سرویس تجسمی هنرآنلاین : بهرنگ صمد زادگان چهره شناخته شدهای میان هنرمندان و هنرجویان است؛ نه به جهت هنرمند بودنش و نه به جهت معلم بودنش بلکه بخاطر متفاوت بودنش در تدریس و تسلط نسبی که به هنر معاصر جهان دارد. هنرمندان مختلف جهان را میشناسد و به ادبیات هنرهای تجسمی و اتفاقات جهانی هنر تسلط کامل دارد به همین خاطر فرید امین الاسلام او را در گالری آریا ملاقات کرد و از ادبیات حاکم در هنرهای تجسمی در سالی که گذشت پرسید. ادبیاتی که در فضای مجازی بیپرواتر از فضای مطبوعاتی به جان اهالی این هنرافتاده است و منجر به آلوده شدن فضا و ایجاد سوءتفاهمهای زیادی شده است.
صمدزادگان معتقد است که ادبیات پرخاشگر در هنرهای ایران بیریشه نیست و مشخصاً در ادبیات و از سالها پیش وجود داشته است. قبل از انقلاب و در قشر به اصطلاح درباری که خود را متولی فرهنگ و هنر میدانستند وجود داشته. البته جنس این ادبیات در حال حاضر فرق اساسی کرده است. لذا ادبیاتی که الان در حال ترویج است زیاد عجیب نیست ولی نوع توسعه یافتهاش و تسری آن به ادبیات "بگم، بگم" خطرناک و تقلیل برندهٔ ادبیاتِ نقد هنری است.
امین الاسلام دلیلش را تسلط اقتصاد و تبعیض در فروش میداند ولی صمدزادگان تبعیض اقتصادی را تنها دلیل بروز چنین ادبیاتی نمیداند؛ او معتقد است تبعیض اقتصادی که از قدیم وجود داشته باعث بروز یک سری نمادهای شکاف طبقاتی فرهنگی شده است اما در نهایت مسائل فرهنگی ما کلاف درهم پیچیدهای است که در آسیبشناسی آن نمیشود روی یک چیز خاص به عنوان معضل اصلی دست بگذاریم. بین سالهای ۸۴ تا ۸۶ وحدت جمعی خیلی خوبی میان هنرمندان وجود داشت چون از نظر امنیت کاری و امنیت فکری هنرمندان احساس خطر میکردند و دست به دست هم دادند تا به میانجی حرکتهای جمعی، حرکت رو به جلو را پایدار کنند.
در اینجا صمدزادگان در پاسخ "پس چه شد؟" شرح میدهد که در همان زمان شکل امروزی گالریها در حال شکل گرفتن و قوام بود. گالریها میخواستند با هنرمندان خودشان کار کنند و سعی میکردند خط فکری خودشان را چه در حوزه هنری و چه در حوزه اقتصادی روشن کنند. این طبیعتاً به عنوان یک رویکرد حرفهای منجر به تشکیل و تفکیک هستههای مشخص و منفک که شاید در آینده جریان ساز میبودند شد. ولی کم کم همین هستهها خصوصا با چاشنی روابط بازار، مسبب افتراق میان اعضای این خانواده شد و هر هستهایی خود را ذی حقتر و عالمتر از بقیه میدانست. یک ادبیات فاقد اخلاق در سطوح مختلف از دانشجو تا استاد و پیشکسوت، و در گرایشات و بسترهای متفاوت از دانشگاه و نمایشگاه گرفته تا فضای مجازی، به صورت تدریجی و خزنده رشد و نمو پیدا کرد. افزایش سریع جمعیت فعالان هنرهای تجسمی هم به ترویج این اخلاقِ بیاخلاقی کمک وافری کرد.
امین الاسلام معتقد است که این هستهها بطور واقعی تشکیل نشد بلکه "محفل"هایی تشکیل شد که عمده آنها را نسل دهه پنجاه تشکیل میداد و در نهایت منجر به انحصارطلبی در عرصه هنر و آموزش هنر شد. او معتقد است ریشه بسیاری از این اختلافها بخاطر موضع گیری اساتید هنر در کلاسهای آموزشی است که به نسل جدیدتر منتقل میشود که در نهایت با مقایسه دو تصویر در فضای مجازی باعث بروز موج فحاشی میشود.
