر هنرمندان ایرانی که در دیگر نقاط جهان فعال هستند کمتر به فضاهای هنری برلین راه پیدا کرده‎اند. به نظر شما علت این موضوع چیست؟
این موضوع باید به شکل طبقه‌بندی مورد بررسی قرار گیرد. این خود هنرمند است که تصمیم می‌‎گیرد در کجای جهان آثارش را به نمایش بگذارد. از سوی دیگر باید به شرایط سیاسی، اهداف کشورهای مختلف در زمینه هنر و برنامه‎های موزه‎های یک کشور نیز برای پاسخ دادن به سوال شما توجه کرد. به عنوان مثال سفارت آلمان در ایران این نمایشگاه را پشتیبانی کرده است و به همین شکل اگر سفارت ایران در آلمان از فعالیت‎های هنرمندان خود حمایت کند، هنرمندان ایرانی می‌‎توانند وارد فضاهای هنری آلمان شوند. به علاوه موزه‏‎های ایران نیز باید با موزه‎های آلمان ارتباط ایجاد کنند تا فعالیت‏های مشترک بیشتر شود.
بخش دوم/ اتو پینه؛ کاشف دوباره هنر و شیفته نور و آتش
همان‌طور که اشاره شد، بخشی دیگر از گفت‌وگو در دیدار با یواخیم یگا مدیر گالری ملی برلین و هاینس گونتر تورن، مدیر برنامه‎های اتو پینه شکل گرفته است که در ادامه می‌خوانید.
آقای یگا، بد نیست شما نیز به عنوان مدیر گالری ملی برلین نظرتان را درباره اهمیت و جایگاه اتو پینه در هنر آلمان بیان کنید.
پینه یکی از بزرگ‌ترین هنرمندان معاصر آلمان است و همه مردم او را به عنوان کاشف هنر می‌‎شناسند. در تهران نیز زیبا‌ترین آثار این هنرمند به نمایش گذاشته شده است.
به نظر می‌‏ رسد که پینه از جنگ و نتایج آن بسیار تاثیر گرفته است. شما این موضوع را چگونه تحلیل می‌‏کنید؟
این موضوع به هیچ عنوان در مورد اتو پینه صادق نیست. پینه با جنگ زندگی کرده بود اما زمانی که کارش را آغاز کرد آشفتگی جنگ پایان یافته بود. او مخالف جنگ بود و به مرور زمان موفق شد درست برعکس آنچه در جنگ رخ داده بود را در آثارش نشان دهد.
در این نمایشگاه آثار مختلفی از پینه وجود دارد که نشان‎دهنده نگاه‌های متفاوت او به وجوه زندگی است او هم جنبه‌های خوب زندگی را می‌‎بیند و هم جنبه‎های تاریک زندگی را؛ نظر شما درباره نوع نگاه این هنرمند به زندگی چگونه است؟
این موضوع کاملا درست است؛ پینه آثارش را با قدرت بسیار خلق می‌‎کرد و همه زندگی خود را صرف فعالیت‌های هنری کرد. با این حال او از این نکته غافل نبود که در پشت رنگین‎کمانی که از آن صحبت می‌‎کند سیاهی قرار دارد و با آنکه نمی‌‎خواهد درباره آن وجه سیاه صحبت کند اما از وجود آن نیز غافل نیست. پینه کوشیده است جنبه‎های مثبت زندگی را در آثار خود نشان دهد.
گویا شما وظیفه انتخاب و چیدمان آثار این نمایشگاه را برعهده داشته‎اید؟
من به همراه آقای تورن، آقای برکنر و سایر همکارانمان در ایران این وظیفه را عملی کردیم. این نمایشگاه از این منظر که برای نخستین بار آثار اتو پینه در خاور میانه به نمایش گذاشته شده است برای ما بسیار مهم است و تلاش ما بر این بود که بهترین آثار این هنرمند به ایران آورده شود و همه ژانرهایی که پینه کار می‌‎کرد در این نمایشگاه وجود داشته باشد. پیش از درگذشت اتو پینه با او جلساتی درباره نمایشگاه آثارش در تهران داشتم، پینه به فرهنگ ایران بسیار علاقه‎مند بود و رنگ‌های هنر ایرانی به همراه عرفان ایرانی را می‌ستود؛ برای او بسیار مهم‎ بود که آثاری به ایران آورده شود که با فرهنگ ایرانی قرابت داشته باشد تا مردم ایران نیز با آن‌ها ارتباط بهتری برقرار کنند.
آقای تورن؛ اگر ممکن است کمی درباره شیوه کاری اتو پینه نیز صحبت کنید. همکاری شما با پینه به چه شکل بود؟ او معمولا چگونه کار می‌‏کرد؟ هنگام خلق یک اثر چگونه کار را آغاز می‌‎کرد و آن را به رانجام می‌‎رساند؟
من در سال ۱۹۸۲ در اتریش با اتو پینه آشنا شدم، در این سال بود که چون در رشته مجسمه‎های سنگی تحصیل کرده‎ام پینه از من خواست مجسمه‌های او را ترمیم کنم. من این مجسمه‎‌ها را به آتلیه خودم ‎بردم و با نظارت خود پینه روی آن‌ها کار می‌کردم. پس از این پروژه، همکاری من با پینه ادامه پیدا کرد و در ‌‌نهایت من مسئولیت اجرای آثار این هنرمند را عهده‎دار شدم. هنگام کار ما هیچ مشکلی با یگدیگر نداشتیم به این معنا که پینه ایده خود را می‌‎گفت و من بدون هیچ ابهامی آنچه او می‌خواست را اجرا می‌‎کردم و هیچگاه هنگام کار با هم اختلاف نظر نداشتیم.
شما مدیر برنامه‎‌ها و دستیار اتو پینه بوده‎اید، پینه آثار متنوع و متفاوت بسیاری از خود به یادگار گذاشته است به نظر شما آیا می‌‏توان سبک خاصی برای آثار این هنرمند قائل بود؟
اتو پینه هنرمندی پرکار بود و در میان آثار او می‌‎توان شکل‎های مختلف هنری را مشاهده کرد. شاید یکی از دلایل این موضوع آن بود که او دوست داشت همیشه همراه با عده بسیاری کار کند. در کارگاه پینه همیشه ۲۰ تا ۳۰ نفر بودند؛ او ابتدا یک ایده را مطرح می‌‎کرد و بعد این افراد کمک می‌‏کردند تا ایده به درست شکل از نظر پینه شکل بگیرد. در این مسیر من بسیار یا او همراهی می‌‎کردم و به نظرم نمی‌‎توان گفت که او دقیقا در چه سبکی کار می‌‏کرد.
پس به این ترتیب پینه نقش یک کارگردان هنری را برعهده داشت که آثار و ایده‎‌هایش را به همراه یک گروه بزرگ می‌‎ساخت.
بله تقریبا به همین شکل بود. البته این تیم هنگام کار ایده‌های احتمالی خود را به پینه منتقل می‌‎کردند؛ او به این ایده‎‌ها گوش می‌‎داد و بسیاری از اوقات آن‌ها را قبول می‌‏کرد.
انتهای پیام/