صمدزادگان در این باره بطور قطعی اظهار نظر نمیکند چون معتقد است نمیشود حدود و ثغور این انحصار را تعریف کرد ولی با "محفلی" شدن جریانهای متأخر هنری موافق است. او به نسل طلائی هنر اشاره میکند نه به جهت تولیدات هنریشان بلکه به علت پیوند تنگاتنگ و پویایی که در عین جمعیت کمشان با هم داشتند، ادیبان، نقاشان، شاعران و منتقدین با هم بودند و با هم اندیشه درست میکردند. یک شور جمعی میان آنها وجود داشت. اما الان که جمعیت هنری بیشتر شده است پیوندی بینارشتهای وجود ندارد که هیچ، پیوند فکری متحدی هم میان خودمان وجود ندارد. باید دلایل تشکیل و افتراق این محفلها را بررسی کنیم. ممکن است چیز خیلی خاصی نباشد. آدمهایی هستند که همدیگر را درک میکنند و اصولا در این آشفته بازار هنر شاید لازم باشد که آدمهایی که شبیه و هم سو هستند همدیگر را پیدا کنند و همدیگر را پوشش دهند و بتوانند نقاط تثبیت برای خود پیدا کنند. جدال تفکر میان افراد ایرادی ندارد، مثلا در یک مقیاس بزرگ بحث و جدال کسانی که تفکر مدرن دارند با کسانی که به تفکر پست مدرن تعلق خاطر دارند ادامه دار و شاید تکراری است اما میتواند علمی و تئوریک، و محرک پویایی باشد. منتهی کار آنجا سخت میشود که این منازعات علمی به دعواهای شخصی منجر میشود. علت آن هم بیوسواسی، و ترجیح میدهم بگویم محدودیت نگاه و دانش است. او معتقد است که متولیان اقتصاد هنر و آموزش و هنرمندان، تقریبا همه ما، نسل به نسل که جلوتر میرویم تنبل و بیوسواس میشویم و از نظر سلیقهای سطحی میشویم. به دستاوردهای دم دستی و زودرس راضی میشویم. برخلاف نسلهای قبلی به شدت به دنبال نتیجههای زودهنگام هستیم. متاسفانه بخش بزرگی از آموزش بیوسواس است و در پی تولید و انتشار مطالب آماده به مصرف است.
تعریف صمدزادگان از آموزش ساختن پایهها و ارکان هنر است که یکی اطلاعات است و دیگری بینش است. این سونامی افشاگری در کپی کاری در فضای مجازی مثال خوبی برای این بیوسواسی و تقلیل سطح نقد هنری به پیش پا افتادهترین سطوح است، که البته مقصر اصلی فضای حرفهای و آموزشی است نه صرفا فاعلان سونامی! کپی کاری همیشه در هنر و در همه جای جهان وجود داشته است. آرتیستی که کپی کار است دیگر آرتیست مولف نیست و در فضایی که به مولف بودن هنرمند بها داده شود این هنرمندان مانایی نخواهند داشت. همین که به او پرداخته نشود و جدی گرفته نشود کافی است. این استاندارد را باید رعایت کرد و نباید ادبیات نقد هنری را تقلیل داد تا مچ یک تازه وارد گرفته شود. در جایی که به مولف و تربیت مولف بها داده میشود کپی کار کم خواهد آورد و بیاهمیت خواهد ماند.
امین الاسلام در این زمینه انتقادش را به محافل آکادمیک جهت میدهد. او که موافق بازار هنر و حراج تهران و فعالیتهای آقای سمیع آذر است انفعال محافل آکادمیک را علت اصلی بروز چنین اتفاقاتی در هنر ایران میداند.
در این راستا صمدزادگان نبود سمپوزیومهای علمی و نداشتن سهم در توسعه علمی هنر را تاسف آور و عامل سکون و سوء استفادهٔ بازار میداند. او معتقد است که هنر ایران صرفاً در پی صادرات کالای خود است و نه ارتقاء علمی. در کنار آرت فرها سمینارهای مختلف هنری هم تشکیل میشود که ایران در هیچکدام شرکت ندارد. در نتیجهٔ فقدان نگاه دانش محور آن چیزی بجای دانش جا زده میشود امر تجربی و شفاهی، و ایضا سلیقهای و دگم خواهد بود. صمدزادگان هم میگوید که مخالفتی با آقای سمیع آذر و جریانات اقتصادی ندارد. قدمهای رو به جلو ایشان (خصوصا در دوران مدیریت) گام بلند و تاریخ سازی برای هنر ایران برداشته و بیشک طی کمتر از هشت سال پیشرفتهایی را به بار آورد که زمانی بیش از چند دهه را میطلبید. اما در عین حال حلقههای فعال در حراجها متاسفانه مولدجریان بازارسالاری شده است که معیارهای شفاهی، سطحی و تک سویه را وارد هنر کرده و ترویج داده است. ماجرا همین است که ادبیات و دانش تاریخ هنری و تاریخ هنر معاصر غربی کامل وارد ایران نشده است. سعی میشود مطالب جدید با همان ادبیات قدیم بازگو شود که در حقیقت باعث سر هم بندی یک شیر بییال و دم و اشکم شده است و هر کسی از راه میرسد و یک چیز جدید میگوید انگار دارد یک مطلب علمی میگوید، در صورتی که بسیاری از حرفهایی که زده میشود نه مبنای علمی دارد و نه مبنای هنری. ترجمههایی که چنین کارکردی دارد باید اصلاح شوند و متون کاربردی و علمی ترجمه شوند. در ایران تسلسل تاریخ هنری وجود ندارد. ارزش پذیری تاریخ هنری یک اثر یا جریان، مشروط به پیوند با جریانهای قبل و بعدش درک نشده است. بعضی ترجمهها و عمدهٔ متون تالیفی چنین تسلسلی را رعایت نکردهاند. انگار همه چیز در یک وضعیت "حال را بچسب" سیر میکند!
در فراگیری جامعهشناسانه تاریخ هنر نمیشود از بسیاری از حوزهها نظیر فلسفه چشم پوشی کرد و صرفا به متون تاریخی بسنده کرد. آنجا است که فلسفه هنر به پدیدارشناسی و تبارشناسی هنر میپردازد و سعی میکند به یک تعادل فکری با هنرِ به انجام رسیده بپردازد. اما اگر قرار باشد در گفتمان هنری و تاریخ هنری، فاعلی به نام هنرمند کنار گذاشته شود و به فیگوری به عنوان فیلسوف برسد، آنجا هنر حوزه تآلیفی خود را رها میکند. وقتی صحبت از بینابینیت و بینامتنیت میشود به لبه مرز فلسفه و هنر اشاره میشود. هنرمند عامل وصل هنر با دیگر حوزههای مختلف اندیشه است. مثال این لبه مرز و زیباترین پیوندها را میتوان در ادبیات و در پیوند "آگامبن" و "کالوینو" دید. مقالهی "معاصر چیست" و "بارون درخت نشین" را بگذارید کنار هم تا هردو را بهتر درک کنید! و جالبتر اینکه کالوینو و آگامبن با هم دوست بودند و با هم نشریهای را هم چاپ میکردند. این یعنی پروسه تولیدگر گفتگو بین یک فیلسوف و هنرمند که به وجود آمدن تئوری و آثار هنری و همینطور رسالههای فلسفی منجر میشود.
در اینجا امین الاسلام نکته ایی را متذکر میشود و میگوید به همان دلیل عدم تسلسل تاریخ هنری و حتی فلسفی ما با فلسفه زدگی و تئوری زدگی مواجه میشویم. ترجمههای متفرقه و ناآگاهانه و معلمهایی که نمیتوانند این تسلسل را ایجاد کنند.
صمدزادگان فرد یا جریان واحدی را مقصر نمیداند، بلکه کماکان تمام اعضای جامعه هنر و کلیشههای پذیرفته شده در این فضا را همراه با عادات فرهنگیِ جمعی نظیر انتقاد ناپذیری و ترویج اطلاعات شفاهی را موثر میبیند. کسی که فیگور معلمی و پژوهش گر میگیرد ناخودآگاه تبدیل به مرشد میشود و استادسالاری رواج پیدا میکند. معلم قرار نیست عمود خیمه شود. معلم باید نحوه تفکر را به شاگردانش یاد بدهد. آتش تولید جریانات مختلف را زیاد کند. نمیشود به هیچ وجه منکر تئوری در هنر شد. نمیشود منکر سیاست زیباشناسی شد همانطور که نمیشود منکر نقش مولف بودن هنرمندی مثل بالدساری شد.
مشکل تئوری زدگی آنجا شروع میشود که هیچ وقت متدولوژیک به این مسائل نگاه نشده است. این مفهومی است که از دست رفته است. نمیدانیم با اطلاعات هنر معاصر که از طریق اینترنت و دیگر رسانهها بدست میآید چگونه برخورد کنیم. نمیدانیم چگونه از سلیقه و عقیده و دانش به سنتزی انضمامی برسیم. کسانی به هنرمند یا جریانی تقدس میدهند و کسانی دیگر همان را تخطئه میکنند، اما در فضای ما معمولا هیچکدام روششناسانه و در نتیجه دموکراتیک نیستند. اکثراً دنبال این هستند که ببینند چه کسی چه میگوید؟ همان کار را انجام دهند. اصحاب هنر روز به روز تنبلتر میشوند. چرا حجم کلام و کلاس این قدر زیاد است؟ چون عده کثیری به این فکر میکنند که یک سری اطلاعات شفاهی و آماده بطبخ عرضه و مصرف کنند. عدهای سفر میروند و دو تا نمایشگاه میبینند فکر میکنند که هنر معاصر به همین دو تا نمایشگاه ختم شده است. بدتر اینکه کسانی خارج کشور درس میخوانند و وقتی به ایران برمی گردند همان شعار: "من میفهمم شما نمیفهمید" را فریاد میزنند حال آنکه بسیاری از ایشان هنوز در خَم گمگشتگی خویش گرفتارند! برای همین در صفحات اجتماعی که ملاک و ضابطه روشنی وجود ندارد همه منتقد و مصلح و داروغه میشوند. در صفحات اجتماعی بازار مجادله و دعوا داغ است بخاطر اینکه قرار نیست متدولوژی خاصی حاکم باشد. اتفاقاً آشفته بازاری است که یکی میتواند قطعه ادبی بنویسد و دیگری میتواند فحش بنویسد. چون "روش" تولید نمیشود و به روششناسی هم فکر نمیشود، با شیوههای سطحی برخورد میشود، تنها معیار و اصل، اخلاق است و پرهیز از دگماتیسم که آنها هم همیشه اولین چیزی هستند که زیر پا گذاشته میشوند.
وقتی در مطالعه تاریخ هنر و در تئوری و نقد هنری روششناسی دنبال نمیشود ناخودآگاه نگاه جزمی و تک سویه پیدا میشود. جامعه هنری به سمت یک وضعیت قهقرائی حرکت میکند و معلوم نیست ده سال بعد برای نسل بعد چه میماند و چه میشود؟ متاسفانه پذیرش فرهنگ و اندیشه و سلیقه موازی وجود ندارد و به همان نسبت نقد متدولوژِیک و پذیرشش هم وجود ندارد. افترا، فحاشی، جزمیت و تحقیر، چارچوب نقد را اشغال کردهاند. فراموش شده که متدولوژی تاریخ هنر بر اساس توازی گرایشها و سلیقهها و اندیشهها است. با این اوصاف هیچ وقت نخواهیم توانست به تالیف تاریخ هنر نوین ایران امیدوار باشیم. با این رفتار ما به حذف خود رای میدهیم.
صمدزادگان در برابرپرسش امین الاسلام که چرا در صحبتهای ایشان مقدار زیادی "ناامیدی" وجود دارد پاسخ داد که بیشتر دلزده است تا ناامید و خوشبختانه هنوز در دانشگاه و آموزشگاهها هنرجویانی میبیند که اهل فکر و تآمل و دیسپلین و سخت گیری به خود هستند که از ناامیدیِ قطعی جلوگیری میکنند. امیدوار است که این نسل همه چیز را نوسازی کند. او در ادامه میگوید: "وقتی قرار باشد سادهترین اصول انسانی را زیر پا بگذاریم و به هم افترا ببندیم و به هم توهین کنیم و در نقد، شرافت انسانی را زیر پا بگذاریم دیگر چیزی از هنر باقی نمیماند. در ایران بر سر سطحیترین مسائل به هم پشت پا میزنیم. در اوج بیاخلاقی داریم دستاوردهای همدیگر را بی-ارزش میکنیم. تنها راه برای برون رفت از این وضعیت، نگرش روششناسانه همراه با ترویج دانش است. ما مجبور هستیم این زمین خشک را شخم بزنیم (با ویران کردن فرق دارد) بذر بکاریم و امید به نسلی داشته باشیم که با متدولوژی بتواند راه خود در هنر را بیابد".
انتهای پیام/
گفتنی است متن کامل این گفتوگو پیش از این در شماره ۲۹۵ دوهفته نامه تندیس - ویژه نوروز - در تاریخ ۱۹ اسفند ۱۳۹۳ منتشر شده است.